Шоаш болх бе болабеннача хьалхарча дийнахьа денз, хьехамчаш бехктокхаме ба, кагирхошта духовно-нравственни, патриотически кхетам бала, царна юкъе граждански декхар довзаш бола лертӏа нах хургболаш. Цар дӀахьу берашта юкъе во гӀулакхаш леладергдоацаш болх, хӀара бера новкъостал ду ший начӀал хьагойта, уж хьаллоац цу даькъ тӀа.

Керда професси хьакхолларца, ишкола вахар овлангара хувцаделар. «Бералла наькъаш» яхача Ерригроссийски проекта моттигера болх лелабеча Колой Саӏида хоам бир, программа кхоачашъяр, РФ дешара, Ӏилма Министерствос лакхача боарам тӀа дӀахьош хилар, цо белгалду, из паччахьалкхен политикан, дешара даькъ тӀа лоархӀаме долга.

Укх деношка, Наьсаре йистеяьлар «Кхетам балара керда духлохам» яха мехка кхетаче. Цига лоархӀаме хаттараш дувца таро хилар, иштта белгалдир, тӀехьа тӀайоагӀача хана кхетам балара даькъ тӀа де дезараш.

Хьехам лур (советник) цига дакъа лоацаш хилар лоархӀаме да, из профессиональни дегӀавара, мехка а иштта ерригроссийски а кхетаченашка. Цу тейпара, 2025 шера, дешара юкъерча профессиональни урхалленашкара 5 тоаба дакъа лоацаш хилар, цу юкъе кулгалхой, цар гӀончаш, хьехамчаш а болаш, Гӏирман «Артек» яхача халкъашта юкъерча берий центре дӀахьош хиннача дешара семинаре-кхетаче.

Дӏадахача шера 38 хьехамча дакъа лоацаш хилар дешара цу тайпарча моттиге, из дӀайихьар Армавира хьехархой университете. Карарча шера тов бетта, 37 говзанча шоай балха говзал лакхъе йиш йолаш хилар, лакхе белгалъяьча дешара моттиге.

«Къаьстта дика хет, хьалхара халонаш юстаръяха таро хинна, уж нийслора, дӀа-юха ухача кхетаченашка дакъа лаца безам бараш кӀезига хиларах. Тахан дагабоалараша, хьехамчаша дика дакъа лоац цу балха»,-аьлар Колой Саӏида. ГӏалгӀайчен дика новкъостал ду, дикача гӀулакхий кхетаченаш дӀахьоча хана. Даим, дешархошца цхьана цар вӏашагӏйолл, могашал яйна бераш долча ишколашка-интернаташка вахара кхетаче, царна мерза даарий совгӀаташ деш, дегагӀозале еш, эггара чӀоагӀагӀа царна эшаш дола дег чура къамаьл деш.

Дега салоӀам хул бераш гӏаддигача, уж хьаллоацаш, царна новкъостал деш хилча. «Наькъахоша» дика кхетаду интернате дешаш долча берашта эшар фуд, цудухьа уж даим кийча ба дика гӀулакхаш царна лоаттаде.

«Сайна ховчох ала йиш йолаш ва со, «Бералла наькъаш» - дика вахара даькъ тӀа дегӀаахара таро йолаш да. Тха хьехамчаша тайп-тайпарча ишколашка дукха лекцеш йийшай. Укх тӀеххьарча кхаь бетта оаха чулаьцай дукха ишколаш, иштта ладувгӏа ловш бола нах, уж ва 5 эзар саг, из бахьан долаш оаха вай мохк кхыча моттигашта юкъе дикача толамашца гойтар», - аьлар «Дешар» яхача Российски юкъарлон гӀалгӀай филиала кулгалхочо Хьулахой Ахьмада.

РФ Президента Путин Владимира тӀадиллача декхарах, 2026 шера тов бетта 1-ча дийнахьа денз, моттигерча ерригача юкъарча дешар мел дешача Федеральни дагавоалачун моттиг хургья. ГӏалгӀай Республикан Паччахьалкхено, дешара Министерствос чӀоагӀо яьй; мехка хӀанз йоацаш йола уж балха моттигаш 30 сага хургья, аьнна.

«Хьалхарчар болам» яхача гӀалгӀай отделене кулгалхочо яхачох, хӀанз гуш ба йоккхача коллектива болх, из лаьрхӀа ба вай кхувш йоагӀача тӀехьенна дика кхетам балара.

«Деррига а цар хургдолчунна лаьрхӀа да. МоллагӀа дешар е лакха говзал вай царна яларах, из де таро хургьяц хӀара дешархо хьалхарча аргӀагӏа эхь-эздела кхетам бенна ца хилча. Цу тайпара, укх массехк шера даьхача толамаша хьагойт, вай нийсача наькъ тӀа хилар. Кхыча тайпара из хила йиш йолаш а дацар», - аьлар цо.

«Новкъостий, со тешаш ва, цхьана хуле, вай хьакхолларгда доккха хургдар, дика тӀехье кхеергья. Цу тайпара тӀехьенаш ГӏалгӀайче дукха я, шергара шу массаза дала бӀарчча класс ма хулий вай цу тайпара кхетам бенна арахецаш. Аьттув хилба шун майрра тхоца гӀа боаккхаш дӀадаха, хьалхашка латта декхараш кхоачашдеш.

Хьалхарча моттиге латта декхар - из берашца бехктокхаме хилар», - аьлар къамаьл даьчо.

Федеральни Ӏаьдало дукхагӀа терко тӀайохийт, вахара лоархӀаме проекташ кхоачашъяра, гранташ яхара йолча яхьашта хьехархой, даьй-ноаной юкъебахара. Тӏеххьарча хана дукхагӀа дакъа лоацаш ба даьй-ноаной, доал дара бокъонаш яраш. «Бералла наькъаш» тоабанна хайра хӀара дешархочунга, цар даьшка бода никъ лаха.

2025 шу даьй юкъарлонна балха белгала хилар. Йоккхийча кхетаченашта юкъеяьлар из. Царех дар даим дег чу дусаш дола Сийлахь-боккхача тӀем тӀа Котало яьккха 80 шу дизар. Массанена хьамсара дар бераш, боккхийбараш цхьана исторега кхачар, хадаш боаца ноахала бувзам из хилар.

Цул тӀехьагӀа цар йоккха, сийрда котало яьккхар. Берий даьша-ноаноша яхьа шоллагӀа зама йолаш, Российски дешара даьй юкъарлоно котало яьккхар. Дог айденна, дикахетар хинна бар боккхагӏбараш, «Эко-Росси» яха проект шоаш гойтарах, из лаьрхӀа яр Ӏалам лорадара.

«Бералла наькъаша» берий даьшта-ноаношта, хьехархошта йоккхий таронаш лу, вай бераш массайолча оагӀорахьа дика кхетам луш хьалкхедара. Из хьаллоацаш хилар доккха совгӀат да, иразеча вахарга вугаш дола. Даьй-ноаной юкъарлоно, шоайла бувзам лелабеш, дезалера хьал чӀоагӀду. Вай боккъонца лелаш бола низ ба», - аьлар ший толамех дувцаш даьй-ноаной юкъарлон викала Иленаькъан Мадинас.

12 бетта вай теркалдир зӀамигачар толамаш дахар, кулгалхой дагабувлача наьха доккхий гӀулакхаш. Хӏара бетта дукхагӀа дакъа лоацаш болча доакъашхой сий дир, баркал оалаш.

«Шера хьехамча» яхача лаьрххӀача даькъ тӀа кхетам балара балха дика толамаш дахарах, дешара моттига болх дика дегӀабоалабарах Эккажкъонгий-Юртарча №2 йолча юкъерча ишкола кулгалхочунца дагайоала Овшанаькъан Танзила дикагӀчарех хилар. Цун никъ, юртарча хьехархочунгара балха говзал лакха йолча говзанчага кхаччалца, аттачарех хиннабац. Ше ишколе болх беш йолча 8 шера, цо лораяьй ший хьехама къаьстта йола белгало, профессецара безам. Керда болх юкъебоалаш хилар хезача, цо лаьрхӀар цу кердача даькъ тӀа шийна фу мог хьажа. Харжарах йола яхь дӀайихьача таро хилар цу юкъера толашагӏбараш харжа. Хьалхара аьттув ца боалаш хиларо, бераш дика дакъа лаца раьза цахиларо, даьй-ноаной из гӀулакх бе-башха доацаш хилар, дукхагӀа къахьега дезаш хилийтар, ишкола кхыча боарам тӀа яккхара.

«Дег чура баркал оал аз ишколай, СПО кулгалхой ерригача юкъарлонна. Оаш дакъа лаьцадецаре, цу тайпара толамаш даха хала хургдар.

Хьамсара новкъостий, аз тӀахьех шо ма хулла дукхагӀа юкъедалара, советникаш хьаллацара, цар атта боацача балха тӀа. Со а, еррига тха Тароний Центра тоаба а йийлла я дешара оагӀув санна, администраце-вӀашагӀйоллара болх дӀахьош новкъостал де. Къаьстта баркал оал аз ГӏалгӀайчен дешара, Ӏилман Министерствонна, иштта «Хьалхарчар болама» моттигерча отделене балха новкъосташта, берашта, кагирхошта цу тайпа таронаш яларах. Тхо массахана раьза да бувзам лелабе. Эггара чӀоагӀагӀа баркал оал аз кхетам балара даькъ тӀарча хьехамчашта, хӀана аьлча уж лоарххӀаме дакъа дӀалоацаш ба берашца беш болча балха юкъе. Шоай бӀаргашка боагаш бола сердалон сийг ца боабеш, кийча хила шоай зӀамигача а, иштта йоккхача а Даьхенна накъадала», - аьлар «Бералла наькъаш» яхача проекта болх лелабеча Колой Саӏида.

ГӏалгӀай Республике гӀолла йолча «Бералла наькъаш» яхача Ерригроссийски проекта тоабо сатувсилга лу берашта а цар даьшта а. Кулгалхой хьехамчаша бехктокхаме дӀахьу шоашта хьалхашка латта декхараш кхоачащдара болх, хӀана аьлча бер массайолча оагӀорахьара дика дегӀадоаладара из лоархӀаме ба.