Тематически семинаро дукхача говзанчий, Ӏаьдала болхлой терко тӀаэзар. Цу кхетаче дакъа лоацаш хилар республикан Ӏаьдала законаш хьакхоллаш, уж кхоачашдеш бола викалаш, культуран, искусствон даькъ тӀара нах, Антитеррористически кхела доакъашхой, Наьсарен кхален дешара урхаллен болхлой, ишколай дешархой, кагирхой.

Тахан латтача хана, кхерамзлен, экстремизма духьале яра дола хаттараш хьалхарча аргӀагӏа да. Республикански семинар-болх из лоархӀаме хаттар кхоачашдара шийгара дакъа юкъедахьа хьежар; дешарга, культуранга, къамаьлага, кагирхой ноахала граждански бехктокхам вӏашагӏболларга гӀолла.

Кхетаче хьаеллаш кӀоаргга техкар «терроризма» маӀан, чоалхане вахара-политически хьал из хиларах тарра. Доакъашхошта хьалхадаьккхар, сенца белгалдоалаш да терроризма керттердараш (политически, дина, къаман, зулама), малагӀа хьалаш леладу террористаша (юкъарло кегаяргара паччахьалкхен институташ йохаярга кхаччалца), мишта юкъедоаккхаш да нах цу юкъеозара гӀулакх, экстремистий тоабаш вӀашагӀйохкара малагӀа психологически хьалаш леладу.

Къаьстта терко тӀаяхийтар таьрахьий оагӀонна: кагирхой Ӏемаб вахара бувзамашка гӀолла лелаш долча хоамашта мах оттабе, зулам доаржадара деш дар къоастаде, царна тӀехьа ца бала.

Кхы кӀезигагӀа лоархӀаме доацаш хилар бокъон оагӀонаш ювцар а. Кагирхошта гойтар, малагӀа кхерам ба террористий болх лелабара юкъе дакъа лацарца – из да долаш долча законах уголовни бехктокхаме оттавар, ший вахар дохадар, дезала а гонахьарчарна а цох доккха зе далар.

Цо таро елар доакъашхошта кхетаде, моллагӀа дола экстремистки тоабашца дувзаденна хӀама малагӀа да - из духхьала гӀалат хинна Ӏац, во тӀехьале йолаш дола зулам да из, аьнна, белгалдир.

«Оаха терко тӀаяхийтар хоамашта меттел, мах бараш вӀашагӀтохара а, уж да нийса уйла е ховш хилар; боккъонцадар харцахьарча хӀамах хьакъоастаде ховш хилар; юкъарлон кхерамзлен бехктокхам чӀоагӀбар; законаш, паччахьалкхен декхараш лархӀар; зулама, иштта низ бара долча хьалашта духьалъотталуш хилар,- аьлар халкъа кхоллама, культуран кхетачений Республикански Цӏен болхлочо Абдарзаканаькъан Аьсета.

Семинаре дийцар иштта къамашта юкъера къовсамаш цахилийтар, культурашта юкъерча къамаьла мах бараш, во хьал юкъедалара кхерамах, моллагӀа этта хьал бартаца къоастаде дезарах. Кагирхошта хьалхадаьккхар шоайла лоархӀаш хила безилга дукхача къамий, бе-бе ди бола нах.

Кхетачен доакъашхошта довзийтар террористически оагӀоно Россе леладаь гӀулакхаш, уж хиннад тайп-тайпарча ханашка. Цо духхьал хиннар дувцарал совгӀа, из бӀаргаго а таро лу, шерагӀа дайзар кӏоаргал йола овлаш, укх бӀаь шерашка а мехка духьалъяьнна цун унзара оагӀонаш.

Ханаш ювца дӀайолалуш йола оагӀув хетайир халкъа лоӀамхой ханашта - россе исторен хьалхара вӀашагӀъелла хиннача террористически тоабах. Цун кертте лаьттар дар император Александр ӀӀ вер (1881 шера тушолабетта 1-гӏа ди). Екатерински хин йисте «Халкъа лоӀамхой» тоаба доакъашхоша паччахьа файтона чу дӀандарг кхесса хиннай. Из зулам эггара доккхагӀа хилар, дукхача шерашка Ӏаьдала духьала яьча террора юкъе.

Цул хьалха а, террористаш цкъа тӀагӀерта Ӏанзар Ӏаьдала викалашта, хьал толхаде гӀерташ. Цу моттигаша къаьга хьагойт кхерама оамал малагӀа я- террор кхы а цу хана яр кӀоаргга вӀашагӀъелла зулама оагӀув.

Цун тӀехьа доагӀача даькъ тӀа дийцар революце хана хиннар. Премьер-министр П.А. Столыпин вер (1911 шера тов бетта 1-ча дийнахьа),цу хана Киеверча театре охрана агента Богров Дмитре герз техар, хувцамаш юкъе доахаш хиннача министра. Столыпин вер Ӏаткъаш хилар Россе хувцамаш юкъедахара балха, цо сихду революци яккхара хьал.

1905–1907 шерашка эсеровски бӀухоша итташ Ӏаьдала тӏакхувдаш йола моттигаш гойтар. Цо хьагойтар терроризм политически къовсама «боарам» хинна дӏаэтталга, цо доадора юкъера доазув революцен къамаьлашца, зуламашца.

СССР йохаярах, паччахьалкхен хала ха оттарах, цӀаьхха, дегӀаера терроризм.

Буденовске (1995 шера) Ш. Басаева бӀухоша, шахьаре чубаьнна, бӀаьш нах чу бола дарбанче, нах есарал бигар. Цу дешо граждански юкъарлонна кхерам тӏатессар, вӀашагӀделлача таӀазара хьалхашка из кхераш хургйолаш.

Нах чубахаш дола цӀенош лелхийтар (1999 шу) Москве, Буйнакске, Волгодонске 300 совгӀа сага вахар дӀадихьар. Уж зуламаш лаьрхӀа дар къамаш кхерадара, царна юкъе цатоам боллара.

Кердача бӀаьшерен ханашка терроризм хувцаелар, бакъда маӀан цаӀ дар - дохадар. Берса-Юрта теракт йир (2004 шу), тов бетта цхьоалагӀа ди долаш бераш гулденнача хана, ишкола хьалацар, из эггара чӏоагӏагӏа дола зулам дар.

Москверча метро чулийлхар (2010 шу); «Лубянка», «Культуран парк», станцеш лелхийтаро хьагойтар, террористаша лаьрххӀа дукха нах гуллуш йола моттигаш хержилга.

2024 шера аьтинга бетта 21-ча денгара 22-ча денга кхоачаш йолча хана; террористаша, цӀаьхха, вай мехка чубаьнна хьалаьцар республикан МВД гӀишло, иштта Наьсарен- Шахьара федеральни погранични отряд, цар иштта хьалаьцар Илдарха-Гӏала, Орджоникидзевски станицан РУВД. Юкъара дӀалаьрхӀача 15 паччахьалкхен гӀишлошта тӀакхаьчар уж. ГӏалгӀайче, зуламхой чубаьннача бийсан 93 саг вийра, царех дукхагӀбараш- 67 саг- бокъонаш лораяра болхлой бар, 21 саг машаре нах бар.

Тӏеххьарча шерашка хьагуш хиннад терроризма керда технологеш лелаеш хилар, вахара бувзамашка гӀолла онлайн нах юкъеувзаш, къайлагӀа леладеча наькъашка гӀолла из болх вӀашагӀболлаш хилар. Кхерам хӀанз а болаш ба, ма хулла цун духьала къовсам лоаттабой а. Кӏоаргга уйла е бахьан хилар цига хиннараш гойтарах. Терроризм «дика» ханаш йолаш яц. Из гучайоалаш хиннай тайп-тайпарча политически хьалашка - импере ханашкара Россе советски ханашка кхаччалца; ший маӀан а кеп а хувцаш: таӀазар лоаттадар, нах кхерабар. Цун кӏалбисарех ба даим маьрша баха мугӏарера нах. Исторе хьагойт, воча зуламашца къовсам лоаттабар, сердалонга кхача гӀертар, машаре къамаьл дар керда кхерам юхатохара дола дӀоагӀа хилар.

Террористий кулгах бейнача ГӏалгӀайчен турпалхой денало хьагойт, цхьоагӀо кхерамал чӀоагӀагӀа йолга. Семинаре лерхӀамца, доаккхалца дийцар вай мехкахоех, республикан бахархой кхерамзле лораеш, шоай синош дӀаденнача наьха цӀераш дагаухаш. Уж бар Къоастой Султана Абубакр, Келаматанаькъан Макшарипа Ӏалихан, Ӏарпенаькъан Ахьмада Марем, Котанаькъан Макшарипа Ахьмад, уж ба Россе Турпалхой.

Вай таханара турпалхой ба бехктокхаме, къахетаме, гонахьардар лорадара терко еш. Шоай денал долча гӀулакхашца къонача тӀехьено цӀаькха а чӀоагӀду, вахаре денал гойта моттиг хилар!

РФ Президента Д.М. Медведева, 2010 шера ардара бетта 22-ча дийнахьа арадаьннача Амарах, ГӏалгӀай паччахьалкхен университета студента Сосаркъанаькъан Мусайна Денала орден елар. Ший са дехка, Орджоникидзевски станицера итташ бола нах кӏалхарбаьхар цо.

2012 шера, аьхки ГӏалгӀайчен къонача Арсановгӏар Залинайна карагӀдаьннар вай республике дӀахеза ӏийнадац, цох яздир федеральни СМИ, кхыметтел кхыча паччахьалкхенашка а из дувцаш дар. Массаханарча ший вахаре из башха хӀаманца белгалйоалаш йоаца дешархо яр - дешаш, даьна-нанна новкъостал деш, зӀамагӀа волча вешийга хьожаш хьайоагӀар из. Бакъда вахара унзара ха тӀакхаьчача, цо кхыметтел воккхача сага а карагӏдаргдоацаш дола гӀулакх гойтар. Цох хилар кхувш йоагӀача тӀехьенна кӀоаргга масал.

Цу дийнахьа, Залинай цӀен гаьна доацаш, ФСБ болхлочун тӀакхайдар зуламхой. Царна уллув лаьттача цун зӀамагӀа волча вешийна а кхерам болаш дар из. Кхы цхьан секунда уйла ца еш, ший дегӀаца къайла ваьккхар цо из.

Залинайна чӀоагӀа чов хилар. Бакъда воша дийна висар, ший йиший денал хиларах. Цу тайпара чоалхане хьал эттача къаьгга хьагучадоал малагӀа кхетам луш, культура йолаш, Ӏадаташ лорадеш из саг хьалкхеваьв. Цо гойтача деналах Арсановгӏар Залинайна «Денал гойтарах» яха майдилг елар. Из совгӀат духхьал цун турпалал тӀаэцаш хилар дац. Цо хьагойт юкъарлоно мишта лоархӀ, ше кхо ца веш, шийна уллувра вар кӀалхарваккха кийча вола саг.

Тахан вайна хьалхашка керда лоархӀаме масалаш да. Цар хьагойт: вай дезалашка, ишколашка, юкъарлонашка сий, декхар лорадара Ӏадаташ дахаш мел долча хана, вай кхувш йоагӀача тӀехьен тешшаме оагӀув хилар.

Кхетачен чаккхе еш ала йиш я: семинара ший декхараш дизза кхоачашдир. Кагирхошта довзийтар терроризма зулам, цох мишта лоравала веза, малагӀа дакъа лаца деза экстремизма духьалаъоттара болх дӀахьоча юкъе.

Вай мехкарча а иштта кхыча паччахьалкхений даькъош тӀарча а терроризма истори ховш хилар эшаш да, уж зуламаш юха хургдоацаш. Граждански оагӀув хьаллоацаш, законаш довзаш, нийса вахар леладеш хиларо мара цу зуламах котвала таро лургьяц.

Семинаре къамаьл деш хилар начӀал дола къонабараш. Сцена тӀа хьалхара арабаьлар, Ӏаьлий-Юртарча культуран Цӏен «Театрон» яхача студе артисташ. Цар гойтам дика вӀашагӀбелла, кӀоаргга уйла тӀаяхийта, боккха чулоацам болаш бар. Царна карагӀдаьлар гулбеннарашта лоарххӀаме вахара оагӀонаш гойта, хӀара сага вахара мах бовзийта, къахетаме хилар мишта хила деза гойта, моллагӀча хьалашка а сага ше укх дунен тӀа вахаш хилара маӀан доаде йиш йоацилга.

Царна тӀехьа арабаьлар Наьсарен кхален гимназе халхъарий, иллей тоаба начӀал дола къонабараш. Цар гойтар гулбеннарашта иллешка, халхарашка гӀолла культурай, цхьана машаре дӀахьоча вахара хозал.

Кхоллама программа чакхйоалаш, сцена тӀа арабаьлар «Берий дуне» яхача №2 йолча берий беша Ӏомалуш бола зӀамига артисташ. Цар дег чура йоагӀача бера оазаца гӀадбугар хьажа баьхкараш. Шоаш зӀамига бар аьнна доацаш, уж тешшаме лелар сцена тӀа, шоаш дика кийчо яь хилар гойташ. Цар гойтар лоалахошцара дика гӀулакхаш вӏашагӏдохкар мичахьара дӀадолалу - дика, догцӀена, цхьана гӀадваха ховш хиларгара.