Даим къона йолаш яхаргйола цу кагийча наьха цӏераш, ӏаьржача мраморах даьча дагалоаттама улга тӏа я, из хьадийллар 2016 шера саькура бетта 15-ча дийнахьа Наьсарен- шахьарерча гӏалгӏай къаман дагалоаттама, сийлен Мемориала даькъ тӏа, Афганистанера советски бӏу арабаьккха 27 шу дузаш. Цу сийленга тӏа го йиш я Гӏалгӏайчен гӏала, къаман денала, афгански лоамий, вай денал дола кагий нах лийнна лоаман такилг вӏашагӏъийна дола сурт.

Афганистана лоамий наькъа такилгаш… Царна дагабоагӏа хӏара гӏа, хӏара кхесса герз, 1979-1989 шерашка цу тӏема цӏера алах чакхбаьннарий хӏаране садахар. Кхо бӏаь ткъо гӏалгӏай салтечоа юкъе цхьаь цаӏ нийсвеланзар кхеравенна юхавоалаш, моастагӏчунна ка лургйолаш е цунна карагӏоргволаш. Из хоамий таьрахь дац - из да къаман ӏадатий кхера тӏара даь сийлен дӏоагӏа.

Афганистане бейнача Гӏалгӏайчен къонгий цӏераш дагалоаттама мугӏарашка чурташ санна латт. Гаргарча наха, юртхошта уж дийна ба бувцарца, вай мехка лоаман сатоссаш оттача сатеме: «Из караваханзар» яхача дешашца.

Готтача афгана чӏожешка, лувкхеро герза тата дебадеча, Гӏалгӏайчен бӏухой духьалъотташ бар, лоамах тӏаяьннача гаьна овла санна. Царна ховра: тӏехьашкахьа - Даьхе, хьалхашкахьа- халонаш, царна юкъе - яьча чӏоагӏонна, даьй дагалоаттама тешаме хилар.

Гӏалгӏайчен дукха бӏухой-интернационалисташ цӏабаьхкар орденаш, майдилгаш яьха, бакъда царех хӏаранена керттера совгӏат дар, шоаш цу халонех чакхбаьнна хилар. Цар лайра, кхыча сага ловргдоаца кхерама, кӏаьдбалара ӏазап. Цар из лайра, эзараш болча кхыча советски салташа санна. Кхера ца луш, шеко йоацаш цӏера алах чакхваьннарех ва Советски Союза Турпал Овшанаькъан Султана Руслан. Цун цӏи хозаш я массайолча моттиге, бакъда цу цӏера тӏехьа я дукха километраш дом, боккъонца дола пхорч, валараи декхараи юкъера хоржам.

Шозза вахар из Афганистане. Шозза хьежар из ӏоажала бӏаргашка, човнаш а хулаш. Из вар командир, цун денал хозаш дар бӏухой мел болча. Цо ший масалца гойтар денал - из хьалха ваха хар дар, кхыметтел деррига доагаш латте а, дего етта ка хьахозаш яле а. Афганистана лоамашка къамаьлаш де ха яцар, цига эшар гулакх. Нагахьа санна хьо нах бугаш вале, хьо хьалха хила веза.

1982 шера, маьтсела бетта 7-ча дийнахьа Овшанаькъан Руслана Ленина орден, Советски Союза Турпала «Дошо Седкъа» белар. Бакъда ший салташта цул дуккха а хьалхагӏа хилар цох турпал - из вар уж тӏем тӏа ӏо ца кховсаш, царна да санна латташ, царца хи къург бекъаш хьавенарех.

Цул тӏехьагӏа, из хилар Гӏалгӏайчен Президент. Из наха шоаш харжавар, цу хана лаьттача унзарча хӏирий-гӏалгӏай хатара юкъеваьккхар. Къамо тӏадиллар, вахара мах бовзаш, аьннача дош долаш волча цунна эггара бехктокхамегӏа дар. Из бокъо йолаш вар ала эпсара дешаш: «Сий долаш ва!»

Бӏухошта-афганцашта цхьайолча хана дагаух шоай тӀема наькъаш, шорттига еча уйлашца. Вайна гу уж майдилгашца, орденашца, дагалоаттама кхетаченаш йолча хана. Уж бӀарахьеж шоай дезалий дезалашта, хьамсарча мехка сомех йиза латтача бешамашта, ГӏалгӀайчен машарерча урамашта, царна ховш да, ца дича даргдоацар дар цар даьр. Доаккхала даьдацар - сий лорадеш даьдар.

Цар истори политиках лаьца дац. Из нахах дувцаш да. Уж ба тӀем тӀа сийлен моттиг хилар гойтараш. Мичад ца ховча лоамашка баха, моастагӀчунгара меттел, шоашкара а котало яьккха цӏабаьхкарех да из. ГӏалгӀайчен тӀема гӀалашка мух хьекхача хана хеталу, цо шорттига лерге дахьаш санна: «Цхьа гӀа тӀехьашка ма валалахь. Ка яларах цхьа дош ма алалахь. Духхьал хьалха хила. Вай- гӀалгӀай».

Мишта дувца деза тахан вай кхувш йоагӀача тӀехьенна Афгански тӀемах? Мишта согаргба берий дегашка , дуккха а боагаргбола дагалоаттама сийг? ДагадоагӀаш хилар - из да хоалуш, кхетадеш, из дагалоаттам дӀахо луш хилар.

ГӏалгӀайче укх деношка дагалоаттама кхетаченаш дӀахьу. Яндарерча культуран ЦӏагӀа дешархошта лаьрхӀа исторех сахьат дӀадихьар, из хетадаь дар Афганистанера советски эскар арадаьккхача шера хетадаь. Кхетаче дӀахьош яр культуран-салоӀама моттига исбахьален кулгалхо Йовлой Мадина.

Из хьежар берашта ма дарра из истори довзийта, цо бийцар вай майрача бӀухоша цига лайна тӀема чоалхане никъ, цар деналах, шоай декхар дизза кхоачашдара уж цаӀ санна моастагӀчун духьаллаттарах. ХӀара майдилга тӀехьа хиннад вахар, хӀара амара тӀехьа - харжар, хӀара коталон тӏехьа - боарам боаца беза мах. Тӏом - из латар хинна Ӏац. Из вошал, тӀема аланца биста къахетама мах ба.

Кхетаче хьайийллар лоаццача исторега вугаш йолча экскурсеца. Къамаьл деш хинначо дийцар Афганистане советски эскар чудигара малагӀа бахьан дар. Берашта дайзар, малагӀа халонаш нийсъелар бӀухошта лоаман хьалашка тӀом беш, малагӀа декхараш дар хьалхашка лаьттараш советски эскара, иштта малагӀча бахьанех СССР цу мехка нийсъелар.

Йовлой Мадинас белгалдир, салташа, эпсараша шоай интернациональни декхар Афганистане кхоачашдеш, тӀема сийле гойтарал совгӀа, денал долаш, оамала чӀоагӀа хилар гойтар. Цар кӏалхарбаьхаб маьрша нах массайолча оагӀорахьара новкъостал лоаттадеш, эггара халагӀча хана а, шоай декхар дизза кхоачашдеш, хьабаьхкаб уж.

Цу кхетачен эггара чӀоагӀа дег чу йижа моттиг яр Яндарерча мехкахойх-бахархойх дувцаш хиннар, уж бар Афганистана тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннараш. Кхетаче дӀахьош хинначо довзийтар цар вахар, дезал; иштта архивера сурташ, каьхаташ гойтар. Цо таро елар берашта цу ханацара бувзам кердабаккха, дикагӀа из тӀема никъ бовза.

Шоайла къамаьл деш йийцар лоархӀаме темаш, Афганистане хиннача тӀема исторически дагалоаттама моттигаш белгалъеш.

«Цу тайпара кхетаченаш дӀаяхьар - из дӀаяха ханаш ювцар хинна Ӏац, из лоархӀаме дакъа юкъедахьаш да вай хургдолчунна, - аьлар Йовлой Мадинас «Сердало» газетага. – Цар новкъостал ду бахархой денал джола къона ноахал хьалкхеде, Даьхен истори царна дикагӀа довзийта, шоай мехка хургдолчун хьалхашка уж бехктокхаме хилийта, ноахалашцара бувзам лелабе, дийна говзал царна дӀаяла».

Яндарерча культуран ЦӏагӀа дӀайихьача кхетачено хьалхадоаккх, бӀухой-афганций денал къаман истореца дувзаденна хилар, из лораде дезилга.

Ийс шераи цхьан беттаи советски бӀухоша шоай декхар кхоачашдир Афганистана лаьттан тӀа; денал, майрал, тешаме хилар гойташ. Тахан, итташ шераш дӀадахачул тӀехьагӀа, вай царех доаккхал де йиш йолаш да. Бӏухоша-интернационалисташа дӀахохьу вай Даьхен тӀема Ӏадаташ. Цу хана кердача ноахалашта цар дӀагойтар, Даьхен лорабой денал дийна хилар.

Цигара цӀабаьхкача бӀухоша-афганцаша шоашца цӀабера тӀема дагалоаттам, мах баь варгвоаца говзал, денал, вахара мах оттабе хар. Уж дӀахо Даьхен гӀулакх деш хилар машарерча профессешка, хӀанз а къонача тӀехьенна бе хьехам а дала денал а да цар.

Таханардар вай дагалоаттама, баркал алара ди да. Афганистанера тӀом бисар дӀаяхача ханашка, бакъда цо хьийхар, ӏомадаьр даим дахаргда. Вай бӀухоех доаккхал дар - из дӀаяхача ханашка даьр дагалоаттадарал совгӀа, кхоана хургдолчун хьалхашка бехктокхаме хилар а да.