Атта вахар дацар Ужахьанаькъан Мухьмада дар. Цун вахаре тӀеххьарча шерашка халонаш кхаьчар - лазар, цӀенъюкъера паргӀато цахилар, ший тхов кӀийле йоацаш висар. Цу тайпара вахара хьалаш нийсделча, моллагӀа вола саг а эгӏазвугаш хул. Бакъда Уматгире Мухьмад кхыча тайпара саг вар. Е лазаро а вахара халонаша а из ший нахацара безам баара оамал тӀара ваккханзар са хьалдаллалца. Цун велавалар, юхь елаенна бер санна, хӀамах гӀадводахар, чура паргӀато хилар гойташ дар. Из дацар вахара халонех лечкъаш хилар е моттийта велаш хилар. Из яр, лерттӀа вахар дӀадахьа ховш, из дезаш, цун ерригача халонашца из тӀаэца ховш волча сага оамал. Ужахьанаькъан Мухьмад белгалвоалаш вар тамашийна артиста белгало йолаш ше хиларах; цул совгӀа, моллагӀча халонашка а дегагӏоз лоаттаю сийг бар цунца. Ший сийрда вахара хьисап цо декъар моллагӀа волча сагаца. Сцена тӀа дора цо из ашарашка, оазага гӀолла.

Мухьмад тамашийна начӀал долаш вар, ше хьаллацар эшаш волча хана а, из кийча вар кхычунна новкъостал де. Из иштта хила дезаш санна тӀаэцар массане а, ше а вацара наха новкъостал дара кӏаьдлуш. Цо даим хьалхадоахар боккъонца йола искусство, боккъонца вола саг - уж цаӀ хилар. Хӏара денна белгалдора цо, дега мукъам, кхыметтел эггара кхаьлача дийнахьа а къаьга, цӀена бека карагӀдоалаш ба, яхаш.

Из бар боккха чура болх. Хала долча хана велавенна хилар. Наха накъавоалаш хила, хьайна новкъостал эшача хана. Нахаца декъа, хьайна тӀа Ӏаьржа морхаш яьхкача а. Мухьмад тешаш вар, вахар мах баь варгвоацаш да хӀара цун миноташка, хӀаьта саг эггара халагӀча хана а наха йӀовхал луш хила веза.

Тӏеххьарча хана аз яздир цох «Вай аматаш» яхача культурно-исторически проектаца, из хетаяь яр гӀалгӀай къаман паччахьалкхен 100 шу дизара. ЧӏоагӀа ловш вар со Мухьмада из журнал дала, из гӀадвига. Вӏалла дегабуам беш хӀама дацар; из лергва, аьнна. Массазара вахар дар дӀадодаш, ший массазара «кхоане» а йолаш, лоархӀаме дар «кхоана» аргдолаш. Бакъда вай вахар хьежаш дац вай «кхоаненга». Из дӀадода шорттига, вайга хаьтта хӀама доацаш.

Хӏанз дег чу яьсса я. Еза, теӀа, балане лувкхеран оаз йоассаеннача залера хьахозаш санна хеталу, цхьан хана цун оаз хезача моттиге. Яьсса я, даим цхьатарра йола уйлаш чукхесташ. Сенна дехкар кхоаненга? Уж дешаш цунга шийга ала йиш йолаш ма варий со. Со кхоавергвар… Цох дола дешаш хӀанз эшаш да бисарашта. Уж эшаш да исторена, дагалоаттама. Цо сатем бу сона хӀанз.

Уматгире Мухьмад артист хинна Ӏацар. Из вай культура дийна са дар. Из цун дӀахайта вӀаштӀехьдаьннадеце, аз хӀанз массанена хозаш ях из, хӀанз из воацача хана. Кхычарна хозаргдолаш а ях. Цун цӀи дӀабахарий мугӀарашка хургйоацаш, дийна хургйолаш цун тӀехьаленца, цунна езаш хиннача ашарашца.

Журнал дешаргда кхычар. Из тешал санна да, Мухьмад тхоца хилара, тхона из хьамсара хилара. Цун вахар, кхоллам - из дӀаяха ха яц, из таханарча вахара, хургйолча кхоанен ха я.

Ший ханнахьа дӀа ца оалаш дисача дешай низ бовш бац. Уж хӀанз вайца да. Дӏахо вахар дӀахьочарца, из везаш, дагавоагӀачарца.

Мухьмада велавалар, цун ший тайпара оаз из вовзаш хиннача хӀаране дег чу латтаргья, сийрда юхь, дега йӀовхал, цо шийна гонахьа лийннача наха бита ший хьинаре низ.

Укх дунен тӀара цун вахар кхоачаденнадале а, гӀалгӀай культуран даькъ тӀа артиста лар цӀаккха а йовргьяц. Уматгире Мухьмад вахаргва наьха дегашка даим ший екаш хиннача оазаца, дега йӀовхалца, ха мел йода вӀалла а кӀаьд ца луш, юха кердабувлаш хургболча ший кхолламца.

Мухьмада кхоллам-из гӀалгӀай къаман ашарий культура бӀарчча оагӀув я. Из дӏа валаро боккха эшам бир къаман искусства, иштта наьха дегашка бала бисар.

Уматгире Мухьмада карагӏдаьлар, вӀалла кӀаьд ца луш къахьегаш хиларца, ше лаьрхӀача лакхаленашка кхача. Цун ший тайпара кхоллама никъ бар, кхы цхьанне а иштта боацача беса. Цо дӀахьора тайп-тайпарча жанрай кхоллама оагӀонаш, цун ашарашка хьахозаш дар къаман эхь, эздел, лоамий оазаца екаш йола къаман ашараш, чоалхане классически оперни ареш. Цо чӀоагӀа лорадора ший къаман ашарий дӀоагӀа, цун тӀехьале яхаргья даим профессе лакхале санна.

Мухьмад ваьвар 1950 шера маьцхали бетта 16-ча дийнахьа ший даьй мехка гаьна, Казахстанерча Кызыл-Орда оалача шахьаре. Цу ханашка мехкахдаьккхача вай къаман дукхагӀа дола бераша санна, цо а лайра ший вахара хьалхарча деношка денз халонаш. 1959 шера мара из ший хьамсарча Гӏалгӏайчен мехка валац, из цунца хул ше валлалца.

Дезале цаӀ мара доаца бер геттара хьалха хоалуш хилар, цун ашарашца безам хиларга гӏолла. Тамашийна дар, ишколе илли алара урокаш дӀахьоча хана, башха цун безам тӀабодаш яцар, бакъда иллега гӀолла шийна хетар ала из гӀертилга гуш дар гонахьарчарна. Бера хана денз, цо боккхача безамца хьаэцар илли алара дикагӀа йола кеп. Цун хьалхарча кхоллама безабеннабар гӀалгӀай ашарий культуран керте лаьтта Цисканаькъан Идрис, Хамхой Ахьмад. ТӏехьагӀа зӀамигача сага иллей оагӀув шерлуш йоагӀар, цун вахаре дакъа лоацаш хилар Магомаев Муслима, Джонс Тома, Рид Дина оазаш, из исбахьаллен чам вӀашагӀ а белла, цо шийна тӀехьабаьхар ший къаьстта бола ладувгӏархой.

1971 шера Мухьмада лаьрхӀар, цӀаьхха, ший балха хьал хувца, цкъарчоа из ший тайпара хете а, бакъда цун начӀал довзараша цох тамаш янзар. Из вахар ГуржегӀарча Сараджишвили Ваной цӀерагӀча Тбилисски паччахьалкхен консерваторе. Цига вахара никъ чоалхане бар, Нохч-ГӏалгӀайче, геттара чӀоагӀача хьалашка чакхвала везаш вар из, эггара толашагӏбараш хоржаш йолча моттиге. Из хало тӀехьашка а юсаш, из котваьлар, Тбилисе ваха бокъо йоаккхаш.

Къаьстта Тбилисе къаьнарча консерваторе, малхбоален маьлха зӀанараш лепача мехка, лакхача искусствон хьалашка дӀайолаелар цун бокъонца йолча профессе лакхаленаш. Цун ираз хилар цӀихезача хьехамчаца- профессорца В. Л. Хмаладзеца вӀашагӀкхетар хила, из вар бӀарчча седкъий тоаба хьалкхеяь саг.

Гуржий лаьтта, къаьнарча иллей культуран дукха оазаш йолча даькъ тӀа, Мухьмада къаьстта начӀал хилар чӀоагӀдир. Цун ший тайпара ека оаз кхы а чӀоагӀагӀа дегӀаера, шийна чулоацаш классически ишкола чӀоагӀо, кавказа Ӏадатий камоаршал. Из яр говзанча чӀоагӀлуш воагӀаш йола ха, цун оаз тӀехьагӀа бӀарччача къамо доаккхал деш хул.

Цун оаз ший тайпара яр, цо дӀаоалаш долча илле хӀара дош ший маӀан долаш, уйлангахьа вугаш, цунца цхьана вахарга гӀолла чакхдоалаш хулар.

Говзал йолча хьехархошта, консерватора та сиха яйзар цун оаз - Ужахьанаькъан Мухьмада баритон лаьрххӀа Ӏаламо ше хьакхеллача санна яр. Цо дӀаоалаш дола илли наьха теркам тӀаозаш дар, цунца хоалора безама истори, денал е цӀенга сатувсар.

Дӏаяхача заман 70 шерашка Нохч-ГӏалгӀай АССРа культуран вахар къаьгга дегӏадоагӏаш ханаш яр. Цу хана мехкаяьлар Тбилисе консерваторе деша баьгӀарий тоаба а. 1976 шера Нохч-ГӏалгӀай паччахьалкхен филармоне вера къона артист Ужахьанаькъан Мухьмад, цун кхолламо тӀаэзар цу даькъ тӀа керттара лоархӀаш хиннача наьха теркам.

Ужахьанаькъан Мухьмада кхоллам наггахьа мара нийслуш боацарех бар, цхьайолча хана тамаш йора, мишта карагӀдоал-хьогӀ цунна дукхача оазашца илли ала, аьнна, хеталора. Цун репертуара чуйоагӀаш яр академически классика - ший тайпара хоза «Ариозо Ленске» Чайковский, «Серенада Дон Жуана» Моцарта- царца цхьана хулар белгала дола гӀалгӀай, гуржий къамиий иллеш.

Цун тӀехьаленца белггала йола моттиг дӀалоацаш дар халкъа говзанчий кхолламаш. Царех яр цӀихеза «Наьсарен вальс», дешаш Гаьгенаькъан Гирихана, ГӏалгӀайчен хьалхара Гимн, автор Вешкаранаькъан Мухьмад, Малсаганаькъан Ева. 1993 шера, ГӏалгӀайчен хьалхарча президента Овшанаькъан Руслана инаугураци йолаш вай Гимн лакха къаьстта Ужахьанаькъан Мухьмада тӀадилла хиларо хьагойтар цун оаз керттера моттиг дӀалоацаш йолга.

Ужахьанаькъан Мухьмад сцена тӀа ваьлча; ший тайпара наьха безам, теркам тӀаозаш хулар. Сцена цунна ший иллиалархочун белгалонаш гойтара езаш яцар, из ший хӀара дӀаоалаш долча иллеца дагавоалар зале багӀача нахаца, цар цу деша маӀан дар дезаш, ший кхолламца дӀакхоачийтар нахага ше ала воаллар, хӀара саг ший дагардар цо кхайкадеш санна хеталуш хулар, йоккхача терконца, уйлашца ладувгӏаш цун ашарашка. МоллагӀа йола кхетаче дӀахьош хилча, Мухьмад юкъевола моттиг цхьаккха а дӀаяхийтацар вӀалла ше мукъа волча сага, цига хьажа ца водаш. Иштта чӀоагӀа наха везаш, цун кхоллам бовзаш, цӀихеза, безаме, даиман велавенна, нах безаш саг вар артист.

МоллагӀа дола илли из хиларах, Гуржий къаьнара баллада е чоалханеча опера парти, цо кхайкайора хьамсарча Даьхен оаз, цунца хулар даьй Ӏадаташ, царцара бувзам.

Ужахьанаькъан Мухьмада кхоллама никъ цӀаккха кхоачалуш бацар. Цун культура оагӀонашца дувзаденна балхаш дукха хулар. Тайп-тайпарча шерашка цо кулгал дир Аргунерча искусствон ишкола, чӀоагӀа лорабеш, хьалкхебеш къона начӀал дараш; из хилар «Илли» яха цӀи хеза ансамбль хьакхоллаш цун керте. Кхоллама болх дӀахьоча юкъе вар из, цун доттагӀал дар нохчий, гӀалгӀай ашархошца, йоазонхошца, суртагнчашца, цига даим хьакхоллар цхьацца керда балха оагӀув.

Уматгире Мухьмадага а атта йоаца ханаш кхаьчар гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаеш, из цун культуран кӀийлен цхьа дакъа дар цу хана. Республикан хьал тоадара тӀехьа вар из, бакъда оагӀув хьаллаца саг воацаш дукха ханаш яьхкар цунга, эггара сийрдагӀа йола проект а каьхата тӀа йисар кхерам болаш хулар.

90 шераш чакхдоалаш Мухьмада шийна керда никъ хьабийллар - из ше ма варра юкъевахар мехктохкама балха. Сцена оаз хувцаелар сатем болча архива залашца, ӀажагӀа дийрзача каьхаташца. Ткъаь шера чуийнна баь болх, наб ца еш дӀайихьа каьхаташцара бийсаш йисар «ГӏалгӀайчен исторе Ужахьанаькъан тайпан моттиг» яхача книжкаца.

Говзанчаша кхетаду, Мухьмада баь из болх ший белггала бола исторически тохкам ба, цо йӀаьхий ю гӀалгӀай историографи, цунца цхьана лораду къаман культуран-исторически мах бараш. Бокъонца волча Даьхен виӀий оаз иллешца екаш хинна Ӏац, из я кепайоазонца, цо шийна тӀехьа йитар цӀаккха йовргйоаца лар.

Из вовзараш цецбувлар цун деналах. Эггара халагӀча ханашка а, ше укх дунен тӀа саг волаш хьакхоллар дицлуш вацар из. Мухьмад вар къаман культуран боккъонца вола аьла, цо лорадеш кховдадаьд вай тӀехьенга иллей мах бараш, Ӏадаташ. Цун хӀара дешаца, кулга оамалца хоалуш дар хьаькъале дош, гӀулакх, сабар. Цунна искусство ший сий даккха эшаш яцар, из цун балха кеп яр - лакха, цӀена, сий долаш. Из дӀавахар вайна масал дита, иштта хьагойт, мишта хила деза доккха начӀал, сага сий.

Халкъа дагалоаттаме Ужахьанаькъан Уматгире Мухьмад даим вахаргва, цӀена, сийрда, денал дола гӀалгӀа санна. Цун оаз яхаргья къаман иллей исторен оагӀон тӀа, цун эггара мах барех йола цхьа оагӀув йолаш.