1997-ча шера ардара  бетта 1-ча дийнахьа хьавера со лицее болх бе. Цигара болх сона мерзбаьр хьехархо хинна са нана яр. Ардара бетта 6-ча дийнахьа 9-ча класса дешархошта сай хьалхара исторе урок елар аз лицее. Цхьа юкъ яьккхар бераша, са оамал тохкаш, тӏаккха-м вӏаший доттагӏал тессар оаха. Дега тоам хулаш дӏакхухьар аз царцара урокаш, атта дар царца математика, истори, физика дика ховш бераш хиларах. Лицея кулгал деш хиннар цу хана Чопанаькъан Мухьмада Сергей вар.

Вайна юкъе оалача беса, аьннача дош долаш, ший гӏулакх тӏехдика чакхдаккха хьожаш саг вар из. Дикача, лакха говзал, начӏал долча хьехархой тоаба вӏашагӏаеллар цо шийна гонахьа. Цу юкъе бар Булгучанаькъан Хаматхана Башир, Секочева Людмила Яковлевна, Эккажанаькъан Мухьмада Хадижат, Базорканаькъан Халида Золотхан, Любанова Лидия Петровна, иштта кхыбараш а. Чопанаькъан Сергей ший балхара нах чӏоагӏа лоархӏаш, могачох царна гӏо де хьожаш, болх лелабе ховш саг вар. Из аз зийра, сайна из вайзача дийнахьа.

Дуккхача хьехархошта баха моттиг вӏаштӏехьайоаккхаш къахьийгар цо. Олимпиадашка, кхетама хьал гучадоаккхача ловзарашка дакъа лаца безам болча берашца болх лоаттабора аз. 1998-ча шера тушоле бетта исторех йолча олимпиаде котало яьккхар Джандаранаькъан Ахьмада. Цу класса кулгал деш вар со. 11-гӏа физико-математически класс яр из. Цу хана сона хетар, сай классе эггара хьаькъал долашагӏа бола лицеисташ гулбеннаб.

Сай мел бола низ дӏабелар хьалхарча дешархошта. Исторех хиннача олимпиадашта юкъе котбаьннарий цӏераш яха лов сона тахан: Овшанаькъан Арсмак ( 1999 шу),  Муцолганаькъан Муслим  (2000 шу), Чербажанаькъан Ибрахӏим  (2000 шу),  Келиганаькъан Ева  (2006 шу), Йовлой Сали  (2006 шу),  ӏахилганаькъан Ислам (2006 шу. Бувца  эттача-м уж кхы а дукха ба. Тахан-м 40 шерал тӏехбаьнна нах ба уж. Лицее шоаш дӏакхихьа денош дицденнадац аьнна хет сона царна.

2010-ча шерашкара ха дагалаца лов сона тахан… «Фу? Мичахьа?Маца?» яхача ловзара юкъе дакъа лоацаргдараш кийчбеш дар тхо. 2010-ча шера «ЛВД» тоаба вӏашагӏтехар аз. Тоабан юкъе кӏаьнкаш а йиӏигаш а бар. Тоабан хьалха латтар Тебой Ахьмад, цу юкъе бар Ужахьанаькъан Ибрахӏим, Дзовранаькъан Ахьмад, Меданаькъан Наима, Горчханаькъан Лейла, Гӏаьнажанаькъан Мухьмад. 2011-ча шера тушоле бетта «Нартски эпос» яхача ловзаре дакъа лаца хержар лицеисташ. СКФО тоаба гулъелар Буро тӏа. Вайцигарча тоабан юкъе бар Нальганаькъан Мовсар, Саганаькъан Муса, Арциганаькъан Мухьмад, Сампенаькъан Зураб, Эккажанаькъан Бахьаудин, Овшанаькъан Мухьмад. Шин дийнахьа лаьттар ловзар. Кхоалагӏа моттиг йоаккхаш белгалбаьлар лицеисташ.

2011-ча шерарча бекарга бетта 11-ча дийнахьа коталонга кхача гӏерташ къахьегарах баркал аьлар тоабанна, цу хана республиканна кулгалдеш хиннача Евкуранаькъан Ювназ-Бека. 2011-2012-ча шерашка «Лига выдающихся джентльменов» яхача тоабан юкъе кхыбола доакъашхой хилар. Уж бар Дзаренаькъан Аласхан, Котанаькъан Энвер, Зангенаькъан Илез, Гӏазгиренаькъан Ибрахӏим. Лакха кхетам болаш бераш дар уж. «КЛИО» яхача тоабан духьала ловзар дар эггара чӏоагӏагӏа хиннар. Массехказа котало йоаккхаш, хьалхабаьлар лицеисташ. «ЛВД» тоабанцара ши саг Липецке дӏахьош хиннача яхьашка дакъа лоацаш хилар. 2012-ча шера «Нам-20» яхача телевизионни ловзаре дакъа лоацаш хилар бераш. Керттера совгӏат - тоабан ялххе  сага  ӏPad елар.

Къаьстта терко е езаш да лицеисташа «Умники и умницы» яхача Хьалхарча канала программе дакъа лацар. Дикка белгалваьлар цига Аькхенаькъан Темарлана Ильяс. Чӏоагӏа сабаре, шийна доал де ховш, хьаькъал долаш кӏаьнк вар из. МГИМО деша отта лаьрхӏа вар из, беррига низ ӏобилла. 20 сочинени-эссе ӏояхьийтар цо Москве. 2013-ча шера тов бетта Москверча программанна юкъе дакъа лаца ӏовехаш каьхат дера цунга. 3 бетта къахьийгар цо, кийчо еш. 2013-ча шера ший хьалхара котало яьккхар цо.

2014-ча шерарча саькура бетта дунен Хьалхарча тӏема истори шийна дика ховлга дӏагойтар цо массанена. Ловзар дӏахьош хиннача Леонид Якубовича ше тӏоараш деттар хьаькъалах визза хиннача Ильяса. Аькхенаькъан Ильяса никъ хьаийца, болабелар кхыбараш а. 2018-ча шера саькура бетта Зангенаькъан Мовсар хӏирий мохк тӏехьабуташ хьалхаваьлар «Умники и умницы» яхача ловзаре. Вай беррига мохк бар цу хана цунна баркал кхайкадеш! 2015-ча шера оагӏой бетта Гӏазгиренаькъан Салман, Бохтаранаькъан Мухьмад эттар цу юкъе шоай начӏал гойта. 2019-ча шера Касинаькъан Исмаӏал ӏовийхавар дакъа лаца, бакъда цхьацца бахьанех Москве ӏоваха аьттув баланзар цун. 2020-ча шера Бекмарзанаькъан Берс хилар цу юкъе дакъа лоацаш, 2021-ча шера Беканаькъан Мухьмад эттар цу юкъе.

2015-ча шера денз, «Эрудиты» яхача ловзара юкъе дакъа лоацаш хьабоагӏа лицеисташ. 10 шера цкъа ийшабац уж. Цӏераш яха лов сона цар: Аькхенаькъан Ильяс, Гӏазгиренаькъан Ибрахӏим, Сапарӏаланаькъан ӏаддал, Гӏазгиренаькъан Салман, Матенаькъан Мухьмад, Келиганаькъан Асланбек, Саганаькъан Дейси, Саккхаланаькъан Хьава, иштта кхыбараш а.

2026-ча шера бекарга бетта 6-ча дийнахьа «Феникс» яхача тоабо котало яьккхар, лакха начӏал гойташ. Тоабан доакъашхой: ӏарчакханаькъан ӏимран, Овшанаькъан Мухьмад, Зурабанаькъан Идрис, Бузуртанаькъан Ахьмад. Лицеисташ массайолча яхьашка белгала болаш хьабоагӏаш ба. Дукха дар цига лакха говзал, начӏал дола, гаьнна кхача гӏерта бераш. Дешархой санна белгала бар цигара хьехархой а. 2020-ча шерарча тушоле бетта 12-ча дийнахьа «Эрудиты» яхача телевизионни ловзаре дакъа лаьцар хьехархой тоабо.

Илдарха-Гӏалий тӏарча хьехархошта духьала лайза, котало яьккхар лицея хьехархоша.  2024-ча шерарча саькура бетта 19-ча дийнахьа Шолжа-Шахьарерча кхолламах йолча колледжа хьехархошца ловзаш хилар уж. Котало цхьаннегахьа йоацаш, чакхдаьлар ловзар. 2025-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча денгара 2026-ча шера саькура бетта 16-ча денга кхаччалца, лицеерча хьехархоша 5 ловзара юкъе дакъа лаьцар. Тоабан доакъашхой бар Гӏазданаькъан Мовлай Мурад, Янданаькъан Джабраила Хадижат, Мержой Яхььяй Люба, Пхьарчанаькъан Таблихана Хадижат. Цхьан шера диазза котбаьнна, цкъа ийшар уж.

Иштта хьоахабе лов сона 2018-ча шергара 2022-ча шерга кхаччалца лицее дӏахьош хинна футболах бола къовсам. Йиъ чемпионат дӏайихьар, 8-ча классагара 11-ча классага кхаччалца, 12 ишколерча тоабашта юкъе. Хьалхара  моттиг яьккхарашта чемпиона кубок лора. Лицея исторе цӏихеза футболисташ хинна баха бисаб Дзовранаькъан Ибрахӏим, Дзовранаькъан Казбек, Батижанаькъан Бек-хан, Мошхой Адам, Хутенаькъан Зелимхан, Бохтаранаькъан Мухьмад, иштта кхыбараш а.

Дикача наьха цӏераш къаман вахаре массахана йовзаш хул. Иштта хила а деза из-м, дунен гӏулакхашка диллача. Лицее къахьегаш хьабаьхкаб шоай болх бехктокхаме дӏабахьа ховш бола нах. Эздий хьехархой, яхь йола нах аргдар аз царех тахан! Уж ба Чопанаькъан С., Секачева Л., Бауленаькъан М., Эккажанаькъан Х., Манкенаькъан Р., ӏахилганаькъан А.

Тахан лицея тоабан хьалха латташ яр Шадажанаькъан Бориса Марем я. Эздий, хьаькъал дола, беркате саг я из. Керттердар – ший болх дика дӏабахьа ховш я, массане лоархӏаш саг я. Берашта нийса никъ хьехар лоархӏамеча декхарех да. Дӏахойодача хана а коталонаш, толамаш хургда; тӏатеӏӏа къахьега ловраш мел болча хана. Беркате хилба лицея доакъашхой никъ!

Гӏазданаькъан М.М.,

Наьсарерча № 1 йолча лицея исторех, обществознанех вола хьехархо.