Мишта латт гӏалгӏай ашарий гӏулакх?

- Тимур, мишта латт тахан вай къаман ашарий оагӏон гӏулакх?

- Бакъдар вай дувца доахке, карарча хана ашарий хьал вай мехка низткъало да. Цун бахьан да из кхоачам боллаш дегӏаухаргдолаш, кхувш доагӏача бераша хержар, царна дезаденнар хьаллоацаш дай-ноаной цахилар. Тахан укх дунен чу мел дола хӏама культураца дувзаденна да, тӏаккха вай юкъера хьакъаьстача, из нийса дац. Культура яхар фуд? Хьа къаман дикагӏа дола хӏама: эхь, эздел, гӏулакх – чулацар да. Къаманна чӏоаггӏа эшаш, хиланза даргдоацаш хӏамаш да: халхар, илли, футбол, кхыдараш. Уж вай гӏулакхашца товш дац, яхаш, вай бераш боаггӏача боараме дегӏацаахийтар къаман ӏадаташта юкъера эсало моттиг хет сона. Наха леладер леладе деза аьнна хет сона вай а. Илли алар дика да, бакъда цхьа хӏама да укхаза теркалде дезаш, оалаш дола илли чулоацам кӏоарга болаш хила деза. Даьймехках лаьца, безамах лаьца, безам нана ювцаш а цун бочал ювцаш а хила йиш я, дуккха хӏамаш да цунца дувзаденна. Лоацца аьлча, массанне а бахийтац шоай дезал культураца къахьега.

- Уж вай бувцараш хӏанз а хьахиланза артисташ ба, тахан вай къаман юхь гойташ бараш миштаб, малагӏча боарам тӏа я цар говзал? Цар гӏулакх а дикка дӏадодац мотташ ва со.

- Даьра, аз хьога дӏа-м аргда долчча тайпара. Тахан ма хулла дешара тӏакхувш хила беза къонабараш. Хӏаравар шийна ховчох тоам баь юхасоце, толамаш кӏезига хургда. Сона а хетар цхьан хана, училище яьккхача, геттара се чӏоагӏа ва. Туркменистане эскаре волаш халхара и илле а ансамбле амал деш хиннав со. Москверча культурани искусствайи университете деша вагӏача хана а хулар цхьа лакхара уйлаш. Эстрадно-джазови факультет яьккхай аз. Цига дешаш, йоккхача оркестраца сайна ховр шаьрдеш къахьегаш хилар со. Цу юкъа дукха хӏама дайнад, дайзад сона, поалхам ӏоаю ӏа, бе-беча оркестрашца болх беш хилча. Цудухьа сайна кхоана фу дезаргда ховш, хьалххе а сай болх кийчбийя хулар со. Из деррига аз дувц саг дийша, ший гӏулакх довзаш хила веза ала гӏерташ. Моллагӏа хӏама ше-ший моттиг а маӏан а долаш да. Хьо мел чӏоагӏа болх шаьрбаь вале а, цунца ювзаенна теори йоацаш, хӏама дӏагӏоргдац кхоачам боллаш дика. Болх дӏабода аьнна хьона хетача хана, цхьа ха йоагӏа гӏулакх соцаш, укхаза никъ нийса дӏахобахьа гӏо ду теоре.

- Вайна массанена ховш да, Магасе хьалъеш латт йоккха филармони. Хьадувцачох, дукха хӏама чулоацаш гӏишло я из. Таханарча дийнахьа филармони хьалъяь яьлча, из болх боагӏача боарам тӏа дӏабахьа кхоачам болаш нах бий вай?

- Ба, аьнна, хет сона. Сона ховчох, тахан вай филармони мах телаш я ше чуӏеча фусамах. Цигарча бераша чӏоагӏа къахьег. Бакъда из миссел йола йоккха филармони хьалйича, цига болх беш бола нах чӏоагӏа а дийша а хила беза. Кхыча республикашкара а хьабеха беза, оркестр а хьае еза. Симфонически а халкъа а хила еза уж. Вай фуннагӏа дувце а, кхычарна нийса дӏаовтта гӏерте, лоархӏаме хӏама да из. Тахан из хьаяр доккха гӏулакх да, хьаяь яьлча цун болх дӏагӏоргба, аьнна, хет сона. Цига къахьегачарна баркал аргдар аз. Сога а аьннадар цар шоашца болх бе хьавола. Хьа хаттара дизза жоп долалургдац сона тахан. Хала болх ба из, хьа административни таро дика ца хилча къаьстта а хала да из болх дӏабахьа. Аз кулгалхочун дарже волаш болх баьб, цудухьа хов сона цу гӏулакхаца дувзаденна зӏамига а доккха а дар. Филармони, культуран министерство дӏаяьлча, шоллагӏа йола йоккха моттиг я ше беча балхага, чакхйоахача кхетаченашка диллача. Дика хургда, аьнна, хет сона цун гӏулакхаш. Дала дика хулийталда уж.

- Дӏахойодача хана кхы а хьалкхебе безаргба цига болх бергбола говзанчаш...

- Аз цу хьакъехьа фу аргдар аьлча, деша дӏаахийта беза уж. Атта болх бац из. Цхьаболчар оал, «эй, ши тӏоара вӏашкатехача доалаш дар из-м», дац из иштта, царна хетача беса. Хила йиш йолаш а дац иштта. Дешаш волаш 12-13 шу аз йоаяь ха, Москверча цхьан йистера вокх йисте ухаш, репетиторашкара ӏомалуш дӏайихьар аз, хӏана аьлча из гӏулакх сайна дезандаь, кӏоаргга ӏомаде чам боландаь. Деша а дешийташ, хьалкхебе беза тӏехьа тӏадоагӏача ноахалех бола викалаш.

- Нийса да из-м, моллагӏа хӏама а дешарга гӏолла ма ӏомадой. Карарча хана дешаш а дийша баьнна болх беш а, нах бий ва цу лостамагӏа, цар доахача толамашка сатувса мегаргдолаш? Хьона ма йовзий ашарий ишколаш, ансамблаш. Кхоана вай гӏаддугаргдолаш нах бий хӏанз цӏенхаштта дешаш, говзал караерзаеш боахкаш?

- Кӏезига ба. Пӏелгашца дагарве а мегаргволаш ши-кхо саг ва. Цхьаькха-м да. Арахьа дийшараш ба. Уж а цхьабараш шоай мехкагахьа хьагӏерташ хул. Дукха бац, кӏезига ба. Моллагӏа хӏама ший хила дезача боарам тӏа хила деза. Вай мохк а ба, паччахь а ва, цунна баркал ала деза, хӏана аьлча къахьег цо, культураца а чӏоагӏа бала ба цун. Из культура ший ма хулла хьалъе гӏерт из. Вай ювца филармони а халкъа проектах хьалъеш ма йий. Кхыча дешашца аьлча, шедар дикача боарам тӏа хила деза. Тахан, ваха а ваха, ӏа харцахьа-бакъахьа вӏашагӏделла хӏама дохаргда, кӏал кӏийле йолаш из деце, хӏаьта из кӏийле хургйолаш, деша дӏаахийта беза вай кагирхой. Цул совгӏа, теркалде деза цхьаькха хӏама, институте вахале юххьанцара дешар а дийша хила веза саг. Иштта ца хилча, из институте дӏаотталургвац. Пайдана дац из.

- Ашарашца дувзаденна дешар да-кх цо деша дезар, юххьанца денз...

- Нийса да. Из дешар дийша хила веза. Дикка ха-м еза цу гӏулакха. Кхо-диъ шу ӏа училище даьккхача, пхи шу институте даьккхача, итт шу гаргга ха хул цох. Ха дӏайода. Цу хӏаманна вай республико геттара чӏоагӏа теркам лоаттабе безар, царга дешийта гӏерташ. Шу цу сахьате дӏадоал, пхи шу а дӏадоал, тӏаккха институт яьккхарг ва-кх из. Укхаза чӏоагӏа лоархӏаме да цхьаькха хӏама, ӏа юххьанца денз ца деше, тӏехьагӏа тӏехьакхе воларах гӏулакх хургдац. Диплом-м хьалургда хьона, дика дешар а балха говзал йовзаш а хилар да керттердар.

- ӏа лакхе хьоахадаьча беса, дай-ноаной къаьстта йиӏигаш арахьа дӏаахийта раьза хилац. Кхыдола дешараш санна, заочно деша йиш йолаш дац артистий дешар?

- Заочно деша йиш йолаш а йоацаш а моттигаш я цига. Заочно деша йиш я культурологеца, кабинете вагӏаш, каьхаташца болх бе безам бале. Бакъда иллиалархочун, пандарча дешар очно дийшача дуккха пайданех да. Нагахьа гаьнна арахьа шоай дезал деша дӏабахийта раьза беце дай-ноаной, уккхаза вайна гарга йоаллача Нальчике, Хӏирий мехка бахийта мегаргба деша. Тӏехьаленна хӏама дита гӏерта деза вай. Хоза хӏама хьаде деза, нахаца нийсвала хьажа веза. Тха дас массаза белгалдоахаш дар из хӏама. Иштта хет сона а.

- Цкъа «Селаӏад» яхача берий журнала редакце ӏохайша багӏача кагийча наха хьоахадир, пандар лакха ховш а саг висавац Гӏалгӏай мехка, аьнна. Цу хана Йовлой Рая дӏаяьннаяр. Тахан болаш бий пандараш лакха ховш бола нах? Вешта, пандараш а бе-бе ма дий: дахчан пандар, каьхата пандар, чӏондарг, иштта кхы дӏахо а.

- Кӏезига ба.

- Хӏанаб уж кӏезига?

- Цун бахьанаш да кагирхошца кхетам болх кӏезига беш хилар, хьалха «профориентаци» яхаш кхетаченаш дӏакхухьар ишкола яккха гаргагӏертача дешархошца, тахан а, сога хаьттача, из болх юкъебаьккхача бераш дикагӏа кхетаргдар аьнна хет сона культура дегӏакхувла езаш йолга. Хӏама цхьан оагӏора леладе йиш мичай, массайолча оагӏорахьара дегӏавена - салаӏа ховш, дешарца чам болаш, ашарий дуне довза гӏерташ, – хила веза. Цу моттигаша а новкъостал ду сага хьаькъал, кхетам дегӏакхувлача даькъе. Эрсаша «син кхача ба» оал цох. Из боацаш, вахар дац. Миччахьа хьо дӏакхаьчача, хьаийца гитара, дахчан е каьхата пандар ӏа дӏалекхача, наха хьалхашка хьавоасталу хьо, хьа дег чура хӏама атта гуш хул царна, ӏаьдала балхаца санна, юкъарча балхаца дувзаденна да из. Ишттача наькъо саг везаволийт, бувзамаш кхолл тайп-тайпарча нахаца, хоза гӏулакх хьаллоаттаду.

- Эггара хьалха из даьгара-наьнагара хьадоагӏаш да, аьнна, хет сона. Тхо кхо воша вар. Зӏамига долаш, из мичара бенабар а хац сона, тха цӏагӏа дахчан пандар нийсбелар. Оаха пӏелгаш дийтта, кхы ӏома ца луш битар из. Цул тӏехьагӏа, боксёрий кулгахйоахкоргий ши пара нийсбелар тха дезале. Юха а боксёраш ца хулаш дисар тхо. Тӏаккха тха нанас ше балха йолча заводера «Лоаман ӏуйре» яха литературни альманах, «Сердало» газет хьаяздайтар. Из цо хӏара шера дора. Тӏаккха деша ӏоткъам хоабелар сона, безам хилар йоазош де, уж вӏаштӏехьадоалар са. Вешта аьлча, ше тхога хӏама хьа ца оале а, нана ха гӏертар тха сенца чам ба, малагӏа начӏал да тха оамалашца, из хьагучадаккха гӏертар из. Хӏара дезале а иштта берий теркам боре, говза артисташ, спортсменаш, йоазонхой дукхагӏа хургбар, аьнна, хет сона вай къаман. Хьона фу хет цох, Тимур?

- Хӏара сага ший никъ ба, цох бола бехктокхам а цун ший ба. Хӏаране ше харжа беза из, хьона хьалхара аз жоп лургдац, ваха а ваха; ӏа а лургдац сона хьалхара. Цудухьа, нийса да из, бер зӏамига долча хана культура цун йовзийташ хила беза боккхагӏбараш. Берашца болх беш ма вий со а. Даьла возалора, тхо дӏа-юха къасташ, чӏоагӏа тӏера долаш, мархӏалийлхе, ӏадика йийце ма къаст тхо. Царна хьалхашкара цхьацца декхараш да са а. Царца ӏомайийя, цӏагӏа ваггӏашехь фонограмма дӏаязъю аз, са самукъадоал царца. Духхьал беккъа болх баь дӏаводаш хила йиш яц саг, кулгалхо вале а хьехархо вале а. Царна цхьацца хьехам луш дола гӏулакх а юкъедоаладу, эзделца а гӏулакхаца а дувзаденна; кӏаьнкий а йиӏигий а оамалаш мишта хила еза хьоахаду. Иштта беча балхагара дика масалаш эц бераша, иштта кхебераша шоай бехктокхам кхетабу, цар харцахьа хӏама дергдац. Цар дегаш хургда дика, чӏоагӏа хургба, яхь йолаш кхувргба, шоай мехка сий деш а цох дог лазаш а хургба. Сона иштта хет-кх из. Дуккхадар, лакхе ӏа хьоахадаьча беса, цӏагӏара хьадоагӏа, даьра, доагӏа. Амма цхьаболча даьй-ноаной оамалашца я «наха фу аргда?» яха уйла. Хьай никъ ба хьа. Ва а вена, сага бомба чукхоссаргьяц хьона, хьай берашта хьайна хеттача тайпара кхетам ле. Цхьабараш сона раьза ца хила а мег, аз иштта аьлча, шоаш зӏамига болаш леладаь хӏамаш да цар шоай берашка леладайтараш. Вай фу ду, мехка цхьа хувцам хилча, кагирхой политикаца хила дезаш дола дуккха хӏама юкъахдут. Уж кагий нах хьалкхув, хьо царна никъ хоржаш вагӏача юкъа. Юххера, дунен хӏама ховш хилац. Гӏалгӏай шоаш, вешта аьлча, вай къаман нах шоаш дика ба, цӏена нах ба, хӏаьта а дицде мегаргдац дунен тӏа кхы а хӏамаш ма дий леладе дезаш.

- Ашарий тайп-тайпара жанраш ма йий. Вай къаман юкъе дукхагӏа яьржараш малагӏаш я, тӏехьаюсараш малагӏаш я?

- Вай ашараш, оалаш ма хиллара, жанрашта екъалуш хӏама дац. Вай ашараш къаманца, цун багахбувцамца ювзаенна я. Дукхагӏа теркам тӏабохийта моттиг я из. Фольклор тахан вахаре лел ширача каьхата пандарца цхьана; вай заман пандарех, зурмаех пайда эцаш. Къаман юкъе дукхагӏа даьржа ашарий гӏирсаш да каьхата пандар, дахчан пандар, фата. Тахан зурма дӏалакха ховш бараш кӏезига ба. Из лакха ӏомалур даим дешаш, ӏомалуш вагӏа веза. Аз, бакъдар аьлча, зурмаш а ӏомаяьяр, духовой оркестра ашархо хулар уж ӏомаяьчох.

- Укх деношка аз газета тӏара дийшар, гобой яха зурма, чӏондарг яха пандар локхаш гӏалгӏай йиӏигаш я яха хоам. Хоза хийтар сона. Хӏаьта уж кӏезига хилар сагото яйташ да.

- Из гобой яха зурма геттара хала я. Цунна фо чудетта деза. Бухье ягӏа муштиг сов йиткъа хиларах, хала да цу чу фо чутоха. Чӏоагӏа низ болаш хила веза из локха саг. Оздой я из Лейла яхаш, цо из локхача хана пхаьнаш совс, цунна бӏарахьажа а вахьац со. Цхьаькха я са дешархо хинна, Налганаькъан Зухра яхаш. Из чӏондарг локхаш яр. Хӏанз Туркий мехка ях из. Чӏондарг лакха ӏомаяьяц аз из, аз цунна ӏомаяьй мерзаш тӏа пӏелгаш ловзадеш, дӏалокхаш йола чоалхане моттигаш. Цу тайпара говзанчаш массехк саг мара вац. Къаман юкъе дукхагӏа хилча бакъахьа хетар уж.

- Хӏанз аз хьога хоаттаргдола хӏама укх тӏехьарча хана наха чӏоагӏа теркалдаь да. Хьалха, вай къаьнара поэташ дийна болча хана, царцара иллиалархой а ашархой а бувзам чӏоагӏа бар. Тахан миштаб цар йоазонхошцара бувзам? Аз из хӏана ях аьлча, каст-каста хоз сона цар доаха эрсий иллеш, гӏалгӏай керда иллеш кӏезига нийслу, доахараш а къаьнардараш хул. Хӏанад из, йоазонхой боацилга, дӏабаьннилга да из?

- Даьра, дац. Тахан хьатӏакхувш, цу гӏулакхаца чам болаш кагий нах ба вайна, йоазонхой ба аз бувцараш. Хьалха, со къона волаш, Коазой ӏийса хьалха волаш, Чахкенаькъан Саӏид а хьо а, Первомайски урам тӏа вӏашагӏдетталора шо, берий журнал «Селаӏад» дар цига. Сона чӏоагӏа сакъердам хулар шуца хулача кхетаченашца. Даим дошлоргаш ийдора аз, сайна цаховр цӏагӏа нанега хоаттар. Саӏидаца айхха бувзам бар са, цун байташкара дӏаволавеннавар со иллеш язде. Атта ешалуш хулар цун уж. Саӏида: «Аз дукха нах бовзийтаргба хьона», - аьлар сога. Вайзар сона Гаьгенаькъан Гирихан, Пхьилекъонгий Махьмад-Саӏид, Вешкаранаькъан Мухьмад... Даьллахь, къона болаш дӏаихаб-кх уж. Тимур а вар царна юкъе Коазой. «Хьо йоацаш мегаргвац со» яздаьр. Радио Цӏагӏа а вӏашагӏбетталора. Бувзам хила беза. Цу хана леладора уж бувзамаш, шоайла дагабоалар. Цхьа барт бар. Берригаш сол боккхагӏа бар. Аз доаккхал дора царех. Училище деша вагӏаш, сайрийна театре болх бора аз. Цига гора сона Цисканаькъан Мухьмад, Хазанаькъан Махьмад-Гири, Новрбенаькъан Руслан, Беканаькъан Ибрахӏим, цхьа боккха низ бар-кх царца. Сайна уж бовзаш, доккха хӏама хетар сона. Радион Цӏагӏа яр Абаьданаькъан Хьава. Цо, хьада илли, дешаш хьада, фу яздаьд ӏа аьле, геттара сихвора. Бакъдар аьлча, цу хана язде чам а бар иллеш, ӏа яздаьча иллех тума яха ахча лора гонорар, цу хана тума доккха ахча а дар. Телевидене Майсиганаькъан Лида, Лаьнанаькъан Ратмир – уж дагабоагӏа сона. Массане а, шоайла барт а болаш, къахьегар. Хӏанз из барт бац ала а йиш яц са, хӏаьта а хьалха мо вӏашагӏдеттадала деза вай, дагадувла деза. Кхаь бетта цкъа дале а, вӏашагӏкхеташ, керда байт ешаш, илли оалаш, культуран кхетаченаш йиц вай. Шолжа-Гӏалий тӏа долаш, дукхагӏа нийслора цу тайпара моттигаш.

- Цкъаза нийслу, иллиалархоша шоаш вӏашагӏъехк байташ, царех даьха иллеш дӏаоал. Дика хилац уж. Цкъа-дале, дукхагӏа эрсий меттала хул уж, шозлагӏа-дале, гӏалгӏай культура дегӏаяра тӏакхеташ хӏама дац уж бахьан долаш. Вай къаман культура а ашарий дуне а дегӏакхувлаш дӏабаха безаш бола нах ма бий уж. Наха юкъе уж хӏамаш доаржаде а дезадалийта а дезаш ба уж. Цудухьа сов нийса хетац сона ашархойи йоазонхойи бувзам цахилар. Из боацаш лерттӏа дӏагӏоргдац цар хӏама.

- Цкъаза хоатт аз, фуд иллеца керттердар йиш я е дешаш да? Сога хаьттача, дешаш да. Цар маӏан да ашарга гӏолла ӏа дӏадовзийта дезар. Кӏоарга чулоацам болаш уж дешаш хилча, хьа юхь-сибат гуш хул, ӏа мел кхеллача иллешка гӏолла. Дешай чулоацамга хьежжа дог долаш хила еза йиш а. Ашара екарца динамика хила еза, екача хана хувцалуш хилар. Каст-каста нийслу укх тайпара кхелла иллеш «Хьо бӏаргаяйча, уж хьа бӏаргаш, уж хьа бӏаргаш, уж хьа бӏаргаш...» Ехача пластинках тара хул цар декар. Хӏанз керттера лоархӏ иллеца етташ йола фата, хьекхаш дола цӏогӏа, хӏаьта сенах лаьца да из илли ховргдац хьона, уйла яйташ дац хӏанзара иллеш.

- Композиторашта юкъе, хӏара дийнахьа яхар мо, цӏенхаштта болх беш, иллеш яздеш, уж язлургдола оагӏув лехаш нах бий вай къаман?

- Ба, аьнна, хет сона.

- Цаӏ хьо волга хов сона, кхы малав?

- Аз бу цу тайпара болх. Бакъда тахан аз хьатӏаийду доккхагӏа, кӏоаргагӏа дола балхаш. Масала, спектакль яле а кино дале а. Хӏанз кино даккха гӏерташ а ба вайна цхьацца бараш. Цу лостамагӏа къахьег аз. Цу тайпарча балхо кӏоарга уйла яйт. Дувцача хӏаман исторе дӏаюкъеоз хьо, тӏаккха цунца чам хул хьа. Наушникаш хьатӏаехка из болх беш хилча, геттара хоза хет сона гонахьа отташ дола хьал. Иштта болх беча нахах дувцаш хилча, эггара хьалха аз цӏи йоаккхаргьяр Гетагӏазанаькъан ӏайнай. Ше язду цо иллеш. Каст-каста арадоах цо уж. Дукхагӏа халхара ашараш хул цун иллешца. Къахьег цо. Иштта къахьегаш я Малсаганаькъан Зарема, Шодажанаькъан Фариза. Кхы а ба вай кагий нах. Масала, Рахьман, кхыбараш а ба, берригаш бийца а варгвац. Къахьегараш кӏезига ба, амма къацахьегараш дукхагӏа ба. Бакъда, лакхе ма аллара, шоайла бувзам хила беза кхоллама наьха. Шолжа-Гӏалий тӏа волча хана кӏимарса бетта 27 дийнахьа хӏара шера поэташ гулбора, кхетаченаш йора аз. Тӏехьарча хана шин даькъа екъаенна яр йоазонхой Союз. Аз шинна даькъа чубоагӏараш цхьана гулбаьбар уж. Гаьгенаькъан Гирихана аьлар:

- Тха вӏаштӏехьа ца даьнна хӏама вӏаштӏехьадаьлар хьа, - аьнна.

Цига шун тӏа дагӏаш, шоай кисара иллей дешаш хьалдаха а болалора цхьабараш.

- ӏаьдала оагӏонгара из болх беча наха эшаш дола новкъостал хулий?

- Ше мел дола хӏама кхоачам болаш да, аьнна, хет сона. Нах ба-кх безараш. Новкъостал ду мел эша инструменташ эцарца, аппаратураца. Бакъдар аьлча, со къона волча хана, са-м хиннаяц уж хӏамаш. Са-м тувсар аз сай хиларга, гитара айса хьабе гӏерташ мел къахьегар, дийца варгвац. Тахан ӏаьдало дечун хам бе ха деза. Шийга долчун доал де, лораде деза. Са дахчан пандар аз лелабу 30 шу даьннад, эшача хана кулг тохаш, тоабеш лелабаьб аз из. Кхы а ба са пандар, бакъда из мо дикабар бац. Хам беш ӏа леладеча хӏамо дукха ха йоаккх.

- Вай ӏаьдало цхьайолча хана вайна мегаргболаш артисташ укхаза кӏал боллаше, арахьара артисташ бийхе концерташ тел. Из дукха нийса хетац сона. Моттигерча артисташка хила еза моллагӏча кхетачера хьалхале.

- Цхьаькха да ӏа яхачунца дувзаденна. «Кхоллама сайре» («Творческий вечер») оал акхар. Цу тайпара сайре еш хилча, ялх-ворхӏ саг хьатӏавийха хул, цар шишша илли оал. Ворхӏне шишша илли аьлча, 14 хулий уж? Диъ-пхиъ кхоллама сайре хетаяьчо а оал. Цхьайолча хана кӏезигагӏа оалаш а хул. Тӏаккха фу кхоллама сайре я из? Сага ший хьинарца, ӏохайна, пандар е гитара лекхача хьинар айлу. Цох наха хьаяла йолалу ший тайпара йӏовхал. Из хоалуш хул концертага хьажа баьхкарашта. Фонограммаша дӏадоаккх из хӏама, сога хаьттача ца хилча бакъахьа яр уж. Нах хӏаьта а аха-м ух концерташка. Бовзаш, безаш, гаргара нах дӏаух моллагӏча концерте а. Сога хаьттача, чӏоагӏа терко езаш хӏама да из культура яхар. Тахан вай кагирхой, из а ма бий вай бала, шоай низ, хьинар мича хьоргда ца ховш, доккхий мотораш а увттадеш, машинашца уж таташ а деш, «ррр» делла лелаш хул, шоашта теркам тӏаозар духьа. Царна лаьрхӏа моттигаш хьайийллача а дика хургдар.

- Вай дахар Росси яхаш бола боккха мохк ба. Цхьадолча къамий шоай цӏихеза артисташ хул, цаӏ хиле а шиъ хиле а. Масала, Магомаевгӏар Муслим е Эсембаевгӏар Махьмуд – къаман юхь гойташ бола нах. «Лоам» яха ансамбль йолча хана, шо довза а довзар, Москве а дар, каст-каста концерташта юкъе дакъа а лоацар. Укх тӏехьарча хана, вай артисташ йоккхача сцена тӏа цабалара бахьан малагӏа да?

- Аз тхьовра дийцачун тӏа хьатӏакхаьчар вай юха а. Вай укхаза воай «чорпалла» кхехкар пайдана дац, хьо арахьа бувзам болаш ца хилча, хьай теоретически оагӏув а йовзаш, яз а деш. Хӏанз аз бувзам лоаттабеш, дукха композитораш ба. Шоашта эшаш дола новкъостал дехаш, хӏама хьатӏакхосс цар сона, сайна эшар аз а хьадех, Гӏирме телефон техе оал укхаза дудук язъе еза, укхаза саксофон оттае еза... Бувзамаш леладу оаха. Боаггӏаш бола боарам бола артист хьо хуле, нах бовзаргба. Вижа уллаш ӏа дахчан пандар лекхар пайдана дац, тӏехье кхее, саг йоалае, чуваха цӏа хила дезий хьа? Уж хӏамаш доацаш, чӏоагӏа хала да. Из дош дукхагӏа теркалде дезар. Шолжа-Гӏалий тӏа дар «Дом актёра» яхаш цӏа, цу тайпара 80 квартира е 100 квартира йола цӏа хила дезар артисташта баха хьалдаь. Ашархой, актёраш дукха ма бий вай. Цун балха аьттув хургбоацача моттиге аз-м вохийтаргвацар сай дезалхо. Се цу юкъе мишта вахав хац сона, дукхагӏа эскаре гӏулакх деча хана илле, халхара ансамбле кхачар бахьан долаш хилар из. Хьай начӏал маьхалдаккха, дӏадовзийта йиш ца хилча, хала ваха веза. Хьалха, Шолжа-Гӏалий тӏа долча хана, дикавар, хӏама ховр; юкъерча боараме ховр; кӏезига ховр – шевар ше-ший моттиг йолаш, къоаставаь вар. Тахан деррига вӏашагӏъийнад, мала мичахьа ва ховргдоацаш. Хьалха балхара чувеча, шоллагӏча дийнахьа балха юхавахарга сатувсаш хулар, сихагӏа цига дӏакхача гӏерташ. Хӏанз балхацара из чам а гургбац хьона наггахьа мара. Наьха чам хилийта беза къахьегамца.

- Алапеш а дукха доккха дац мотт сона шун.

- Алапеш а доккха дац. Вешта, алапеш-м массане цхьатарра хила йиш йолаш дац. Цу гӏулакхага хьожаш, болх дикагӏа а дукхагӏа а бер зувш кхел хила еза. Димаевгӏар ӏаьлаца «Зама» яхача ансамбле со волаш, хӏара шера тхона болх мишта хов хьожар (аттестаци). Сов чӏоагӏа цу деша уйла еш, кулгашта хьоцар дувлар, лерттӏа дӏалокхалуцар гитара. Кӏеззига салаӏийта аьле, дехар де дезаш хулар. Чӏоагӏа кийчлора цунга, хӏара дийнахьа болх бора, говзал шаьръеш, цу аттестацега кийчлуш. Хӏанз зӏамига мичав со, хӏаьта а хӏара дийнахьа къахьег аз ашарашца. Къа ца хьийгача, бананаш санна хул хьа пӏелгаш, лерттӏа хьавӏашка ца доагӏаш.

Алапеш а лакхагӏа хилча дика хургдар. Тахан: «Хьаволле, хьа яхь хила еза», - яхар пайдана дац. Цун оагӏув хьаллоацаш хила беза вахаре эшача хӏаманца. Ваха ма везий артиста а, сискал яа еза, дикан тӏа-вон тӏа ваха веза. Дукха гӏулакхаш ма хулий вай къамах волча сага.

- Дукха хӏама тийша да аьнна хет сона, юкъара дешар дешаш йолча ишколах. Ашарий урок мишта хила еза ишколе, цох тийша хӏама дий вай къаман ашарий оагӏон?

- Кхыдар санна ӏилма ма дий ашарий урок а. Сага хьаькъал, цун говзал, из хьагулвеш йола моттиг я из урок. Хьехархо шедар довзаш, чулоацаш хила веза. Хьа а вена, йиш ӏотӏаоттаяь, дӏалакхал аьлча доалаш дац из. Иштта болх бе йиш яц, уж бераш толхадар мара хӏама хилац цох. Цар боарам тӏа ӏотӏаваха, цар ханара а хинна, къамаьл де деза царца. Ашараш ишколе хьехаш вола саг, из дешар дийша хила веза. ӏо а хайна моллагӏа цхьа инструмент дӏалакха ховш хила веза, цунца берий оазаш нийсъю цо. Берашта кердача дунен ниӏ е кор хьаделл цо, нийса никъ хьехаш. Бера начӏал гучадоаккх.

- Вай къаман ашарий оагӏув дӏахо дӏайодача хана мишта хургья аьнна хет хьона? Из мишта хилча бакъахьа хетар хьона?

- Нахаца тардала деза вай. Кхоллама боарам лакхбе беза, кхыча къамашта хьалхашка эхь хетаргдоацаш. Со университете дешаш волаш, тайп-тайпарча къаман нах багӏар соца деша. Бе-бе пандараш лекхар цар, шоай къамий культураца дувзаденна. Хӏаьта со гитара локхаш вар оркестре. Студгородок яр тха Химке. Цига вӏашагӏкхийтача, хӏаране ший къаман йиш локхаргья, аьнна, соцадир оаха. Из царна хьалхадаьккхар а со, даьра, вар. Дӏаболабенна, хӏаране ший къаман ашараш лекхар. Жугтечо а лекхар, молдованкас а лекхар, из аргӏа сайна хьатӏакхоачача хана: «Ва Везан Даьла, аз фу локхаргья-хьогӏ?» - яхаш, ӏеш вар со. Цу хана яздаь «Дӏайхача дийнахьа хьогьенна юсе, хьо сога кхайкалахь...» яха илли дар Махьмад-Саӏида дешашта даьккха. Цу чу багӏараш-м боккхий ашархой ма бий, хьона бувцаш ца хезача тайпара, боарам геттара лакха бар цар. Профессионалаш бар-кх. Аз аьлар, айса къаьнара гӏалгӏай романс локхаргья, аьнна. Из илли дӏааьлар аз. Воллахӏий-биллахӏий, мотт хари цахари хьоаха ца деш, массарна чӏоагӏа деза ма деннадар царна из илли. Со цига дийша валлалца: « Хьай кейка, ма кейка лакхал тхона» яхаш дехар дора цар даим. Чӏоагӏа раьза хиннабар цунна кхалнах а маӏа нах а.

Юххера а, аз аргда, ашарий оагӏонца геттара хьалхадаьнна деце а, кхычарел тӏехьадусаш хила йиш яц вай. Массадолча хӏаманца а хила деза вай иштта, духхьал ашарашца хинна ца ӏеш. Сога хаьттача, чӏоагӏа говзал йолаш къам да вайдар. Нагахьа санна бера начӏал дале, из дегӏакхувлийта цунга. Цох кхоана артист хургвеце а, массайолча оагӏорахьара дегӏавена саг хургва. Цу гӏулакха деша деза. Янданаькъан Хьава, мел кхом болаш йиӏиг яр из, ашарий оагӏонцара болх ца беш дӏаяхай. Иштта говзал йолча наха новкъостал де деза.

- Баркал хьона, Тимур, тха хаттарашта жоп даларах.