Къахьегамо хозву саг

Дукхагӏа бола цу ханара къонахий корта цӏенбаь дӏабаша ӏемабале а, можамаш лелаеш хиннабале а, хӏаьта а къонабараш санна къаьнабараш а ӏамаш боагӏар парикмахерске аха. Массехк лагӏа тӏа хьалтӏаваьлча, саг нийслора дукха йоккха йоацача уйча, цу чу оттадаьча гергача истола гонахьа массехк гӏанд латташ хулар, наггахьа мара даьсса хилацар уж. Шоай аргӏа хьатӏакхачарга хьежаш, багӏаш хулар къоаной, кагий нах, наьнаца баьхка зӏамига кӏаьнкаш. Массанена дезар цаӏ дар: сибат хоздергдолча тайпара корта дӏатассар е наха безаме хетаргволча тайпара модж яшар. Цкъаза лаьрххӏача вӏашагӏкхетаре къамаьл дувца баьхкача санна, багӏаш хулар цу чу Наьсаре дика бовзаш бола сакъердаме, бегаш дукха беза нах. Цар увзача гӏаьлений кӏурах низткъа мара гуш хилацар цар сибаташ, бакъда хьахозар дувцачох сакъердам баларах цар гӏаръяьнна белар. Иштта моттиг нийсъелча, ший болх бите ӏочухьожар уж болча магӏарча, юкъе ниӏ йоацача цӏагӏа къахьегаш воалла прикмахер Жамалда. Цунна а ха ловра, фуд царна сов чӏоагӏа хозденнар.

Дукхача киношка байнаб сона парикмахераш, бакъда уж берригаш Кокурхой Жамалдий сибатах, оамалех пайда ийца, кхеллача санна хеталора сона массаза. Жамалда вар юкъерча дегӏара, даим мераж тӏа дагӏаш бӏаргсинош долаш, хьатара юхь а дукха доккха доаца мекх а долаш. Къаьстта хоза товра цун юхьага кӏай халат, бейоалла корта тосса машинка, кӏод, модж йоаша мукх. Цу хана хӏанз мо лезвешца яшацар модж, цу гӏулакха леладора лаьрххӏа дола мукх. Парикмахера юххе ӏоуллар тӏехкара хьисапе оаса, цу тӏа ӏотӏахьийкхача баьццарча беса пасто къоарзбаьбар цун бос. Ший мукх аьрхӏденнад аьнна хетача хана, массехказа цу оасах тохар из парикмахера, тӏаккха юха а цунца болх бе волалора. Из цаӏ мара кхы моттиг яцар ерригача Наьсарен кхале корта тасса е модж яшийта ваха, цудухьа массанахьа вовзаш вар, цӏи йоаккхаш вар Жамалда. Керттердар - наха дукха везар из а цо бу болх а. Цо къахьегача магӏарча цӏагӏа хьалчуваьлча, го йиш яр кхаь сага болх бе оттадаь истолаш-кизгаш, лакха гӏандаш; амма болх беш хинна пхьар цаӏ мара хилацар дукхагӏа йолча хана. Вож ши моттиг, нонагӏа йолча хана, яьсса хулар. Болх беш хулар цхьа Жамалда. Ши-кхо хӏама дар даим из волча цӏагӏа хулаш: даггара къамаьл деш йола пенах йоаллаю зӏамига радио (наха юкъе 5 сом доаккха радио аьнна цӏи дӏаяхаяр цун); «Шипр» яхача е «Тройной одекалона» хьаж; даьссача истолашта-кизгашта хьалхашка багӏа цун моцагӏа денз хьабоагӏа хьаьший. Царна бокъо лора говза кулг долча пхьара ше болх беш волча цӏагӏа чубахка а ӏоховша а.

Тхо кхо воша вар. Цхьацца-шишша шу мара юкъе ца долаш, кхувш доагӏар тхо. Хӏара бетта цкъа кхоккхе а парикмахерске даха дезаш хулар тхо, корта тассийтар духьа. Воккхагӏча шинне корта, массанахьара дӏоахал-лоацал цхьатарра долаш, тоссар цо, сона ӏочууллаш чёлка ютар. Цхьайолча хана раьза хилацар со, йиӏига санна сайна из йитарах. Ха дӏа мел йода кхетаде ваьлар со, цо сайна из юташ хилара бахьан. Са хьажа геттара лакха дар, цудухьа са куц тоадар духьа деш хиннадар цо из. Вешта аьлча, ший гӏулакха профессионал вар из. Цунна ховра хӏара юхьага товргболча тайпара корта баша, тоабе.

Карарча хана, Наьсарерча Пхьарчанаькъан урам тӏа бах цун дезал. Жамалдах дувцийта а цох бола дагалоаттам сомабаккха а вахар со, цун зӏамагӏа вола воӏ Мухьмад волча. Цо яхачох, Жамалда ваь хиннав 1926-ча шера, маьцхали бетта, малагӏча дийнахьа из ваьв ховш бацар цу цӏагӏара нах. Цун мел хиннача каьхатех цхьа хӏама дисадацар царга, кхыметтел паспорт а тӏехьа.

Вай Сибре дигале денз, Наьсар-Керте баьхаб цар дезал, карарча хана Халмарзанаькъан аьле цӏи йоаккхача урам тӏа. Жамалда дезале воккхагӏа хиннав, цул зӏамагӏа ши воша, ши йиша хиннад: Хаматхан, Бек-хан Лида Люба. Царел совгӏа, Жамалдал доккхагӏа воша-йиша а хиннад, уж вай мохк бохабале, 9-10 шу даьнна болаш байнаб, ӏамархани Дугурхани яхаш хиннай цар цӏераш. Нах хала боахкаш а цхьацца лазараш детталуш а, зама хиннай царна кхаьчар. Вешта аьлча, Кокурхой Гинардкъийи Берсанаькъан Рабаӏатеи ворхӏ дезалхо хиннав. Вай мохк бохабеча хана, Жамалда лоаман ширача юрта Лаьжге хиннав, ший наьна-да Аькхмар-хьажа волча, цунна боахаме гӏо деш а цунца ӏеш а. Нах гӏаш Хьажцӏа ухача хана, шозза Макка ваха саг хиннав къоано. Цунца волчара, кхы цӏенах ца кхетийташ, вигав Жамалда Сибре. Диъ шу ха яьккхай цо ший дезалах хьа ца кхеташ, юххера уж вӏашагӏкхийттачул тӏехьагӏа, 4-5 ди мара ца доаккхаш, кхелхав дезала да Гинардкъа. Ше валале доккха а атта доаца а декхар тӏадиллад цо ший воккхагӏа волча воӏа. Дезалера берригаш саг йоалаяь а маьре баха а баллалца, був ма валалахь, аз дезала доал де сайна меттел викал ву хьо, аьнна, къаьстав из тӏехьенцара. Цо шийна тӏадилла декхар кхоачашду воӏа, уж берригаш юстарбовллалца, шоай дезалаш цар хьахиллалца, царна доал деш, эшачунга, доацачунга хьожаш чакхвоал из.

1961 шера дай баьхача лаьтта юхакхоач Гинардкъийи Рабаӏатеи пхи дезалхо. Юха мехкавалале, тайп-тайпара балхаш деш хиннав Жамалда Кустанайски областе, дукхагӏа цо баь болх тракторашца бувзабенна хиннаб, амма цӏавеначул тӏехьагӏа цо леладаьча гӏулакхо мехка вовзийтавар из. Кустанае парикмахера дешар дийша, из говзал йолаш вар зӏамига саг. Вешта, цу хана-м гӏаьметта этта саг хиннав ала мегаргда цох, хӏана аьлча 30 шерал тӏехваьнна хиннав из, вай цӏадоагӏаш. Трактор тӏа цунца цхьана къахьегаш хиннав вай санна Сибре бихьача немций къаман викал. Воккхагӏчо лургбола хьехам беннаб цо вай мехкахочоа. Трактор тӏара болх хала хургба хьона, ӏа парикмахера дешар дешаре, хьайна а дезала а дикагӏа накъаваргвар хьо, аьнна. Жамалданна дикадар хилча бакъахьа хеташ, хиннав механизатор. Цӏавалехь цо пайда ийцаб шийна даьча хьехарах. Ши кулг вӏаштадилла вагӏа йиш йолаш хиннадац цун гӏулакх, зӏамагӏа ши воша, ши йиша долаш. Уж хиннаб вахаре дӏанийсбе а гӏо де а дезаш. Ший балха говзал хиларга хьежжа, цо хьаелл Наьсаре парикмахерски. Кирпишкаш еча завода юхе, ши шифер тӏайилла, кхоален хьисапе хӏама яр цо къахьегаш хиннар. Лакхе тхов хилар мара доацаш, ара юккъе болх беш вар ала мегаргда цох. Тӏехьагӏо «Быта цӏено» массазара фусам лу цунна наьсархошта гӏулакх де, шийна безабенна болх бе. Дӏахо дӏа мел йодача хана, цу чу къахьегаш чакхваьлар вай мехкахо.Тайп-тайпарча ханашка хьежжа, бе-бе хулар цо тоссаш бола корта а. Боккхача наха, вайна ховш ма хиллара, цӏенбаь дӏабоашийтар корта, бусалба сага корта иштта баьша хила беза аьле. Из нийса дар а ала йиш яц. Из дукхагӏа къаман ӏадат дар, бусалба никъ а боацаш. Нонагӏа бола пайхамараш керта мосаш йӏаьха йолаш хиннаб, цу даькъе Мухьаммад-Пайхамар а (с.ӏ.с). Макка яьккхачул тӏехьагӏа мара корта баша волавеннавац из. Из хӏама сов дукха дувцандаь, йӏаьха мосаш лелаеча кагийча наха каст-каста ӏоттараш еш хозандаь, оаха (кагирхоша) маьждига имамага хаьттар, йӏаьха мосаш лелаяр хьарам да е дац. Цо тхога аьнначох кхетаде хала дацар, Дала саг кхоллача хана, цун куц даккха еннай мосаш, нагахьа санна саг ийрча ца воаккхаш, из хозвеш дола хӏама из дале, цу тайпара хӏама хьарам дац – иштта жоп делар цо тха хаттара. Хӏаьта Жамалдас хӏара дийнахьа къахьегар, сага Дала денна из совгӏат кхы тӏа а цун куц доаккхаш хилийта гӏерташ. Нах берригаш цхьатарра хилац, шоай керта мосашка хьежача а. Цхьачар корта хьайза хул, вокхар мосаш екъа е хьаьна хул, кхоалагӏчаръяраш ахкарга ладувгӏаш йоацаш, кегаеле хул, иштта кхы дӏахо. Цунга хьежжа болх бора парикмахера, массане а куц цхьан хьисапе кхолла ца гӏерташ. Дукхагӏа вайцигарча берий кортош бокс е ах бокс яхача хьисапе тессар; кагирхошта дукхаезаенна причёска яр «моладёжни» е «ёжик» оалар. Кхыча дешашца аьлча, цхьаннена ловра керта чо лоаца хилар, вокхарна – ах лоаца, кхоалагӏчоа – бӏаьха а гонахьара нийсбаь а хилар, пхелагӏчоа – ӏочуулла чёлка е жӏака даккхар. Кхы а массагӏа дар уж. Кхаь-диъ хӏамах пайда эцар Жамалдас ший болх беча юкъа: дӏаволалора кӏодагареи ахкаргареи, тӏаккха корта тоссача мшинкага болх байтар, цкъаза фоарт е гиччиг модж йоашача мукхарца тоадора, юххера гӏулакх атомайзерга (пульверизаторга) доалар. Эггара тӏехьардар дега тоам беш дола гӏулакх дар, къаьстта а кхувш боагӏарашта. Цу ханарча маьхашка диллача, дукха ахча а дацар корта тассарга е нийсбарга додаш хиннар. Кӏезигагӏа дале, 30 шера из болх бир цо. Моллагӏа корта тесса кӏаьнк е зӏамига саг вайча; малав из тессар хатта дезаш хилацар, парикмахера балха хьисап, цун кулг довза атта хулар. Цу хана Жамалда мара саг вацар Наьсаре из болх беш, вай кагийча наьха куц-сибат доаккхаш. Тӏехьагӏо цунца болх беш хилар гӏалгӏай зӏамига саги гӏазкхий йоӏи. Дукхагӏа бола ха яха нах, Далла ӏамал ераш шоай моцагӏарча говзанчага хьежаш хулар, цунга шоай корта е модж тассийта дагахьа; къонагӏбараш вокхарна тӏаболхар. Геттара мода йола кагирхой причёска яйта безам бараш гӏазкхий йоӏага корта тассийта ловш хулар. Из а говза пхьар яр, цул тӏехьагӏа Шолжа-Гӏалий тӏарча керттерча парикмахерске къахьегаш хилар из.

Ший да дагалувцаш, Мухьмада йоах:

- Наха дукха везаш саг вар из, цун цӏи шерра йовзаш яр. Из дага ца вохаш, цӏаккха ӏо-м вижац укхаза.

Къаьстта а цун цхьа оамал йицлуц Мухьмада, цӏайш дездеш, тӏехдаьнна уж белгалдоахаш хилар дезаш хиннавац дезала да.

- Пела бе а делла, кад текъабечул дикагӏа да шоана, ламаза цӏока тӏа а этта, Даьлага кхайкар, - оалаш хиннад цо. Цу гӏулакха ахча далара а дукха тӏера хиннавац из. Цул совгӏа, пхи дезалхо а волаш, хьаьнала болх беш воаллача сага дукха таро а хилацар делча а ца делча а мегаргдолча ахча дӏакхувса. Жамалда ше цӏаккха гӏаьле эза вацар, ламаз деш, зерате-зикаре волаш хьавера, Хьажцӏа ваха а каст-каста Эртан тӏа водаш а вар, Илисхан-Юртарча хьажийца а цун наьнаца Хадеца а ювзаеннача моттигашка. Къона волаш ше бедийхкача пелах тамаш еш, ше дингахьа верзарах чӏоагӏа вашаш хиннав из. Цӏена а дика а хӏама хеташ хиннад цунна ше караийцачох. Тӏеххьарча 10-11 шера кхоккха бутт марха кхаьба хиннав Жамалда. Цхьан бусалба дешар дийшача сага оалаш хезад сона, «кхо бутт марха кхаьба саг - ший дегӏ ийца ваьннав». Аз из кхетадир, ший кхел нийсача новкъа яьккха саг ва, яхаш мо. Иштта деза да кхо бутт марха кхабар. Цу новкъа из хьаллоацаш яр цун шоллагӏа йола йоӏ а.

Балхара гӏулакхаш берашца дувцаш оамал хиннаяц дезала даь, бакъда ший фусам-наьнаца Матенаькъан Саьге Маремаца цу тайпара къамаьл а балха нийсденна сакъердаме хӏама а дувцаш хиннад цо. Марем а, ший мар балха волча моттига дукха гаьна йоацаш (цу урам тӏа), райсобесе къахьегаш хиннай, пенсеш дӏателарца бувзабенна хиннаб цун къахьегам.

- Тхоцара гӏулакх цӏенхашта, цхьайолча хана цӏимхаро леладеш хиннавале а; тха наьнаца – ший фусам-наьнаца вӏаший тӏера болаш баьхар уж. Цох къа а хетар даьна, хӏана аьлча да-нана доацаш берий цӏагӏа хьалкхийна яр из. Йиъ йишеи ши вошеи дар уж, иштта хьалкхийна. Цудухьа тха наьнаца къаьстта кӏаьда вар из. Хӏаьта тхоца, дас леладергдола гӏулакх леладеш, хьожаш, хӏама ца эшийта гӏерташ, чакхваьлар, - йоах Мухьмада.

Бийдача кирпишках даьча цӏеношка бахар дезал юххьанца. Уллув вахача лоалахочо лаьтта дохкилга хайча, шоаш баха ков вежарашта дӏа а денна, из лаьтта ийцар Жамалдас. Ший дезала шортта тоъаргдолаш, цу заманга диллача доккха цӏенош дир цо, чухьа 6-7 фусам йолаш: мурдий цӏа 6х11 метр, шиъ нах бувша моттиг, ноанала цӏа, хьаьшан цӏа, подвал. Уж деча хана, мехкараша а къонгаша а гӏо дир даьна, цу хана царех нонагӏбараш къахьегаш бар.

Оалаш да: «Иккий пхьар ше иккаш йоацаш хул». Парикмахера вахаре хулий-те цу тайпара хӏама? Жамалда ше, сона дагавоагӏача хана, даим цӏена яьша модж йолаш, хоза, товш тесса корта болаш, юхьага товча беса мекх дита вар. Къоаналгахьа лестача, цун иман хилар хьагойташ яр цо йита модж а. Хӏанзарча цхьаболча кагийча наха а масал эца мегаргдолаш, куц доаккхар цо воккхача сага, из ийрча а ца воаккхаш. Из дика гуш да укх йоазонца кепа техача сурта тӏара а. Цул совгӏа, дезалхочун корта тасса безаш хилча а, дас из гӏулакх цӏагӏа дора.

- Эскаре ваха тӏавийха, цхьа кӏира даьлча дӏаваха везаш вар со, - дагалувц Мухьмада, вела а велаш. – Цига водаш, корта цӏенбаь дӏабаьша хила безар цу заман чухьа.

- Хьавола ӏоха, аз корта дӏатоссаргба хьа, - аьннад Жамалдас.

- Папа, цхьа кӏира ха ма йисайий сона, - дехар даьд воӏа.

- Хьавола, хьавола, корта дӏатоссарг кхо сом ле-м яхац ӏа сога?! – аьнна, дас дӏатессаб виӏий корта.

Со Мухьмадаца къамаьл деш волаш, цига вера Жамалдий даь веший-воӏ Бийсолта Мухьмад. Цо шийна дагадоагӏачох дийцар гаргарча сага оамалех, дегӏацарча гӏулакхах:

- Жамалдаца, со сакхетарг хилча денз вовзаш а цхьана хьалкхийна а, нах дар тхо, - йоах Бийсолта Мухьмада. – Ший дегӏаца забар чӏоагӏа йолаш саг вар Жамалда. Хьалха цо леладаь а дийца а хӏамаш дагалувцаш, из вовзаш хиннача наха хӏанз а хьоахаву из, дика-во денача моттигашка. Керттердар хет сона, ший дегӏаца мел дола во хӏама, харцахьара хӏама дӏа а даьккха, Хьажцӏа а ваха, чӏоагӏа хувцавелар из тӏехьарча хана. Нахацара безам чӏоагӏа болаш саг вар из, зӏамигабар е боккхабар аьнна доацаш. Йистхилар а, саг хьастар а, саг лархӏар а - из чӏоагӏа доаллаш саг вар Жамалда. Са-м даь-воша ма вий из, наха дикагӏа дагавоагӏаргва из, дикагӏа вовзаргва, хӏаьта а сога хаьттача, аз йоаккхача хана, цох водари хьаштдоацари оалаш саг хезавац сона, сакъердамеи дикадари мара. Ший гаргарча нахаца а, лелача моттиге а, лоалахошца а, хоза тар а луш, саг вар-кх из. Дала гешт долда царна, дӏа мел бахачарна; тӏехьа дӏатӏадаха дезача вайна долда Дала гешт.

Жамалдий ши воӏ ва. Воккхагӏвола Мурад Наьсарен кхален кагирхошта дика вовзаш ва моцагӏа денз, 90-ча шерашка из болх беш вар хӏетта хьаяьча къонача республикан спорткомитете, футбол къаьстта дукха езаш а вар зӏамига волча хана денз. Духхьал спорт йийза ца ӏеш, ӏилмаш а лоархӏаш, довза гӏерташ вар из. Наьсарерча «Ленина никъ» яхача газета редакце балха вар со цу хана. Цкъа со чувахача, Мурад вагӏар эрсий меттах дола книжка дешаш. Велавелар со, спорта болхлочоа чӏоагӏа эшаш хӏама дар цо деш хиннар. Низ болаш, унахцӏена хиларал совгӏа; мотт шаьра бувца ховш, дош говза ала ховш хила беза спортсменаш а царца къахьегаш бола нах а. Из дика кхетадечох тара дар Мурада. Карарча хана, из болх беш ва олимпийски чемпиона Халмарзанаькъан Хьасана сийна хьайийллача дзюдох йолча моттиге.

Мухьмад Магасерча Галай Асхьаба гӏишлонхой компане электрика болх беш ва. Из ший даь коа вахаш а ший дезал кхебеш а воалл.

Лиза (Лийна а оалар цох) юрист яр, Лакхехьарча суде болх беш хилар из, адвоката гӏулакх леладора цо. Иштта АТП юрист йолаш а ха яьккхар Лизас. Роза Шолжа-Гӏалий тӏарча университете деша яьгӏача хана денз, сона йовзаш а дика дагайоагӏаш а я. Кхоалагӏа йола Зара дегӏа могашал эшаенна хиларах, деша а болх бе а таро йоацаш йисар. Райсобесе заведующи яр Ужахьанаькъан (Малсаганаькъан) Зара, цӏихеза хиннача лора Ужахьанаькъан Къамбулата нана. Цунца балха хиннача Марема ший йоӏах, цун хьамара тилла цӏи яр Зара яхар. Йиӏигех таханарча хана Роза мара йисаяц, шиъ – Лиза, Зара – боацаш ба. Са къамаьл хинна Мухьмад дезале эггара зӏамагӏа ва. Жамалдах хьабаьнна хиннараш а цун дезалех хьабаьннараш а дӏалаьрхӏача, карарча хана 21 саг ва. Царех сагах парикмахер ца хуле а, даь-даь хинна говзал царех цхьабарий пхаьнашка юсаргья аьнна хет сона, из гучаяргья кхыча балхех уж ка йоалаш хиларца.

Кокурхой Гинардкъий Жамалда карарча хана воацаш ва. Цун вахара никъ хаьдар, Нохчий мехка Эртан тӏа вахача. Шин автобусаца Наьсарен кхелера нах баха хиннаб Кунта-хьажий наьна Хаде зерат долча. Цхьа автобус йохарах, уж берригаш вокх автобуса тӏа хайшаб, верригаш хиннав цу чу 46 саг. Цу тӏа хиннав Жамалда, водитела да-нана, кхыбола вай мехкахой. Шоллагӏа йола автобус, уж нах чубагӏаш ахка яхай. Цу тӏа ваьгӏа 45 саг дийна висав, алхха цхьан Жамалда ӏоажал кхаьча хиннай цига. Кертах цӏенхашта чов яр бахьан долаш, из кхелхав цу новкъа. Из нийсденнад 1993 шера тов бетта 27-ча дийнахьа. Цу хана цун даьнна хиннад (из ваьр 1926 шу хиннадале) 67 шу. Саьге Марем (цун фусам-нана) дезалцара къаьста дукха ха яц, из кхелхар соахка (2025 шера) маьтсела бетта 28-ча дийнахьа, ший 89 шу даьннача хана.

Жамалда вар, цо ший балхаца нах хозбеш санна, къахьегамо сий даьккха, наха везавалийта, хозваь саг. Иштта дагавоагӏа из вовзаш, цун къамаьл хиннача наха, из волча каст-каста шоай куц эша ца далийта ихачарна.