«Къаман ӏадаташ, культура, истори гойташ бола болх бар цу кхетачено дӏахьор, тхо цу юкъе дакъа лаца оттар а лоархӏаме дар. Иштта йола моттигаш массахана хьаллаца хьож тхо. Заӏапхой болча наьха говзал шаьръергйола, царна болх бе моттиг къоастаергйола гӏулакх да из», - дийцар «Сердалога» РДНТ кулгалхочун гӏонча йолча Котанаькъан Марема.

Чемпиоанате иштта дакъа лоацаш хилар цу моттига исбахьален оагӏонцарча балхах йола  кулгалхо Абдурзаканаькъан Аьсет, «Дикал кхолла» яхача кхоллама пхьоален кулгал  ду Атиганаькъан Беслан, этнографех болча оагӏон методист Цӏолой Зарема. Цар массане гойтама болх бовзийтар цига. Топпара хӏамашцара гойтама болх бовзийтар Беслана. Топпарах тайп-тайпара хӏамаш хьаеш волча говзанча ше ма барра из болх бовзийташ къахьийгар цига. Беслана тӏахьожам беш,  из тайпара хӏама шийна карагӏдоалий  хьажа  йиш йолаш вар хӏаравар.

Топпара пхьегӏаш, вайна ма харра, гӏалгӏай къаман юкъе тхьоврача хана денз лоархӏаш, яьржа хиннай. Ширача заман чухьа баьхача вай къаман кхалнаха керта тӏа лелаяь курхьарс хьаеш бола болх гойтар Цӏолой Заремас. Цун кӏоаргга уллача исторех, маӏанах  дийцар цо гулбеннарашта. Геттара лоархӏам болаш хинна курхьарс вай къаман кхалнаха мара лелабаь гӏирс бац. Ший тайпара говзал эш тахан из хьае, хӏаьта Заремайна дика йовз уж кӏоаргаленаш.

РДНТ къахьегаш болча наьха хьинарца доаржадеш долча цу гӏулакхо боккха пайда бут шийна тӏехьа. Дӏаяхачеи таханарчеи ханашта юкъера тӏий хинна дӏаэттаб из болх. Тахан, тайп-тайпара дола таьрахьашца дувзаденнараш даьржача хана, ший кулгашца, ший говзалца цхьа хӏама хьакхоллар воаккхийве везаш хӏама да ала йиш я. Деррига дӏадаьлча, ше къахьегаш хьакхеллар санна боча хургдац цхьаккха а.

Къонабараша боккхагӏчаргара цхьацца говзал хьаэцаш хьаденад, тхьоврача хана денз. Топпара хӏамаш хьаеш бола болх вай даьшкара хьакхаьча ба, лорабеш, карара кара луш вай дӏахобахьа  безаш. Къаьстта лоархӏаме я иштта йола кхетаченаш тахан кхийнарашта. Вӏалла шоашта ца дайза хӏама ӏомаде аьттув хул цар, гойтама балха юкъе дакъа лоацаш. «Дикал кхолла» яха кхоллама пхьоалле, дуккхача шерашка денз, дегӏа могашал эшаенна долча берашта аьттув луш хьайоагӏа. Хӏаьта царна юкъе дукха ба цхьацца говзал ӏомаяь шоай кулгашца пайда хургбола хӏамаш хьаеш баха ловраш. 

Даьша леладаь гӏулакх ӏомаде, дӏахо дӏадахьа аьттув хила беза хӏаране. Берий начӏал гучадаккхара, чӏоагӏдара тӏехьа къахьег тахан Цӏолой Заремас. Курхьарс хьаеча кӏадаца бе безар чӏоагӏа лоархӏаме, сабар, сатем эшаш болх ба. Белгалде деза, тахан цу кхетаченашка ӏомадаь хӏама берашта дӏахойодача хана вахаре накъадаргдолга, цхьаволчох бокъонца вола цӏихеза говзанча хила а тарлу. Топпарах кӏудал хьаеш воаллачун а, курхьарсаца къахьегаш волчун а чӏоагӏа безам хул, беррига болх чакхбаьккха, ший фу де аьттув баьннаб хьажа.

Говзал цатаар кхераш кӏоаргга дег чу бижа кхерам а дӏабоал, мича бахар ца ховш, юххьанца хало дале а, кӏеззига гаьнваьлча иштта чоалхане хетац деррига. Дега боккха тоам беш хул хьай мел дола начӏал сомадаьккха ӏа хьакхелла хӏама, цудухьа цӏаькха а теркалде лов, иштта йола кхетаченаш, гойтама балхаш къаьстта лоархӏаме моттиг дӏалоацаш долга къаман вахаре. Даьша лелаяьча хӏамашца сакъердалуш да вай дерригаш тахан, тӏаккха мел боча хила еза  гаьнна тӏехьашка дисача деношцара тахан хьаяь хӏамаш…

Дегӏа могашал эшаеннача берашта вахаре шоашта накъадаргдола цхьа гӏулакх карадерзаде, цу балхацара говзал дикка шаьръе гӏо дар мах баь варгвоацаш да. Заӏапхой долча берашта чӏоагӏа лоархӏаме я из терко. Тахан из деррига кхетадеш, ма хулла из болх хьаллоацаш дӏадаха деза вай. Къахьийгар гаьнаваьннав оалаш да вайна юкъе, из дош керте оттадеш дӏахобахьа безаш болх ба из. Къахьегамга гӏолла шоай цӏи дӏайовзийта, боккхача толамга кхача аьттув хургба тӏаккха, къаьстта йоккха терко эшаш долча вай берий!