Гӏорваьнна вола ӏилманхо

Тахан оаха кепа тох журналиста Къоастой Башира цох даь хиннача йоазонна. Цунна юкъера цхьаккха хӏама ца хувцаш, цо яздаьча тайпара дитад оаха из.

Аттагӏчарех хиннай ала йиш яц Курскеев Козлой ӏадрахьмана (тайпан цӏи харцахьа яьккха я вайнах мехкахбаьхача хана) вахара кхел. Из дувзаденна да, ӏилманхочун вахаре чот яь варгвоацаш дукха халонаш нийсъяларца. Дега ӏалаьмате чӏоагӏа тоам а хулаш, уж цо эшаяьй дуккхаза а. Уж халонаш ца нийслуш, ӏилман лакхаленашка кхоачилга догдоахилга а яц. Ткъаь итт шера ӏилман балхаш тӏа Курскеева яьха коталонаш кӏезига яц. Хӏаьта а цу шерашка цунна карагӏдийннарех керттердараш белгалдоахаргда вай.

1979 шера вайнаха юкъе эггара хьалха, геолого-минералогически ӏилмай доктор хилар Козлой ӏадрахьманах. Цул тӏехьагӏа итт шу доаллаше а, Казахстана ӏилмай Академе член-корреспонденталла хорж из, вайнаьха член-корреспондентий список эггара хьалха дӏа а йолаеш. 1969 шу чакхдоалача хана, Курскеев чӏоагӏву Казахски ССР ӏилмай Академе сейсмологе института директоралла.

Укх тӏеххьарча хана каст-каста деш вай, хоз вайна нохчехи гӏалгӏаехи бола нах халкъа боахама тайп-тайпарча доакъошка ӏилмай доктораш хиннаб, эскаре гӏулакх дерашта инарала цӏи еннай, яхаш. Къайла сенна кхухьаргда вай, из сенна бола кхаъ кхаьчача, ӏалаьмате чӏоагӏа дегаш гӏоздаьнна хул вай. Хӏаьта са дог, иштта кхычар дегаш тохалу, сталински репрессеш бахьан долаш ӏилман юкъе, литературан, искусствон, эскаре гӏулакх деча, кхыча сферашка гуча ца йоалаш нохчийи гӏалгӏайи таланташ мел дукха йисай дагадехача?! Нохчийи гӏалгӏайи мехкахбаьхача хана, цхьаккха бокъо йоацаш хиннача дуккхача шерашка мехка хулаш йолча процессашта юкъе вӏалла дакъа лаца йиш йоацаш бар уж. Цудухьа репрессированни халкъаш социальни, культурни, экономически дегӏаахара даькъе итташ долча шерашка тӏехьадисар.

Курскеев ӏадрахьмана дезало, хӏара вайнаьха дезало санна, ӏайшад сталински ӏазап, лайний хало. Сийлахь - боккха Даьймехка тӏом болабалалехь, кхо шу хьалха вир ӏадрахьман Ангушт яхача гӏалгӏай юрта. Юххьанцара берал хозача лоаман, Лаьжг яхача юрта хилар цун, цига яр дукха гӏалаш, царна юкъе цар тайпан Курскенаькъан яр а йолаш. Цу моттигера дувцилга доацаш йола хозне, цӏаккха йицлургйоацаш, дуккхача шерашка цунна дагалатташ я. Хетаргахьа, берий ханарча лоамашцарча безамо, уж тахканза хиларо, къоастабаь а хила мег Курскеева вахара а ӏилман а никъ. ӏадрахьмана воккхагӏволча вошас, са коллегас радиожурналиста Курскеев Ювсапа дувц:

- Тха дезал зӏамига бацар, пхи вошеи кхо йишеи дар тхо. Хӏаьта, ховш ма хиллара, боккхача дезала вежараштеи йижараштеи юкъе, белгалваьнна цаӏ хьамсарагӏа волаш а хул. Тха дезале сона эггара хьамсарагӏа вар ӏадрахьман. Тахан а тӏехьа иштта долаш хьадоагӏа тхо. Тхона юкъера гӏулакх миштад аьлча, бакъдар юхьдухьала дӏаоалаши, цхьанне яхачох шоллагӏвар тешаши да. Каст-каста, дӏа-хьа телефонаш етташ, дагадувл тхо. Цӏаккха дицлургдац сона вайнах арабаьха ди. Ворхӏ шу диза мара вацар са воша. Тхона гобаь латтар салтий, граждански гӏирс тӏабувха герзаца ӏалашбаь бола нах. Укхаза хулашдар а леладешдар а фуд ца ховш; вола,гонна юкъера араваьнна, нишка ваха велар. Хӏаьта граждански гӏирс тӏа а бувхаш, герз бе а долаш латтача цхьанне, топа юхь тӏа а ерзаяь, бирса цӏогӏа теха, юхаверзавир из. Кхеравенна велха а велхаш, веший бӏаргех хий ӏохьийдар. Из санна дар цӏаккха дицдала йиш йий? Кӏезига-дукха тхоаш доккха хинначул тӏехьагӏа тхоайла вӏаший хеттар оаха: фу бахьан долаш иштта доккха ӏазап тӏаоттадаьд вайнаха, хӏана лаьцад вайца моастагӏал? Дийна дусе тамаш йола ӏазап, «Даьхен моастагӏий да шо» яха бӏеха тешал тӏехьа долаш даха дезаргдий теш-вай, бера хана денз? Царех цхьанна а хаттара жоп дала магацар тхона цу хана. Хьан бехкагӏа тхоай къам иштта доккха ӏазап озаш да хацар тхона.

Боккха бала эзар Курскенаькъан дезало. Тӏем тӏа де доацаш вайна дӏаваьлар цар да. Ший ираз доацаш, моцал озаш хинна берал цӏаккха диц ца луш, чӏоагӏа гӏайгӏане а волаш цунах дувц каст-каста ӏадрахьмана. Цхьабакъда, халонаша а къело а кагваь, кӏалвисанзар из, цар чӏоагӏйир цун оамал. Школе деша вагӏача хана къоастайир ӏадрахьмана ший хургйола балха говзал. Геолог хила лерхӏар цо. Цхьабакъда, лерхӏа-м дукха хала дац, хӏаьта из гӏулакх чакхдаккха чоалханегӏа да. Казахски политехнически институте деша отта велча, ца отталуш висар из цкъа. Эрсий мотт дӏаболабаланзар. Бахьан фу дар аьлча, Курскеев деша ваьгӏавар казахски школе. Цхьабакъда, ше лерхӏар кхоачашдара тӏехьашка воалаш вацар ӏадрахьман. Цхьа шу даьлча, цу институте геолого-тохкама факультете дӏаэттар из. Институте дешаш а ӏаткъаш дар эрсий мотт шаьра цахар. Кхыметтел хьехархошца а студенташца а къамаьл дора цо шийна шаьра ховш болча казахски метта. Халонашта тӏехьашка ца воалаш, духьалъэтта, тӏагӏертта дешаш вар из.

Цхьа иттех шу даьнначул тӏехьагӏа, Курскеева эггара хьалха хиннача педагогех цхьанне, хьехамчас, хӏанз республика ӏилмай Академе вице-президента, ССР Паччахьалккхен преме лауреата А. А. Абдулина «Тохкама хала наькъаш» яхача ший книжка тӏа ӏадрахьманах лаьца укх тайпара язду: «Из кавказец вар денали хьаькъали долаш, къахьегара тӏереи дисциплина йолаши. Духхьал уж оамалаш йолаш хиларах, дийша чакхъяьккхар цо институт. Духхьал уж бахьан долаш 60-гӏа шераш долалуча хана геолого-тохкама экспедице кулгалхоша зийра из. Цо экспедицена Казахски ССР ӏилмай Академе президента К. И. Саптаева лаьрххӏа ше енна задани яр казахстански даькъ тӏара Къулбехьен – Урал – Мугоджар яхача моттигерча пайданерча оахкалий геологи ӏомаелга».

Ала мегаргдолаш да, Курскеева аьттув баьлар, аьнна. Мугоджарашка геологически ӏилмай Института тематиканна лаьрхӏа де дезаш ший тайпара балхаш дар. Цудухьа экспедице кулгалхочо Абдулин Айтмухамеда уж балхаш дара хьакъоастабир дукха ха йоацаш тайп-тайпара вузаш чакхъяьха бола кагирхой. Царна юкъе нийсвелар къона специалист Курскеев ӏадрахьман а. Мугоджаре дӏабахалехь хьалха, цӏаькха а юха вӏашагӏтехар Абдулина балха тӏа чӏоагӏ а бенна, дӏаболабенна боаца геологаш, царга цо аьлар:

- Вай экспедици ӏалаьмате боккха лоархӏам болаш я. Шоана хӏаранена къаьст-къаьста луш я ӏилман тема. Вайх хӏаране чӏоагӏа ӏомаде деза Мугоджара геологе хоадам боллаш дола дешаш. Тӏаккха синтеза ларда тӏа оаш хьагулъяьча материалех хьадергда вай тохкаш йолча района бӏарчча дола геологически сурт. Дӏадоло деза вай юхьигагара, из яхилга да, хьаелла еза лаьттан чени къайленаш, яхилга.

Де дезача балхех бӏубеннеи дегаш айденнеи бар Мугоджарцаш, иштта оалар шоаех экспедице членаша. Хӏаране тохкама таронаш йизза йовзийтаргья цу гӏулакхо. Мугоджарски школе хьахилар дуккха бола ӏилман болхлой, хӏанз цар низ дӏакхоач геологеи металлогеи чоалхане декхараш кхоачашде. Укхаза, цу школе, Курскеев а къаьста хьагучаваьлар тохкамхо хиларах тарра. Мугоджарски экспедице баьча балха тӏа хьахиннараш юкъедахар Курскеев ӏадрахьмана кандидатски дис-сертацена. Цул тӏехьагӏа Казахстане комплексни геолого-геофизически белхий боккхача ӏилманхой экспедицешка цкъа санна дуккхаза а дакъа лаьцар цо. Уж балхаш деча ӏоаяьча ӏалаьмате дукхача материалаша таро халийтар цун докторски диссертаци язъе, цунна цо башха дика защита йир 1979 шера СССР ӏилмай академе сибирски отделене геологеи геофизикани институте. Ший диссертационний тохкамашка Курскеев ӏадрахьмана даьшхар Казахстана хьалашка петрографеца дувзаденна дола теоритическии практическии дешаш. ӏилман балха тӏа цунна деррига а карагӏдийннараш дӏалаьрхӏача, из болх чӏоагӏа актуальнии перспективнии лостам болаш бар. Цо кийчъяьча методо таро хилийтар, цкъа-дале, геофизика геологена гаргаоза, шозлагӏа-дале, дуккха дикагӏа бовзийтар цо лаьттан лоаттам, цун физически хьал. Из метод литосфера дегӏакхувлара йолча теоре, лаьттан ченашка хулаш йола процессаш ӏомаяра лард а хинна дӏаэттар. Шерра пайда ийбе болабир цунах практически балха тӏа а.

Мах баь варгвоаца дакъа ӏилман юкъедихьар ӏилманхочо Казахстана лаьттан ченашка кӏоаргга йоахка геологически хӏамаш цхьан беса йоацаш хилар белгалдакхара. Из чӏоагӏа пайдане да лоархӏаме оахкалаш лаьттанца да е дац хара, мохк агаргба е бац хара. Лоацца аьлча, Курскеева ӏилман ларда тӏа хьадовзийтар наха бӏаргагуш мел доаца лаьттан ченашкардар. «Кхеран книжка» аьле цӏи йоаккх Курскеева диссертацех. Казахстана, кхыча регионий лоаман породай дуккха дола физически хьисапаш хьадовзийтар, мохк эгабеш йола ӏалама кӏоарггачара процессаш кхетаяра гаргадигар цо.

Тахан дунен сейсмокхерамеча моттигашка вахаш ва ши миллиард совгӏа вола саг. Лаьрхӏачул тӏехьагӏа хайнад, лаьттан кӏал еттача чинго хӏара пхи минут массаза яла вай планета эгаелга. Мишта ховргда, мича, маца, мел низ болаш мохк агаргба? Нах ца боабайташ мишта лорабергба? Курскеева сейсмологе института болхлошца цхьана кийчйир мохк мича хана агаргба хьахойтаргдола система. Цу системага хьежар Алма-Атерча прогностически полигоне, цо таро хилийтар Казахстанерча малхбоален хатар бокъонца маца хургда ха. Боккъалдар аьлча, иштта дола хӏама хара мегаргда, са ца лоӏаш, къахьега. Шийгара доагӏаш дар чакхдоаккхаш, иштта ший карарчаргара а доагӏар хьадехаш, хьинар кхо ца деш къахьегаш, карагӏдаьнначох кхоачам ца беш хиларца, белгалвувлаш ва вай мехкахо. Дувца а дезац, атта дукъ дац цо дӏаувзашдар, хадданза тохкамаш деш. Ховш ма хиллара, бакъдолчунна, тешамеча соцама тӏабода никъ боарам боацаш хала ба. Хьаэцаргья вай мохк агара йолча прогнозий система. Мел низ а садетта а дийзар цунна разработка яра. Бокъонца волча ӏилманхочо дика кхетадергда ӏилман эксперимент чакхйоккхилга фуд.

Йоккха йоацача лаьттан чӏегилгах моллагӏа гипотеза чӏоагӏъе еза аьлча, Козлой ӏадрахьман ший экспедици ийца 500-600 километр вахе, цу гӏулакхага хьожаш хул. Цхьаннахьа сеца моттиг йоацаш, дӏа-хьа лелара романтика езаш вар малав вахаре? Лела хала долча лоамашка, шийлача ӏан замалахьа кхайке хаза саг воацача аренашка е ахкан ӏимецача хана из романтика цунна баланна хул. Хӏаьта а Курскеева а цун коллегаша а из массаза езаш тӏаэц. Иштта дола вахар а цар къоабалдеш да. Царна беза иштта бола болх, из боацаш бисача, шоаш баха моттиг йоацаш бисараш лорхӏ.

Журналисташа, массаза яхар санна, оалаш дешаш да «профессена тешаме хилар» яхараш. Гӏулакх долча а доацача а оалаш хул уж цкъаза.

Сай турпалах дувцача хана, са ала безам ба Курскеевх, из ший професси езаш ва, аьнна. Ишттабараш мара ӏилман лакхаленашка кхоачалургбац. Цхьабакъда, Козлой ӏадрахьмана вахаре моттигаш-м нийсъеннай, из институт дӏакхесса дӏаваха кийча вола а, ше ваьхача даькъастене цӏавара йола уйлаш чӏоагӏлуш а. Хьанна хов из, цӏава а мегар ӏилманхо, нагахьа санна цун специальноста гарга бола болх нийсбеннабеларе. Вешта, цӏавеча цох иштта цӏихеза вола ӏилманхо хургвацар, ӏилман юкъе хӏанз йитар санна башха-дика лар йита хургяьцар цо. Из иштта хилара тешал деш да Казахски ССР ӏилман Академе член-корреспонденталла из хержа хилар.

Цига хьожавеш цун даьча тешал тӏа аьннад Казахски ССР ӏилмай академе сейсмологе институт вӏашагӏъелларех цаӏ ва из, аьнна. Кӏезига бац цо кийчбаь лакха квалефикаци йола сейсмологе специалисташ, массехк аспиранта тохкама балхашта кулгал деш хиннав из. Хӏанзчул итт шу хьалха шийгара интервью эцаш: «Дӏахо фу де лаьрхӏа ва хьо, ӏадрахьман?» - аьнна шийга хаьттача, цо аьлар: сейсмологе проблемаш толамца къоастаяра, безам ба са дика кадраш кийчъе, къонача специалистех хьае безам ба са сай ӏилман школа. Тахан Курскеев хоадам болаш ала йиш йолаш ва, иштта школа вӏашагӏъеллай, аьнна. Цхьаккха ӏилманхо хила йиш йий, ше санна бола специалисташ хьалкхебарах доаккхал ца деш?

Козлой ӏадрохьмана яз а баь, чакхбаьккхаб 120 ӏилман болх. Цхьайтта монографе автор ва из. Цу монографешта юкъе да геологаша а сейсмологаша а хадданза пайда ийбеш дола книжкаш. Царех да «Казахстана лаьттан чӏора геофизически характеристика» яха книжка. ӏадрахьмана шоллагӏа йола монографи я «Мохк агара прогнозировани яра проблемаш» яхаш. Цунна нийсса бола болх кхы бац сейсмически литературе.

Цкъа санна дуккхаза а дакъа лаьцад цо халкъашта юкъерча, Ерригсоюзни, региональни конференцешка. Массаза а цун тохкамашта лакха мах беш хилар, закон а хинна дӏаэттад. Из а доккха маӏан долаш гӏулакх да, цо къаьгга хьахьокх цун балхаш вӏалла шеко хила езаш доацилга, уж теоретически а практически а боккха лоархӏам болаш долга.

Се гӏалатваргвац аьнна хет сона, нагахьа санна оале, цун специальностах бола нах /сейсмологаш/ чӏоагӏа тӏакхувши хьашт долаши ба унзара хатар ца хилийтара прогназировани ю система кийчъяра. Из нах бовргбоацаш дола гӏулакх ӏалашдеш хургйолаш. Лаьттан ченаш хьувш хилар хьалххагӏе хьахайтаргдолаш я Курскеева система. Цо а кхыйолча системаша а цхьана вай Лаьттан кӏоаргача ченашка хулача процессех кӏезигагӏа кхера дезаргдола гӏулакх ду.

Лаьттан ченашка хулаш латта туржаӏ хьалххагӏе а хьахайташ дола тохкамаш делга вӏалла а ца социйташ, балхаш деш ва Курскеев. Цӏагӏа из лаха хала да, кхы а халагӏа да кабинете хайна ӏеш из лаха. Массехказа цун вешийца Ювсапаца цхьана телефон йийттар оаха цунга, хӏама хиланзар тха. Тӏеххьара а, са-сай вӏаштӏехьдаьлар цунца къамаьл де.

- Вайцига деррига сагото йоацаш, сатийна дий? – хьалхара хаттар дир Козлой ӏадрахьмана.

Аз кхетадир сенна саготдеш ва Курскеев. Тахан дукхача моттигашка цабезам юкъебенна, вӏаший дорхденна, шоайла гӏерташ да къамаш, сийг эккха мара ца безаш, цӏи яла кийчденна да юкъера гӏулакхаш. Цудухьа кхетадеш да, эггара хьалхарча даькъе, цу гӏулакха гӏайгӏа еши бала кхаьчаи из хилар.

- Малагӏа проблемаш латт шун института хьалхашка? – хетт аз цунга.

- Проблемаш ях ӏа? Уж шоаш хиннараш я – мохк агаргбола хаи моттиги Казахстане санна иштта ерригача регионе а хар. Боккъалдар аьлча, сатийна ӏеш дац тхо, даим эксперименташ еш да.

Из дувцача хана, болх хала ба тха аьнна, Курскеев латкъ яхилга вӏалла дагадохийтанзар цо сона. Шоаш къестае еза проблемаш, де деза балхаш дукха хиларах, доаккхал а деш, дувц цо. Боарам боаццаш ший гӏулакх дукха дезаш волча сага аргдар цо аьннар. Боккъалдар аьлча, из санна болча нахах массаза доаккхал деш а хьагаш а хиннав со. Кхоллама уйлай хьаст цӏаккха кхоача ма лулба цар! Царна карагӏдийннача гӏулакхий массаза а лакха мах болба наха.

Б.Костоев