Кӏезига вовзаш хинна инарал

ӏарчакханаькъанчун вахара никъ белгалбаьккхабар лакхарча тӏема совгӏаташца...»

Алисас из шийгара яздаьдац аьнна хет сона, хӏана аьлча вай мехкахо вовзаш вар Москверча хьакимашта юкъе. Лакхе белгала ма даккхара халагӏча, кхерамегӏча гӏулакхаца вувзавенна хиннав из. ӏаьдала лакхарча хьакимашта юкъе коррупцена духьала къовсам лоаттабарца кӏеззига а вувзавенна хилар, сога хаьттача, вай мехка кхераме а лоравала везаш а гӏулакх да. Доккхийча ахчашка баьнна нах унзара ба, шоай гӏулакх лорадеш, гуча ца бала гӏерташ цар хьадергда моллагӏа зулам, хьаштдале шоашта духьала нийсвенна саг вийна дӏа а воаккхаргва. Вай мехка а цул арахьа дукха хиннад цу тайпара масалаш.

Мухьмада Хьусен ваьвар 1961 шера Гӏибухен Казахстана Петропавловски областа Ленински кхале. Цар дезал баьха юрт Явленка яхаш хиннай. 70-ча шерашка цу юрта хила вийзав са. Из яр бӏаьха кертера урам болаш, сарахьа дукха кагирхой гулбеш культуран цӏа долаш, автотранспортни предприяти а йоккхий тикаш а йола моттиг. Цунна йистегӏолла тӏехдоалар низ бола а бердаш диза доагӏа а Ишим яха хий. Юстаро Сибре бихьача хана бейнача гӏалгӏай кашамаш дар, доахан чударгдоацаш, гонахьа сангар яьккха латтар уж цу хана. Хьусена даь-да ӏарчакханаькъан Эсолта ӏусман Граждански тӏом болаш Г. К. Оржоникидзе лораваьча нахах цаӏ хиннав. Цу хьакъехьа Мужеча музее долаш да из ха дагайохийташ дола сурт. Дӏахо цо болх баьб Галашкински кхале хиннача милице, из болх Буро тӏа беш а цхьа ха яьккхай цо. 30-ча шерашка из хиннав Сурхо тӏарча колхоза председатель, цунна тешал деш дола сурт а долаш да. 1933 шера Буро чу колхозий председателий курсаш йолаш даьккхад из. Хьусена да тайп-тайпара балхаш деш чакхваьлар ше мел вах: машиний водитель а гӏишлонхо а вар из бе-беча ханашка. Доккха дешар дийша вацар. Хӏаьта инарала нана яр Сурхо тӏарча Исмейланаькъан Кермий ӏаьлан Дугурхан. Хьусен дезале шоллагӏа вар, цул воккхагӏа а зӏамагӏа а кхо воша вар: Башир, Исроапил, Адам. Йиша цаӏ мара яцар – Паьтӏамат.

Берригаш боагӏача хана ца а боагӏаш, дикка тӏехьабаьнна баьхкар уж Сибрера цӏа. Наьсарерча Дудайнаькъан Султана урам тӏа баха сайцар.

Тахан мо дагайоагӏа сона уж ханаш. Эггара хьалха Хьусен сона бӏаргагуча хана, даггара даьннадале а, 10 шу даьнна мара хургвацар из (цул кхо шу воккхагӏа мара со а вацар). Аз тамаш еш, сона эггара хьалха гуш хӏама дар из ха яьнна бер галифе хачи ювхаш хилар. Цу кӏаьнкага из чӏоагӏа хоза товш яле а, тхона сакъердам баьннабар цох. Къаьнара гӏалгӏай ӏадаташ а барзкъа а дукха дезаш яр цар нана. Дӏахайя тхан пазаташ е петара кулгахйоахкоргаш хьайора, воккхагӏвар лархӏар, сий дар, маьрцӏай а кхыча гаргарча наьха а цӏераш кхабар, царех тара кхыдола хӏамаш лоархӏарех а леладарех а яр Дугурхан. Бакъда нанна а даьна а чӏоагӏа чов еш хӏама нийсделар цар дезале. 1963 шера ваь хинна дезалера кхоалагӏа кӏаьнк Исроапил, эскаре амал деш волаш, лаьца набахта чувеллар. Шоашца во хинна, тӏавилла эскархо вийнавар цои цунцарча нохчочои. 1983 шера вай мехка топаш тоха суд дӏаяккханза яр. Цу шера топаш техаяр цу шин зӏамигача сага. Цу хана денз кӏалйиса, метта ягӏаш чакхъяьлар дезала нана, даь могашал а дикка кӏалйитар цу гӏулакхо. Воккхагӏвола Башир Татрий мехка ваха дӏавахар, карарча хана а цига вахаш ва из. Хьусена чакхъяьккхар Наьсарера №4 йола юкъера ишкол. Спорт дукха езаш, дзюдох волча тренера Мерашканаькъан Яхььяй секце ухаш вар Хьусен. Цу даькъе цхьацца толамаш а хинна хургда цун. Дегӏага диллача, спортаца барта волга ховргдолаш вар. Цул совгӏа, гӏаьле-къаракъ вӏалла долаш вацар, бусалба дин чухьа кхийна а ламаз-марха долаш а вар тӏеххьарча деношка кхаччалца.

Ишкол яьккха ваьлча, цхьа ха яьккхар цо, арахьа лелаш. Сона белггала хацар цо фу леладу, из мичав, балха ва е вац. Цу хана Шолжа-Гӏалий тӏа вахар со. Вӏалла дагадоацаш, гӏалий тӏа вайра сона Хьусен. Дахар-денар хаьттачул тӏехьагӏа, из мичав, фу леладеш ва ха лайра сона. Цу хана цо сона дийцачох, из Москве вар, хӏаьта цо бу болх мехкдаьттан, цох хьадеча доагора бизнесаца бувзабенна бар. Из гӏулакх леладу саг геттара вӏаьхий хила везаш ма вар, бакъда Хьусена вахарга диллача из хоалуш дацар. Мугӏарерча вай мехкахочунъяр санна таро йолаш вар из. Тӏехдаьнна цӏа дацар, квартира яцар, дикагӏа йола машин яцар. Тара вацар из мехкадаьттаца ювзаенна бизнес лелаеча нахах. Дӏахо сона хезача хоамо, из фу леладеш хиннав хайтар цхьа бахьан, деррига ца хайте а.

Цхьан шера чӏоагӏа цамогаш хилар цун да Мухьмад. Нана йоаца-м дикка ха яр. Москвера цӏа а вена, из шийца ӏовигар цо, цига дарбанче верзаваь, когаш тӏа оттаваь цӏавоалавир. Цун даьца къамаьл деш вагӏаш, сона хезар Хьусен киса доаллаш полковника удостоверени долаш, Москве вахаш ва, аьнна. Тӏаккха кӏезига-дукха кхета ваьлар со цун балха лостамах. Цкъа центральни телевидене хьахьокхаш хиннача кхетаче, цӏаьхха, зийра аз, Россе МВД министра Колокольцевна юхе вагӏаш вола Мухьмада Хьусен. Тӏаккха бокъонца тийшар со зӏамигача сага дас яьхачох. Цхьа юкъ яьлча, из Госдуме балха ва аьнна хезар. Паччахьалкхен Думан кхерамзленах йолча комитета доакъашхочун, депутата, «Кортамукъалеи халкъа ӏаьдали» яхача парте кулгалхочун Черепков Виктора гӏонча волаш болх беш хиннавар Хьусен. 2004 шера Черепков вена хилар вай республике, из нийсделар ардара бетта 22 дийнахьа. Вай республикерча машар хьаллоаттабеча, зуламеча хӏамашца къовсам лоаттабеш хьабоагӏача наха цхьацца совгӏаташ делар Черепковс Госдуман Совгӏатех йолча Къаман комитета цӏерагӏа (цу хана яр цу тайпара комитет). Ювцача заман чухьа со «Наьсарен оаз» яхача редакце болх беш хиннавар, герзаш дохкарашта, къаракъ хьадерашта, герзаш леладерашта духьала йоазош де дезаш хулар, кхераме гӏулакх дале а, из теркал а даь, Черепковс сона еннаяр «Майралахи къонахчалахи (антитеррор») яха майдилг, лерхӏама грамота. Цу тӏа яздаьдар, Россе юкъарло чӏоагӏъеш болх барах лу, аьнна. Цу тайпара совгӏат деннадар «Селаӏад» яхача берий журнала керттерча редактора Майсиганаькъан Саламхана. Россе гӏулакх хьаллоаттадеш, барт чӏоагӏбеш хьабоагӏа нах белгалбаха, ший гӏонча мехка тайп-тайпарча миӏингашка ухийтар Черепковс. Дагадоагӏа из никъ ийца Селий мехка вахийта хинна. Цунга гӏолла сона яйтача буклета тӏа Черепковс яздаьдар: «Бокъонца волча Россе вахархочоа, из лоархӏаш а баркал оалаш а, цо хьинаре дакъа лацарах мехка юкъарло вӏашагӏтохача, вай къам а Даьймохк а тоабалар дезаш. Россе депутат В. И. Черепков».

Дикка ха яьккхар Хьусена саг ца йоалаеш, юххера а, цо хержар лорий дешар дийша йола Халмарзанаькъан Хади. Цхьана бахаш, цар хьахилар йоӏ. Гӏалгӏаша берах тулла цӏи чӏоагӏа лаьрххӏе хорж. Хьусена дукха безача а цо сий деш хиннача а нахах вар инарал Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик. Иштта денал дола, къаман сий даьккха саг ваьча наьна цӏи тиллар цар шоай йоӏах, Лоди яхаш я цар цаӏ мара йоаца йоӏ. Из а хӏанз маьре яха, вай мехка яхаш я.

Вайнаьха гӏулакх ший дегӏах чӏоагӏа доаллаш вар из. Ведажанаькъан Ахьмад яхача йоазонхочо ший «Декхар» яхача байта тӏа аьннад, моллагӏча сага декхар да ший доалахьарвар ӏалашвар, бер дале а да-нана дале а. Нагахьа санна ший даьга дика хьожаш хинна воӏ ялсмала вахавале, Хьусен ялсмала гӏоргва аьнна хет сона. Дуккхача шерашка цу ший даьна эша гӏулакх лоаттадеш, Даьла новкъосталца цун шераш дӏаьхдир цо. Из метта сецача денз, цунна фу эш хьожаш лаьттар. Велча дӏа а веллар, волла везача беса.

Нахаца ӏимерза, хоза гӏулакх леладеш вар Хьусен. Масала цунна бовзача нахах вар Тӏонганаькъан ӏаьла, геттара раьза волаш вувцар цо Наьсарерча доккхача маьждига имам Цӏолой Хизар, Пхьилекъонгий-Юрта вахаш хинна Ведажанаькъан зӏамига саг, цун цӏи белггала дагаягӏац, бакъда дӏа-хьа айхха доттагӏал долаш, бахар-бахкар долаш бар уж. Инарал ва-кх со, аьнна, лакхара уйла йолчарех вацарн из, хьа гӏулакха зӏамига бер мо хьовзаргвар. Цу хьакъехьа цхьан хьакима хьалха ший гадаккхарах дийцар сона Мерешканаькъан Султана. Цхьан дӏайхача ахкан дийнахьа Магасе цӏаваха дагахьа, Наьсаре газелаш латтачахьа дӏалестар со. Дукха гаьна воацаш латта инарал-майор вайра сона, тӏаювхаш кӏай коч, къега погонаш ядаш. Велавенна хьадухьалвена, фу ду, мала ду хаьттар цо; со Магасе водилга хайча, со цӏавига лаьрхӏар. Хьусен машин дика лоаллаш, из сабарца-кхетамца лелае ховш а вар. «Вольво» яха машин яр цун цу заман чухьа.

- Шахьара йисте хьалваха веза са, почте чуотта везаш гӏулакх эттад са, хьо кхеставергвац аз. Хьай гӏулакхаш дукха хургда хьа, - аьлар аз. – Се хьалцӏагӏоргва со.

- Из фу къамаьл да?! Дӏа наькъал дехьа латт хьона са машин, со дӏавоагӏа хьона сагагара цхьа каьхаташ хьа а ийца, дӏачуха мара везац хьона, - цхьаккха дича сацанзар инарал. Хьалвига почтанна наӏарга ӏоваьккхар со. Цхьаькха цхьа моттиг а дагайоагӏа сона. Ше цхьан гӏулакха са наӏарга вена дӏаводаш, машина ниӏ хьайийлла, «Алёнка» яхача зӏамигача шоколадий пачка хьа а ийца:

- «Алёнка» езий хьона? – аьлар цо.

- А, а, езац, берашта дӏалургья ӏа! – аьлар аз, велавенна. Вешта аьлча, моллагӏа даь а сага товр де гӏерташ хулар из, ше мугӏарерча наха юкъера хьаваьннилга дицдеш дацар цун гӏулакхаш а оамал а.

Москвера цӏавеначул тӏехьагӏа, из юкъевахавар Гӏалгӏай Республике гӏолла йолча «Россе ветераний цхьанкхетара» президиума. Цу лостамагӏа дукха дика хӏамаш карагӏдаьлар цунна, Дала шийна йиллар йӏаьха ха хиннаеце а. Из каст-каста го йиш яр цӏайшта, лоархӏамеча моттигашта хетаяьча кхетаченашка, кхувш боагӏача кӏаьнкашта а йиӏигашта а хьалхашка къамаьл дора цо, вай мехка гадоаккхаш, кагирхой дика кхер дезаш. Масала, ГБОУ Илдарха-Гӏалий тӏарча №1 йолча гимназе 9-11 классашка дешаш долча берашта хьалха «Машук 2022» яхача кхетаче котъяьннача «Сийдола гӏулакх» яхача проекта доазонашка ешаш лекци яр. Цига ваха а шийна кагирхой мишта го ловра а дийцар инарала, хӏаьта берашта цох доккха а пайда боалаш а масал хилар. Хетаргахьа, дуккхачар безам бар эпсар хила а, инарал хила а, цу тайпара гӏирс тӏабувха а. Лакхе аз ма аллара, чӏоагӏа сий деш вар из Осканаькъан Сулумбика. «Россе ветераний цхьанкхетара» штаба кулгалхочунца Султиганаькъан ӏаьлаца, цун заместитель волча Даканаькъан Бек-Ханаца из ваха хилар Сосаркъий Сулумбика хетаяьча кхетаче. Иштта Хьусена дакъа лоацаш кхетаченаш хилар ГБОУ СОШ №5, ӏарпенаькъан Ювсапа цӏерагӏча колледже («Къонахчала урок»), эскаре баха кийчлуча кагирхошта хьалхашка къамаьл деш, и. кх. дӏ. Магӏалбике тӏом беш хинна 44 салте дӏаволлача, Хьусена аьлар: «Хӏара ноахала ше-ший тӏом ба, халахетараш да. Дагалоаттам дӏабаллалца дахаш хул халкъа сий, цун цхьоагӏонга а бартага кхача гӏертар». Вешта аьлча, дӏадахар диц ца деш, дагадоагӏаш, цох масал деш хила деза тӏехьа тӏакхув ноахалаш.

Мухьмада Хьусен тахан вайца вац, амма вайна ха деза цу тайпара инарал-майор гӏалгӏай къаман хиннилга. Вай беррига инаралаш а бац кулгий пӏелгашца дагарбилла мара. Хьусенах Дала къахетам болба, вийрза моттиг даькъалайойла цун.