Исторен оагӏонаша хьагойт, Российски импере ханашка денз, Кавказа къонгаш денал, майрал гойташ, моастагӏчоа духьалъотта кийча болаш хьабоагӏаш хилар. Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом лаьттача шерашка а Гӏалгӏай къаман къонгаш цаӏ санна эттар, Даьхен доазн тӀа немций моастагӏа чугӏертача хана. Вай къаман викалаш дукха а хиннаб тайп-тайпара хаттараш эттача моттиге дакъа лоацаш, иштта машара операцеш дӏахьош.

Цар денал – из турпалча гӏулакхий дийна масал да. Царгара хьокхам эцаш хьалкхебеш ба тахан кагирхой, вай тӏехье, цар Даьхенцара безам совбоаккхаш, уж цун хьалхашка бехктокхаме хургболаш.

Вай деношка из оагӏув дӏаийцай гӏалгӏай кагийча наха, уж ба Российски Федераце герзашцарча низий мугӏарашка латтараш. Цар дӏахохьу шоай даьша леладаь сийдола гӏулакхаш, эггара халагӏча хьалашка тӏехдика кхоачашдеш хьалхашка латта декхараш. Цар амал - из профессиональни декхар хинна ӏац, из я мах бола тӏехьале, гӏалгӏай къаман дӏаяхача ханашцара бувзам.

Кердача хано гӏалгӏай кердача турпалхой цӏераш йоах, уж ба Донбасс лораеш латта Россе лаьрххӀача операце бӀухой. Тахан цар а, царца цхьана герз беделла латтача тӀема вошал долча наьха а кара да дукхача къамий Даьхен хургдар, российски лаьтта машар боссийтар, иразе берал хилийтар.

Вайна дагадоагӀа, лоархӀаш а да даьй турпалал, цар денал дахаш да тахан Даьхе лораеш латтарий дегашка. Саькура бетта 23-гӀа ди хӀара гӀалгӀачун балан ди дар аьнна доацаш, вай тахан ца хьоадича нийса хургдац вай мехкахошта карагӀдувлаш дола доккхий тӀема толамаш. Вайна цӀаккха а дицлургдац къам мехкахдаьккха ди, цунца цхьана вай доаккхал ду ГӏалгӀайчен денал долча къонгех, эшача хана Даьхе бахьан долаш цаӀ санна тӀема мугӀарашка отташ болча.

Царех доаккхал деш яр ГӏалгӀайчен культуран Цӏеношка дӀайихьа кхетаченаш. «Шераш дӀаухар аьнна дицлургдоацаш, дукха да карагӀдаьнна доккхий тӀема гӀулакхаш,- йоах Долакха-Юртарча культуран Цӏен исбахьален кулгалхочо Манкенаькъан Зинас.- Уж бах дувцарашка, иллешка, шоаш дагабоагӏарий бӀаргашка. Цу хӏара деналца я цӀаккха дӀайовш йоаца сага сердал, уж ба хьалхашка латта декхар кхоачашдара шоай са дӀадала кийча бараш.

Вӏалла ца йовш, наха юкъе яхаш я цхьайола цӀераш. Цун бахьан дац уж кхерах даьча сийлен улга тӀа хилар, из да уж къаман дегашка хилар. Уж я кхерабенна тӀехьашка ца боалаш, тешам ца боабеш, валара бӀаргашка хьежаш моастагӀчунна духьаллаьттарий цӀераш.

Даьхен бӀухой Ди – из духхьал ханорга тӀара таьрахьа дац. Из я денала, майрала, ше яьча чӏоагӏон мутӀахьа хилара белгало. Из да, массаболча тӀема ноахалашта, шоай Даьхе бахьан эттача майрача бӀухошта хьалхашка вай корта чубохийта ди. Уж ба дӀаяхача ханашка товрашца лийтараш, доккхийча тӀемашка хьалхарча мугӀаре лаьттараш, тахан а Даьхе бахьан долаш тӀема декхар кхоачашдеш латтараш.

ГӏалгӀайче къаьнарча эздела, сий лорадара, тӀема сийлен Ӏадатий мохк ба. Укхаза ноахалгара ноахалга доалаш дӀахьош да уж гӀулакхаш. Укхаза, бера хана денз, хозаш да даьшта карагӀдаьннараш, цар денал, нагахьа кхерам Даьхенна тӀабоагӀаш хуле, уж цаӀ санна отташ ба тӀема мугӀарашка, шоай дего хьахьехар кхоачашде.

Вай турпалхой массабола нах санна хиннаб. Уж хиннаб хургдолчун уйла еш бола къонгаш, гаргарчарца дика-во декъаш бола вежарий, шоай бераш мишта хьалкхувш доагӀа бӀаргагуш баха ловш бола дай. Бакъда, юххера а, уж хиннаб кхерамах юхабаргбоаца бӀухой. Из дар цар дего хержар, цу чу кхерам бацар, Даьхенцара безам, цунна хьалхашкара вахара бехктокхам мара».

Цу культуран ЦӏагӀа кхетаче дӀайихьар «Турпалхой сий, бӀухой сий!» яхаш. Цига дакъа лоацаш бар моттигерча ишкола дешархой, хьехархой, доал деча даькъ тӀарча администраце викалаш, депутатий совет. Кхувш йоагӀача тӀехьенна дийцар ГӏалгӀайчен бахархошта карагӀдаьннар, уж массахана денал, майрал гойташ, Даьхенна тешаме къонгаш болаш, хьабоагӀаш хиларах.

Даьхен бӀухой Ди долаш иштта болам дӀабихьар Ӏаьлий-Юртарча культуран ЦӏагӀа «Язде бӏухочунга каьхат» аьнна цӏи йолаш, из лаьрхӀа бар Украинерча операце бӀухошта. Культуран-салоӀама урхаллен къонабараша кийчдир вай мехкахошта лаьрхӀа каьхаташ. Цу берий каьхаташа дег чура бӀухой даькъалабувцар саькура бетта 23-ча денца, баркал оалар цар деналах, тӀема гӀулакхех.

«Вайна тахан дег чура дагабоахк вай бӀухой, цар кхерамзле,- йоах Ӏалий-Юртарча культуран Цӏен кулгалхочо Гӏаьнажанаькъан Мадинас.- Хӏара бӀухо маьрша волаш цӀавоагӀалва, сий долаш шоай Даьхен хьалхашкара тӀема декхараш кхоачаш а даь.

Даьхен бӀухой Ди долаш, Дола- Коарча культуран Цӏен болхлоша вӀашагӀъеллар кхувш йоагӀача тӀехьенна лаьрхӀа «Сий хилда шун, Даьхен лорабой!» яха кхетаче.

Из дӀахьош, доакъашхошта довзийтар советски эскара тӀема гӀулакхаш. Дешархошта йовзийтар цӀихезача тӀема хьакимий цӀераш, цар денал, начӀал, из цӀаккха довргдоацаш исторе оагӀонаш тӀа диса хилар. Царна дагадехар таханарча заман Российски Федераце тӀема эскараш, цар шоайла лелабу бувзам, цар малагӀа дакъа дӀалоац паччахьалкхен кхерамзле Ӏалашъеча, иштта дайзар тӀема урхаллен балха цхьадола доакъош, хьалхашка латта декхараш мел хала да, уж командоване мишта кхоачашду. Кхетаче дӀахьош хиннараша берашта новкъостал дир кхетаде, Даьхе лораяр - из хӀара дийнахьа дӀахьош бола болх ба, ший мохк лорабара, цун хьашташ кхоачашдара. ЛоархӀаме дар таханарча Россе СВО бӀухой балхах лаьца дийцар а.

Кхетаче шоай лаьрххӀа йола программа гойтар иллиалархой тоабо. ЙиӀигаша йийшар, Даьхен бӀухошта хетаяь байташ. Моттигерча библиотека болхлоша кийчбаьбар «Даьхенах, деналах» дувцаш бола книжкай гойтам. Цига го йиш яр салташта карагӀдаьннар дувцаш йола исторе оагӀонаш, Российски эскара мугӀарашкара тӀема техника.

«Цу кхетачено тха юртахошта дукха хӀама довзийтар, цар доаккхал дора шоай Даьхе иштта низ болаш хиларах»,- аьлар Дола-Коарча культуран Цӏен кулгалхочо Алерой Билала.

Яндарен культуран ЦӏагӀа, Даьхен бӀухой Ди хилара хетаяь кхетаче дӀайихьар, цига гулбелар юртара зӀамагӀбараш, литературно-ашарий дакъа дӀадихьар. Из кийчдаьр яр исбахьален кулгалхо Йовлой Мадина. Цига кӀоаргга довзийтар вай мехка истори, Даьхе лораеш латтарий турпала гӀулакхаш.

«Литературан-ашарий композице сийрдаяьккхар из кхетаче, Яндаре бахача къонабарий дегашка кӀоаргга лар юташ»,- аьлар Йовлой Мадинас.

Тӏема толам баккхара хӀара ди, хӀара гӀа биста хила беза; хӀара минот вахара, валара, иштта декхара юкъера ха я. Из вайна ховш да вай мехкахой гӏулакхех. Дуккхачар цига шоай синош дӀаделар, Даьхенцара безам бахьан долаш. Цар хержар декхар, цунца шоай цӀераш исторе оагӀонашка даим хургйолаш йитар.

Вай доаккхал ду. Вайна дагабоагӀа. Вай из дагалоаттам дӀахо дӀахьоргба, воашта тӀехьа боагӀарашта дӀалуш; хӏана аьлча дагалоаттам дийна мел ба дийна хургба вай турпалхой а. Цар цӀераш мел яхача хана, Даьхен денал а дахаш хургда.