Дикача хӀаман лар йовш хилац         

Цо дӏаболабаьча новкъа баьнна, къахьегаш хьабаьхкаб эзараш-эзараш хьехархой, цар кхебаьб вахара тайп-тайпарча доакъошка къахьегаш хьабаьхка хьаькъал дола нах. Из болх безабенна, шоай беррига низ а хьинар а цунна дӏалуш хьабаьхкарех ба гӏалгӏай къамах бола хьехархой а. Вай Сибре а дигале из болх беш хиннаб дукха вай къамах бола нах. Масала, царех хиннав эггара хьалхара латиний йоазонца гӏалгӏай абат яздаь вола Цӏокъанаькъан Мурцаӏал, эрсий йоазонга вай даьлча хьалхара абат яздаь Тименаькъан Зархмат, Сурхо тӏа хьехерхой хинна Исмейланаькъан Сулумбик, Исмейланаькъан Увайс, Наьсар-Кертера хьехархо Имагожанаькъан Заьлмаха, Галашка болх баь Ӏарчакханаькъан Берс, Магӏалбика кхале къахьийга Бӏарахой Идрис, берригаш бийца варгвац. Цу мугӏарера саг хиннав са тахан вувца безам бар а, из ва Наьсар-Керте ваьхача Ӏарчакханаькъан Ӏумажа Конторий воӏ Яхьья.

Из кӏаьнк зӏамига волча хана денз, наьна дикал а йӏовхале а яйза хиннавац. Цун нана Соагӏапча бахача Белхарой Хьулимат яхаш хиннай. Из ваь цхьа шу доаллаше а, кхелхай из, цо даь кхы хӏама а хиннадац. Духхьашха из кӏаьнк ваьчул тӏехьагӏа дӏаяьннай из. Цул тӏехьагӏа Контора ши сесаг кхы а хиннай, цаӏ Къоастойи шоллагӏъяр Манкенаькъани. Царца, даь-исташца, хьалкхийнав Яхьья. Тӏеххьарчо даь кӏаьнк-йиӏиг а хиннад Контора, вешта аьлча, Яхььяй даьна яь йишеи вошеи хиннад уж. Ший ши бер доллаше, цу Манкенаькъан Товзе, сомавоаллаше ги а велле, гамажаш а доахан а детта ше йодаш, ӏотӏехьашка вугаш хиннав кӏаьнк, ший бебоалла топпара чами хьал а бизе, гидоаллача берага из юхакховдабийя, шура молийташ хиннай даь-сесага. Ишттал чӏоагӏа къахетаме а маьр-кӏаьнк везаш а хиннача сагах даь-сесаг а оалалуц сона-м. Даь-сесаг ший доацача бераца во хул оале а, берригаш хула хургбац уж къиза а во а. Вай багахбувцама фаьлгашка а («Маьр-йиӏиг»), говзамеча литературе а (Горчхананаькъан Б. «Анзор») уж къиза бувце а, дукха моттигаш хиннай вахаре даь-сесаг берашца сабаре, сашорта, безаме хинна. Дала маьлехьа долда цун из. Воккха хилча, ший а дезал хьахилча; Яхььяс каст-каста оалаш хиннад: «Саяр мара даь-сесаг хиннаяц шоана. Сона ювцаш, хул аьнна хезаяц цу тайпара саг». Шоллагӏча даь-сесага (Къоастойчун) ши йоӏ хиннай. Вешта аьлча борша дезалхо шиъ мара хиннавац Контора, йоӏ кхоъ хиннай. Сесаг кхоъ хиннаяле а, дезал дукха хиннабац цун.

Ӏумажа Контор хьал долаш саг хиннав. Хӏанз тӏехьа Наьсар-Керте ювцаш я цун хинна ӏажий беш. Шин гектара тӏа хиннай из йоккха тамаш. Хӏанз Наьсар-Керте бахача Ӏарчакханаькъан 15-16 цӏа чулаццал йола моттиг дӏалоацаш хиннай цу бешо. Лаьтта чӏоагӏа дезаш, цун хам беш саг хиннав Контор. Тахан яхаш йола цох хьаяьнна тӏехьенаш а я, ахархой санна лаьтта дукха дезаш, из лоархӏаш, цунца сакъердалуш. Чӏоагӏа доал деш хиннад цо ше кхебаьча сомашта. Цо хьегаш хинна къа, лаьттан тӏа кхедеча хӏаман лерхӏам бар нийсде мегаргдолаш хиннад «Салтечун да» яхача исбахьален фильма юкъерча моттигаца. Комсий маргӏалашта танк тӏалаьллача тӏемхочоа дов ду, барт бетт гуржий воккхача сага (цун юхь ловзаяьр - Закариадзе Серго). Цу тайпара оамал, вахара хьисаб долаш, хӏаман хьурмат деш саг хиннав дезала да. Из миссел йолча йоккхача сомий бешара чуийца хьувкъам дуккхача нахага кхоачаш хиннаб, мах боацаш царна дӏабекъаш хиннаб цо из. Укхаза цхьаькха цхьа беркате саг дагавох сона. Осменаькъан Сосе Хьамзата «Сага юта лар» яхача дувцар тӏа вувцаш ва Новраз яхаш саг. Цун а яр иштта йоккха сомий беш. Даим дӏаоттабий латташ ӏажаш хулар цунга ӏан замалахьа а тӏехьа, хоатташ-эшаш саг воагӏе, цунна лургболаш. Массагӏа хӏама хул вахаре, нийслу ӏан юкъе унахочун сомага а мошача хӏаманга а догьотташ. Хетаргахьа, иштта наха вовзаш, везаш, накъавоалаш хиннав Наьсар-Кертера къоано а. Лоацца аьлча, цу тӏара гӏа дожар кхераш, сел хоза лелаеш хиннай цо ший беш. Сом бохкаш лела-м хӏанз мо таро а хиннаяц цу хана.

1943 шера салтий полк лаьттай Наьсар-Керте цхьан юкъа. Из Контора беша лаьттай, яхаш, дувц. Царна тускараш дизза ӏажаш телаш, уж лоархӏаш хиннав фусам-да. Командира амар а денна, цхьа гӏа дожа ца деш, эзделца-гӏулакхаца лаьтта, дӏабахаб из бӏу. Вай мехкахдоахаргда, аьнна, ховш-дувцаш хӏама хиннадац цу хана. Цул тӏехьагӏа, дукха ца говш, цхьаькха полк енай. Гаьнаш йохаеш, кагьеш уж хьовзарах хьам баьнна хиннаб Контора. Командир хӏанзарвар ладувгӏа ловш хиннавац из беш кхеяьча сагага.

Юххера а, уж лаьтташ Конторагара дӏадоах, из ше Ахкий-Юрта дӏавода ваха. Хетаргахьа, Наьсар-Керте цунна цхьа да ваххал мара хӏама дита хиннадац. Цига ваха висав воӏ. Ше ваха хайнача кердача моттиге а, сомий беш дӏаегӏа хиннай дезала дас. Бакъда дӏахо гӏоза а паргӏата а вахар хилац цар, шоай дай баьхача лаьтта. 1944 шера мехкахбоах гӏалгӏай. Сибре ӏобугача хана, къаьст-къаьста бига хиннаб Ахкий-Юрта ваха Контори Наьсар-Керте ӏеш вола Яхььяи, цун веший Японций дезали. Наьсар-Кертерча атагӏа, хӏанз «Долина смерти» оалача моттиге, цу юрта мел вола къонах хьагулваьв. Цига хоам баьб мохк бохабеш хиларах, цигара машинаш тӏа ховшабаь, шоаш дӏабига белча къонахий тохабеннаб. Чӏоагӏа хӏама ма хиннадий царна тӏакхеллар. Герзех бизза хиннаб эскархой. Гув тӏара ӏочутехача пулемёто цига лозаваь хиннав Контора Японца. Цу дийнахьа дӏавигача гӏоне, де доацаш вайна дӏаваьннав из. Юххьанца лорашка дӏавигав из, амма кхы цӏенах кхетийтавац. Хетаргахьа, яьча цӏенхаштарча човнех кхелха а хила тарлу. Вошас Яхььяс ший хур даьдар из лаха, цунца хиннар фуд хьажа гӏерташ, амма цох пайда хиланзар. Хьалаца дух доацаш, чакхдаьлар из гӏулакх. Из моттиг яйнараша аьнна хиннад, Японций шаккха го бохабаьбар, аьнна. Иштта хилар мехкацара къастар, гаьнарча Казахстане бигар.

Цхьа шу даьлча мара вӏашагӏкхетац Наьсар-Кертеи Ахкий-Юртеи бекъабенна баьха хинна дезал. Цар сацар хул Къулбехьен Казахстана Тюлькубасски кхален Волокчи яхача юрта. Цу хана Яхьья дикка ондаваьнна зӏамига саг хиннав, хӏана аьлча вай Сибре дугача хана 20 шу даьнна хиннад цун. Из ваь хиннав 1924 шера, юртарча ишколе деша ваьгӏав из. 1931 шерга кхаччалца советски ишколе 7 класс хиннай, хӏаьта кхы а шу даьлча, 1932 шера юкъедоаладаьд 10 шера дешар, вешта аьлча, цу шера денз итт класс хиннай вай мехкарча ишколашка. Хетаргахьа ца аьлча, Яхььяс масса класс яьккхай дагадоагӏаш саг висавац карарча хана. Дӏахо цо деш ше ваьча шера Буро тӏа хьайийлла хиннача хьехархой техникуме. Цу заман чухьа кхыдола дешараш деша моттиг хиннаяц Гӏалгӏай мехка, арахьа дӏа а ваха ца деше, цудухьа из техникум яьккхай цо. Уж шераш дагалувцаш, Яхььяс ше дувцаш хиннад шийна деша гӏо даьча даь-сесагах Манкенаькъан Товзех. Ший маьр-воӏага дешийтар духьа, ший мел хинна дошо хӏамаш ехкаяр йоах цу кхалсага; цул совгӏа, из деша вагӏача моттиге даар лоаттадеш хиннад цо: тӏоа, шура, кӏолд, нахча, фуъ, даьтта. Вордаца хьалъяхе, хьалххе белгалъяьча моттиге («Баьццарча базара» юхе) маьр-воӏ хьатӏавеча, цунна из кхача дӏа а беле, цӏайоагӏаш хиннай Товзи. Иштта пазат, барзкъа тийге, дитте хьалхьош хиннад цо. Нанас дергдола гӏулакх да цо ший маьр-воӏа даьр, цудухьа йоал йоацаш дусаргдац цо даьр бакъдунен чу дӏакхаьчачул тӏехьагӏа.

Мехкахдоахача хана, ювцаш йола хьехархой техникум яьккха ваьнна хиннав зӏамига саг, амма ше ӏомабаь болх бе безанзар цун... Казахстане ӏокхаьча цхьа шу даьлча, из дӏакхет ший даьх, хӏаьта да ваха дукха ганзар. Контор кхалх 1947 шера. Даь-сесаг 1946 шера дӏайоал. Из дӏайолла каш доаккхаш, лаьтта сов чӏоагӏа гӏорадаь долаш, ши тӏоа мара белаца каш ӏочудоаккха ца луш, вабаца ший кога чов ю цо, бӏарчча бетта из ког бийста а лел цул тӏехьагӏа. Иштта тӏехигача каша из дӏайолла йийзар маьр-виӏий. Ханаш хиннай-кх уж иштта лаьттараш. Цу заман чухьа мехка даьржа хиннад чӏоагӏа дӏа-юха доалаш дола унзара дӏайха лазар (тиф). Тӏема хана цох чӏоагӏа лоралуш, кхераш хиннаб фашистий эпсараш а салтий а. Из вайна дика гойтад Осменаькъан Хьамзата ший «Оакхарий» яхача дувцарга гӏолла. Из долча наха дарба ца де, сихагӏа уж бовргбар хьадеш хиннад моастагӏчун эскархоша. Из лазар-м Яхььяйх шийх а кхийтта хиннад. Байнарашта юкъе из аллийта хиннав лораша. Хӏаьта а, оалаш ма хиллара, ӏоажал ца кхаьчача вала йишъяц саг. Дала цхьа къахетам баь, виса хиннав из, байнача наха юкъе садоахаш уллаш зийнав, иштта дӏавихьа, дарба даь, дийна висав вай мехкахо. Вийрзачул тӏехьагӏа балха ваха а аьттув боал цун. Уж баьхача Волокчи яхача юрта хиннай тӏехкашта кхайкор долча берий дарбанче. Цхьа йӏаьха уйче а йолаш, гӏишло хиннай из. Цигара бераш шоаш лелалуш хиннадац, уж фега арадоахаш, наб еш долча галешка доахккашехь дахчан маьнгеш тӏа ӏодехкаш хиннад Яхььяс. Дувцачох, из цига воспитатела болх беш хиннав. Цу ерригача Къулбехьен Казахстанера хьакхувлаш, цига дарба де хьачутелаш хиннад из лазар дола бераш. Сага дарба дар а гӏо дар а чӏоагӏа ший дегӏах доаллаш хиннав Яхьья. Чов хилча а доагам долча а моллагӏа дарба хьадеш хиннад цо, цул совгӏа лорий литература дешара тӏакхувш а хиннав. Бер цӏадугача хана, даьша-ноаноша дехар деш хиннад цунга, хьайца сурт даккхийта, аьле. Цо берашта гӏо дарах доккха баркал оалаш хиннад.

Контора Яхььяс саг цу юрта ӏеш волча хана, 1951 шера тов бетта 16 дийнахьа йоалаю, из хиннай Ачалкхерча Чергӏазанаькъан Лиза. Виъ вошеи ши йишеи хиннад цар дезале. Лиза ше юкъера ишкол яьккха мара хиннаяц, бакъда цун вежарий доккхий дешараш дийша нах хиннаб. Масала, воккхагӏа вола Саварбик вай дохадале Саратовера юридически институт яьккха хиннав. Дуккхача шерашка Магӏалбике адвоката, следователа, прокуратуре болх баьб цо, 1987 шера ше валлалца йолча хана. Шоллагӏвола наьна-воша Дауд МВД болх баь ва. Вожаш а (Хьажбийкар, Борис) вахаре шоай моттигаш хьалийца баьхаб. Борис профессиональни фотограф хиннав оалаш а хезад сона. Кхыча дешашца аьлча, дикача нахаца йиша-вошал дийя; керда, беркате дезал хьахул цар. Вӏаший тӏехь-тӏехьа малхабоал дезалхой: Лида, Тамарий, Зарема, Марет, Мухьмад, Паьтӏамат, Ахьмад, Фатима, Мадина. Царех шиъ Сибре яьй: Лидаи Тамарийи, юхебисараш - цӏадаьхкачул тӏехьагӏа.

1956 шера Яхьья ший дезалца Кентау яхача шахьар тӏа ваха дӏавода, гӏалгӏай меттала аьлча «оахкала гув» яха маӏан долаш дош да Кентау яхар. Хетаргахаьа, хьалха цунна хиннача балхара дезал болча сага доагӏар кӏезига ахча доландаь, ваха моттиг а болх а хувца лаьрхӏадар фусам-дас. Кердача моттиге кӏор боахача шахте балха вахар из. Унахцӏенон ӏаткъаш болх бале а, вай цӏадахккалца цига къахьийгар цо. Вайна ховча тайпара, дуккхача наха селикоз яха лазар хьахьеду моттиг я шахта а цох тара къахьегам бола кхыйола моттигаш а. Цудухьа ши-кхо шу дарба деш даккха дезаш хул шахтёр.

1957 шера Даьймехка цӏабахка лоархӏ дезало. Москве гӏолла бахка безаш бар уж.

- Хетаргахьа, - дагалувц йоккхагӏа йолча Лидас, - цӏермашин дикка латта езаш яр цига; цудухьа, со а ийца, Москве гӏолла волавала лаьрхӏар дас. Цӏаккха дицлуц сона цу хана хиннача «Победа» яхача машинаца се цо хаьхка.

Хьагучох, вахар дукха дезаш, цун хозаленех кӏеззига а хьокхавала ловш саг хиннав Яхьья. Цудухьа дукха доккха доацача дикаех а дегагӏоз хулаш хиннай цунна.

Шоаш 13 шу хьалха низагӏа арабаьхача коашка а цӏеношка а кхоач дезал. Доккха, дӏаьха, хьалхашкахьа уйченаш йолаш, кхера теха подвалаш а йолаш долча цӏеношка кхыча къамах бола нах бахаш хиннаб. Уж цхьан-шин дийнахьа арабала лаьрхӏа а хиннабац цар чура, шоай баха моттиг йоацандаь. Хӏаьта Ахкий-Юрта хинна лаьтта, ков, цӏенош, йоккха сомий беш вӏалла хьоахае езаш а дацар этта гӏулакх, из ӏаьдало а цу чу баьхача хӏираша а юхадаланзар цу беркатеча а боккхача а дезала. Из шеддар мишта хиннад, сенца чакхдаьннад дувца а хьахьеде а лац сона, цаӏ-м бакъда, цхьаккха тайпара бокъо йоацаш битаб боахам низагӏа дӏабаьккха а юха ца луш а. Бахьан из долаш, цхьан юкъа баха Шолжа-Гӏалий тӏа болх уж. Шоай коа бахаргболаш, цӏабахка цар таро хиланзар 1961 шера мара, 5 шу гаргга ха республикан столице яьккхар цар. Из а мишта яьккхар, наьха цӏа лаьца, цох ахча телаш. Из а хиннад цхьа цӏалг, йӏаьха уйче йолаш. Цӏермашиннаькъа вокзала гаьна боацача урам тӏа баьхар уж цу юкъа. Шолжа-Гӏалий тӏа волаш а ӏохайна вагӏа йиш йолаш дацар цӏен-даь гӏулакх, балха вода Яхьья. Из фу моттиг хиннай аьлча, юртбоахама эшаш йола техника, гӏирсаш, кечалаш лоаттаду оагӏув чулоацаш хиннай. Карарча хана а йолаш я цу тайпара балха моттигаш, цар ӏалашбу вай юртбоахам а цунна чуйоагӏа ахархой тоабаш а. Цигара цӏабахкале цу зӏамигача цӏагӏа баха готта йоландаь, цӏенах маца кхетаргба ца ховндаь, ши лаьтта эц Яхььяс Къаьнара Шолже (Старая Сунжа) оалача моттигера. Цаӏ - ший веннача веший Японций дезала, Бохтаранаькъан сесаг а ши йоӏ-воӏ а долаш хиннав из леча хана. Шоллагӏа дола лаьтта шоашта ийцад. Хӏанз а болаш ба, йоах, из урам. Шоашта шинна дезала бийдача кирпишках шишша цӏа а уйче а яь, вӏаший юххе баха хайшар уж. Из бийда кирпишк хьаеча, кӏоаг баьккха, когашца топпар хьувча, кирпишк текхаеча дакъа лаьцар дезалерча цхьадолча бераша а. Из мел хала болх ба сона дика хов. Хийла бӏаргабайнаб сона зӏамига волаш топпар хьаха беш хинна белхий. Дукхагӏа дола цӏенош вай цӏадаьхкача хьалхарча шерашка цу тайпарча кирпишках, цу тӏа ча теха топпар хьоахаш даьдар. Цӏенош, ков мукъадаьлча, Наьсар-Керте кхоач уж, шоай хьамсарча, да ваьхача коа. Цхьа хӏама дар царна вас еш, Контора хиннача мегача цӏеной подвалашка; доахан, хьакхарч лелаяь; чӏоагӏа бӏеха яр. Яхььяс дукха къахьег цар чура хьаж дӏаяккха гӏерташ, диъ-пхи шу-м дийзар цу гӏулакха.

Ше хьехархо хилар дицданза вар наьсархо. Хӏанз накъадоал цунна ше моцагӏа дийшар. Юххьанцарча ишколе хьехархо волаш, балха аравоал из цу заман чухьа. Дукха ха ялале цун директор а хул цох. Цу ишколе ерригаш а яцар 4 класс мара. Цу хана цунца къона хьехархой а болаш болх баьча нахах цхьабараш хӏанз а болаш ба, царна дагадоагӏа мел бакъахьара оамалаш йолаш, наха ше везавалийта ховш саг вар ишкола директор. Цу тайпарча хьехархоех цаӏ я Наьсар-Керте яхаш йола Оздой Хьатой Маржан. Иштта дувц цо Контора Яхььяйх лаьца: «Цунна чӏоагӏа баркал ала безам ба са. Дикача наха юкъе а дика саг вар из. Со бархӏ шера дешача ишколе балха яр, юххьанцарча классашка хьехаш. Из юртарча юххьанцарча ишколе директор вар. Со йолча ӏо а вена аьлар цо: «Оздоева, ӏа берашца дика болх бу аьнна хезад сона. Тӏехьайиса цхьа класс я са, хьо царца болх бе хьайоагӏаре, тетрадаш айса тоадергдар аз, хьона новкъостал а дергдар, уж бераш хӏанз йиълагӏча дӏачудаьннад, хьатӏехьакхеде могаргдарий хьона?» - «Наьнага аьлча, ховргда сона, - аьлар аз, - могаш йоацаш я са нана. Ши класс лелае хала хургда сона, аз болх бергба а аьлча, вӏаштӏехьа а ца даьлча, нийса мичад из». Наьнага дӏааьлча, из а духьала хиланзар: «Чӏоагӏа дехар ма даьдий цо, вай юртара а ма вий из. Цӏагӏардар аз айса дергда, ахча а хургда хьона, гӏо», - аьлар нанас. Укх тха цӏагӏа хьачу мел веначунга из директор вийцав аз. Цига Наьсар-Керте яр тика, дӏавахе, ахча къоастадийя, цхьа кепиг а тӏехьа хьалора цо тхона. «Яхьья Конторович, из къаьста ахча-м дезацар хьона», - йиӏигаша аьлча, из дӏатӏаэцацар цо. - «А, цигача сона кепиг хьадала саг хургвац, со кхача везача. Йиӏигаш, дӏахьо шоай ахча», - оалар цо. Из тӏехьаюсаш хинна класс вокхарна тӏахьакхейир аз. Урокаш яьлча ӏеш а, сай бераш хилча кхы чӏоагӏагӏа хьехаргдоацаш, ишттал чӏоагӏа хьийхар аз царна. Цо дехар а даь, кхы а 4 шера цу юхьанцарча ишколе болх беш хилар со. Бештошкара а ӏарчакханаькъангара а говр-ворда даьккхе, улгаш ӏочу а увттадийя, хьехархошта наӏарга хьа а байя кӏор ӏобоаккхар цо. Дахча дахьар. Тхо балхара чудахачул тӏехьагӏа алапи хьалдена хилча, цӏагӏара юха дӏа а дийхе, цу дийнахьа хьалора цо ахча. «Ай, Яхьья Конторович, кхоана хьадала мегаргдеций из?» - шийга аьлча, хоза дӏадерзадора из къамаьл, дезалургдолча тайпара жоп деле. – «А, бийсан фу хул хац. Сона се сахиларга варгвий хац». Тхо дӏачудийхе, дукха хьехам бора цо тхона. Ше лайнача халонех а, деша вагӏарах а, дезалах а дувцар. Дика бусалба саг вар из...»

Хьатой Маржана кхы а дукха дийцар ше цига болх беча хана цунгара дайнача эзделах, гӏулакхах лаьца.

Цӏена саг волаш, висав из наьха дегашка. Цу заман чухьа хӏанз санна газ яцар, классаш дахчеи кӏореи кхатехкаш йӏохайора, таро йоацача дезалерча берашта барзкъа лора. Директора, ӏан ӏалашо еш, дахчанца а кӏораца а гӏо деш хиннад ший хьехархошта, вай лакхе дийцача тайпара. Берашта полтув, кий е когагӏирс ийце, цӏеннах чуувтташ чакхвоалаш хиннав из ше. Уж хӏамаш ше дӏаелча, «бер кхоана ишколе хьадайталаш» аьле, дӏаводаш хиннав. Цу моттигаша хьагойт из мел дог лазаш хиннав ший мехках, къамах, юртах. «Со» аьнна воацаш, курал-сонтал дегӏаца йоацаш саг хиннав наьсархо, из цун оамал дукха езаш хиннаб хьехархой, цо кхотабеш, хьатӏаозш, барт болаш къахьегаш хиннад цар. Озабезамаш цхьаккха тайпара деш а хиннадац, берригача хьехархошца, цар болх барга хьежжа, цхьатарра дика хила гӏийртав директор. Ший дезалца санна дог-уйла долаш хиннав из ишкола хьехархошца, цудухьа наьха дегашка висав дукха ха яьнначул тӏехьагӏа а.

Нахаца тарлуш, болх бе ховш вола Яхьья моллагӏча хьакима везалургволаш, моллагӏа болх цунна лургболаш саг хиннав. Цудухьа Наьсар-Кертерча юрта совета секретара Бузуртанаькъан Аслана ше волча балха хьех из. Цхьа ха йоаккх цо цига къахьегаш, амма дог-безам ишколацара дӏакъастанза хиннав хьехархо, цудухьа из ший болх бац аьнна хеташ, ший ишколе юхавоагӏа из. Дӏахо цо болх бу Наьсар-Кертерча бархӏ шера дешача ишколе. Эрсаша оалаш да, «деша цӏаккха тӏехьа дац». Цу дешай маӏан дика кхетадеш хинначох тара ва вай мехкахо, болх бешше, деша вода из Шолжа-Гӏалий тӏарча хьехархой институте, эрсий мотт а гӏалгӏай мотт а хьехаргбола говзал ӏомаяр духьа. Хӏанз цун бокъо хул зӏамагӏча а йоккхагӏча а классашка наьна мотт хьеха. Цу лостамагӏа къахьегаш хул из Наьсар-Кертерча №10 йолча юкъерча ишколе. Цигара пенсе а вода.

Боккхача цун дезалах хьехархочун болх хержа саг хиннавац. Бакъда цхьа хӏама-м да укхаза дувца йиш йолаш. Цун йоккхагӏа йола йоӏ Лида итт класс яьккха яьнна ха яр из. Лидас ишкол геттара дика дешаш яьккха хиннай. Цу шера шоллагӏча класса хьехархо декретни отпуске яха моттиг нийсъеннай ишколе. Яхььяс ший йиӏий хьаькъал-кхетам бовзаш, Лидайга оал: «Из класс ӏа хьаийцача бакъахьа хетар сона». Цхьа моллагӏча цӏагӏа санна а доацаш, дукха исбахьален литература, дошлоргаш, методически литература хиннад цар дезале. Юкъерча ишколе завуч волча ший дас аьннар ду йоӏа. Хьаэц цо класс, балхах дика лоархӏаеш дӏа а йолалу. Цаховш дола хӏама хатта, нийсача наькъ тӏа яккха дийнахьа а бийсан а йоккха поалхам йола хьехархо уллув волча цунна хала хиннадац берашца болх бе. Хьалхагӏа а, дешарах дика кхеташ йолча Лидайга, гӏалаташ тоаде тетрадаш луш, цунна фу хов дика довзаш хиннав да. Цо фу даьд а хьеже, оценкаш тетрадаш тӏа ше увттаеш хиннай. Цу тайпара ши декхар кхоачашдеш, ши тохкам беш хиннаб Яхььяс: цкъа-дале, берашта фу хов, йоазув мишта даьд; шозлагӏа-дале, ший йоӏа ишкола лаьрхӏа йола программа кара мишта ерзаяьй, малагӏча борам тӏа да цо чакхдаьккха дешар. Хьаийцар Лидас шоллагӏа класс. Цунна цу хана ховра дас планаш мишта язъю, уж дӏа мишта хьех, урок мишта лу, йоазош мишта ӏомадайт, дешийт. Зӏамагӏа йолча классашца бе беза болх ховш яр селхан итт класс яьккха Лида. Цхьа бакъахьара, аьннарга ладувгӏаш, деша гӏерташ бераш хиннад цунна нийсденнараш. Дешара ах шу даьлча, ишколе Москвера комисси ена хиннай. Дас хоам баьб йоӏага: «Кхоана хьа урока тӏа Москвера комисси ягӏаргья», - аьнна. Сона хезад кхыметтел районора е моттигерча министерствера комисси еча, цхьабола хьехархой кхерабеле, урокаш йите, удаш хиннаб яха къамаьл. Бакъда Лида-м кхераяланзар комисси Москвера я аьлча а. Доаггӏача тайпара кийч а енна, ший берашта дала дезар дика ховш йода из шоллагӏча дийнахьа балха. Математика урок яр яла езаш хиннар.

- Ой, папа, могаргдий-хьогӏ сона? – аьнна шеко-м ессаяр цкъарчоа дег чу.

- Дика могаргда. Уж вӏалла боацаш санна, теркал а ца беш, массаза ӏайха баьча беса болх хьабергба ӏа.

Яхььяйна ховра цо урок дика лургйолга, хӏана аьлча из ше ваьгӏавар хьалха цун болх зувш, урок мишта лу хьожаш. Урок яллалца йист ца хулаш а ваьгӏе, тӏаккха: «Магаргйолаш лу ӏа урок, дика я», - аьле дӏаводар из. Лидайна математика дика харал совгӏа, эрсий мотт а дика ховра, хӏана аьлча йиъ класс яккхалца Шолжа-Гӏалий тӏа дийша яр из. Тахан а цо эрсий мотт бувцаш хилча, безам тӏабода цо из шаьра а хоза а бувцаш хиларах. «Цхьа минот зехьа ма йоаелахь урока тӏа, еррига 45 минот балхах йиза хила еза», - аьнна хьехар дир дас. Ера комисси. Цул тӏехьагӏа, беррига хьехархой вӏашагӏтеха, педсовет хилар ишколе. Учительске дӏачуяха а эхь хеташ хинна селханара дешархо, хӏанз Москвера енача комиссе еча хьехархой кхеле яха езаш яр, беррига ший мел хиннача хьехархошта юкъе ягӏа. Из Лидай дегӏацарча эздела оагӏув яр. Цун хиннача классан кулгалхочун балха ӏоттар еш къамаьл хилар, дика баьбац аьнна хеташ. Дуккха дийцачул тӏехьагӏа урока тӏа яьгӏача комиссецарча кхалсага аьннад: «Масал эца мегаргда шоана къонача хьехархочунгара, шоллагӏча классе болх беча ӏарчакханаькъан Яхььяй Лидайгара. Бокъонца волча хьехархочун никъ бар цо хержар. Аз-м цунна 10 балл оттаергьяр. «Сабарде ӏа, ӏарчакханаькъанъяр», - аьнна бий оагабаь хиннабар Могушканаькъан Мухьмада Тембулата шийл тӏехъяьннача йоӏага – ший хиннача дешархочунга. Иштта чакхдаьлар комисси яр а, Лидай болх могабар а, хоастабар а. Амма йоӏа цхьан шера мара болх биц ишколе, дӏахо цо лоархӏ маха боаккхаш йола говзал ӏомае. Хӏаьта а цига даьккхача цхьан шеро из ӏомайир наха юкъе болх бе, царца гӏулакх леладе. Дӏахо Лидас деш №26 йолча технически училище, обрудованех цхьа «4» мара йоацаш, (цу маьхех, чӏийнех дика кхетацар из), ерригаш пхиаш йолаш чакхйоаккх цо из. Къаьстта дӏайхача дешашца дагалувц Лидас шийна дукха хӏама ӏомадаь Белоусова Галина Николаевна яха спецтехнологех хинна хьехархо, «тамашийна дика адам дар из» яхаш, дагалувц цо дуккха шераш даьнначул тӏехьагӏа а. Цхьан шера дийшача, экстерна хьисапе экзамен дӏа а ялийте, дийша йоалийт цо швея. Лида ишколе хьеха ӏийнаеце а, хӏаьта а цох хьехархо хиннай. Наьсарерча №27 йолча училище мехкарий-швеяш ӏомабеш хиннай из. Нахаца болх бе хар даьгара хьадоагӏаш хиннад аьнна хет сона. «Спецтехнологи» а «Материаловедени» а хьех цо. Иштта дӏанийсъелар Лидай кхел. Хьехархо цар дезале из цаӏ мара хиннаяц. Цун юкъе бар маха баккха ховраш, мах бу говзал яраш.

1971 шера, дезала нана дӏаяьлча, зӏамагӏа йола ши йиӏиг тӏехье йоацача наьна-вошас Саврбика дӏаюг Магӏалбике шийца яха, цар дӏаязъю ноанахой тайпан цӏи –Чергӏазанаькъан. Карарча хана царех цаӏ йоацаш я, хӏаьта эггара зӏамагӏа йола Мадина вай паччахь волча Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлий пресс-секретарь йолаш къахьегаш я.

Цӏагӏарча берашца чӏоагӏа кӏаьда. ший оамалашца масал гойташ хиннав дезала да. Кхыметтел йиӏий, виӏий берашца эзделца хиннав из. Хӏанзарча наха деча тайпара, ӏоттарашца бехк боаккхаш, къамаьл цунгара вӏалла хеза бац цун ший дезал а дезалий дезал а. Масала, Лидай йоӏа Угурчанаькъан Залихана зӏамига йолаш 7 шу даьккхад, наьна-даьна хьалхашка кхувш йоагӏаш. Хӏанз цох ший вахарцара эггара хозагӏа йола ха хеташ я из, цул тӏехьагӏа дуккха шераш дӏаихадале а. Бер кхетаргдолча тайпара, цунна дезаргдолча тайпара дора цо ше деш дола къамаьл. Духхьал берашца хинна а ӏацар из иштта, гонахьара тайпан боккхийча истий а сий деш хиннад Яхььяс, ший наьна дергдолча тайпара. Хӏанз а хьоавеш ва из, цун эздел-гӏулакх дицдаланза болча наха. Коашка гӏолла чакхваьле хоаттаргдар, ахьар де дезаш, жувр ба безаш саг вий. Эккажкъонгий-Юрта Шолжах тилла тӏий доацача хана, ворда тӏа галеш даьхке, цу хих ваьле, царна ахьар дахьаш цӏавоагӏаш хиннав хьехархо. «Сай коарча хӏаман мара сагото яц сога» яха уйла цо вӏалла гаргаюташ хиннаяц ший дега, хӏара ший тайпан воша дика ваьхача, сагото йоацаш, эша кхоачам болаш ваьхача сапаргӏатадоалаш саг хиннав из. Хӏанз Камазцентре яхаш я 90 шу даьнна цар тайпан Маликат яха йоккха саг. Ший даь-даь веший йоӏ Шолжа-Гӏалий тӏа хьалйоалайийя, из парке а, кино а, хозача моттигашка а йиге, цӏайоалаеш хиннай Яхььяс. Из воацача хана, цу йоккхача сага зерате ух цун дезал. Дика хӏама тӏехьенгара тӏехьенга доалаш хьадоагӏаш хул, нагахьа санна из бакъахьара дезал бале. Беррига гӏалгӏай дезал а иштта хилча, дикашца белгалбаьлча бакъахьа хетаргдар сона. Иштта уж хилар дезаш хиннав йоазонхо Тиймарзанаькъан Башир а, цо из хьахайтад ший «Барттайна дезал» яхача байтага гӏолла. Цун юкъера массехк мугӏ шоана дагабохиийта лов сона:

«Барттайнача цӏагӏарча дезале,

Хул цаӏ воккхагӏа, цун сий деш вожаш,

Шоайла хьамсара болаш, безаме,

Долаш аьннача шоай дош...

Цу дезала дикал араяьле,

Боккхача мехка из гучайоал,

Тӏаккха цунах кхаъ хиле,

Из дика цӏа да, гӏалгӏаша оал...» 

Тӏехьагӏо машин а хилар Яхььяй, наха юкъе «бобик» оалаш йола Уаз-469. Массадола хӏама леладе кхоавора из. Доахан леладора цо, жа леладора, котам, хьажкӏа, беш – из тамашийна саг хиннав. Вешта, цу тайпара из хиннавецаре ийс сагах латта дезал хьаьналча хӏаманца кхебе цун вӏаштӏехьа а даргдацар.

Пенсе вахачул тӏехьагӏа а къахьегаш хилар Контора Яхьья Наьсарерча Ӏоахарганаькъан Гӏапура цӏерагӏча «Электроинструмент» заводе, Якуте ваха ши шу даьккхар, хьехархочун болх беш. Из бахьан долаш кӏеззига тӏакхийтар цун пенси.

Дезала нана, аз лакхе ма аллара, Чергӏазанаькъан Лиза кхелхар 1971 шера, йиӏигашка хьажара а уж лелаяра а дукъ дукхагӏча даькъе йоккхагӏа йолча Лидайна тӏалаьттад. Карарча хана цар боккхача дезалах 2 саг къаьстав, боацаш ба Заремаи Ахьмади. Вожаш ворхӏ шо-шоай дезалашка маьрша бахаш ба. Хӏаьта Лидай ший 5 дезалхои царех хьадаьнна 21 мехкарийи къонгийи бераш да. Контора Яхьья кхелхав 1987 шера ардара бетта 7 дийнахьа, дӏавеллав Наьсар-Кертерча кашамашка.

Сурта тӏа: (аьрдехьара аьттехьа) Ӏарчакханаькъан Контора Яхььяи Алсбика Султангирии