Балхаца дог долаш
Гӏалгӏайчен лоаман моттигашка тохкамаш деш ба МГУ антропологаш
Ший хана Ключевски Василе аьнна дешаш дагадох тахан: «Истори довзаш ца хилча, цхьаккха хӏама цаховрех, фу леладе, фу кхоачашде, сенга кхача деза ца кхетадеча нахах хул вай». Исторецара бакъдар довза гӏертаро ший мохк, ӏадаташ, культура йовзийт. Хӏара денна къахьегаш, тоаде дезача гӏулакхех да исторецара хӏамаш дийндар, беркате, хоза дола ӏадаташ дӏацадалийтар. Цхьа бутти ах бутти ха яьккхай Москверча паччахьалкхен университета антропологаша Гирети оалача гӏалай юртара № 3 йолча малхарча кашара корадаьраш тохкаш бола болх дӏахьош. 60 совгӏа саг ва цига дӏавелла хиннар, 200 совгӏа цхьацца цар вахарера хӏамаш а корайир цигара.
Тохкама балха юкъе дакъа лоацаш бар МГУ Анучин Н.Д. цӏерах йолча антропологе музея, ӏилма-тохкама института къахьегамхо вола палеонантрополог Чагаров Онгар, Крупнов И. Е. цӏерах йолча Археологически моттига болхлой, вай мехкара «Тӏехьале» яха гӏалаш меттаоттаяра ишкол. Белгалде деза, из ишкол хьаеллийтар вай мехкада Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьла, бизнесмен вола Гуцаранаькъан Микаил хилар.
«Сафмар» яхача Микаила ганзо гӏо деш, дӏахьош ба тахан гӏалаш меттаоттаеш бола боккха болх. Укх деношка, тохкама тоаба Лохера Пхьуй яхача моттигерча «Тӏехьале» яхача ишколе я болх дӏахьош. Хӏанз керттердар да, цига дӏабехка боахка нах мел хиннаб хар, цу юкъе бераш, маӏанах, кхалнах мел ба тахкар. Малхарча каша цар дӏахьош бар чоалхане болх ба.
«Бутт хьалха Гирети яхача моттигерча малхарча каша дӏаболабаь болх ба тахан оаха дӏахьош латтар. Цу моттигера хӏама чубаьннача наха массехказа кегадаь хиларах, тӏехкаш гулъяь яда, саг иллача беса йоацаш. Из бахьан долаш, еррига тӏехкаш вӏашка ехкаш хьожаш боккха болх ба дӏабахьа безар», - аьлар Чагаров Онгара. Таханара, антропологецара кердадараш юкъедоаладеш, цу ханарча наха малагӏа тайпара хало тӏалаьттай, уж фу леладеш хиннаб вахаре хьожаш ба цига. Москверча болхлоша яхачох, 200-250 шераш хьалха лоаман гӏалашка баьха нах мишта хиннаб тахкар да лоархӏаме.
«Болх дӏахьош, оаха теркалдаьча хӏамаех да, йӏаьхача тӏехкашта, юкъал эгӏахьарча тӏехкашта шелалах хулаш дола лазар бахьан долаш хувцамаш долга. Бакъда, цхьа хӏама къоастаде хьалхо да хӏанз а, тохкама болх хӏетта мара дӏаболабеннабац», - аьлар тхога. «Тӏехьале» яхача гӏалаш меттаоттаярах йолча ишкола хьалхалаттача Султиганаькъан Рамзана белгалдир, из болх ший аргӏагӏа, сихо ца еш, дӏабахьа безарех болга.
«Тӏехкашкара хьаболабенна, царца цигара кораяьча хӏамашка кхоачаш, шоай болх цар паргӏатта, боаггӏача боараме, цхьаккха новкъарле йоацаш дӏахьоргболаш, тхоашта могар деш да тхо. Лохера Пхьуй яхача моттиге лаборатори цахилар а новкъарле еш хилац: малхарча кашамашка чубийннараша кегаяь, дӏа-хьа йоаржаяь тӏехкаш хьагулъяь, царца болх дӏабахьа моттиг я укхаза. Тахан вайна чӏоагӏа лоархӏаме да, цу тохкама балхаца дувзаденнараш хила деззача тайпара дӏадахьар, деррига дика дӏачакхдаккхар», - аьлар Султиганаькъан Рамзана. Беррига болх чакхбаьккха баьлча, тохкама болхлоша хьаоттадаьр ӏилман оагӏонцарча моттигашка гӏолла довзаш хургда.
