Магӏалбикерча Серго Орджоникидзе цӏерах йолча парке дӏайихьар кхетаче. Бахархой, юкъарлон оагӏонцарча моттигий доакъашхой, кадетски корпуса кадеташ, тӏема гӏулакх, мехка истори довзара тӏехьа хьалхара гӏа боаккхаш бола къона эскархой, цхьацца моттигашкара хьакимаш, ӏаьдала болхлой бар цига гулбенна хиннараш.

Вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьлас къамаьл дир цига. Республикан кулгалхочо белгалдир, кхетаче дӏаяхьар Магӏалбике хилар лоархӏаме долга. Магӏалбик боккхача тӏема шерашка фашиста чӏоагӏа духьале яь, котало кхачара тӏехьа доккха дакъа дӏалаьца шахьар я, дукха бӏухой ба, моастагӏа лира тохаш аравоаккхаш, цу лаьтта лийгараш. Мехкадас ший къамаьла юкъе теркалдир, Кавказерча мехкдаьттанна тӏакхача гӏийртача фашиста дага хиннар чакх ца далийта дагахьа Магӏалбик турпала шахьар хинна духьалъэтталга, тӏема исторе из деррига дӏаяздаь латтилга. 1942-ча шерарча гуйран бетта яь духьале я из, Гитлер яхача бӏехача адама цаметтар гойташ. Бӏухой санна кхалнах, бераш, боккхий нах цхьацца дакъа дӏалоацаш хиннаб, фашиста наькъаш тедача. 120 эзар турпал ва цигарча лаьтта вахар хаьдар.

«Даьхен лорабой Ди дездеча дийнахьа, вай дагалоац боккхача лерхӏамца маьршача вахара денош хьаоттаде гӏерташ, шоай синош ца кходеш, лаьтта дай,- аьлар вай Мехкадас. Деналца, майралца шоай декхараш кхоачашдеш, тӏема аренашка цӏихеза болаш, моастагӏа вай лаьтташкара араваьккха нах ба уж! Вай цӏаккха а дицде йиш йолаш истори дац из! Тахан воашка йолча паргӏатон хам беш, Далла хоастам беш, кхувш латтача къонабарашта Даьхен истори довзийташ даха деза вай».

Мехкадас белгалдир, вай къаман яхь йола къонгаш, иштта кхалнах Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема шерашка йоккха майрал гойташ, массадолча тӏемашка денал хиларца белгалбоалаш лаьтталга. Тӏехьено тӏехьенга телаш, даха деза доккха истори да из! Майра бӏухой болаш хьабоагӏа гӏалгӏай шоай даьй ларах. Таханарча тӏема аренашка лела вай мехкахой турпалал гойташ чакхбоалаш ба. Боккхача мехка хала денош эттача, гӏалгӏай массахана хиннаб цун хӏама лорадара тӏехьа ураотташ, шоашта тӏехьа йоккха лар юташ. Россе деррига къамаш цхьанкхеташ, вӏаший барт, бувзам лорабеш хиларо мехка хӏама эшадолийтаргдац.

«Саькура бетта 23-гӏа ди яхар гӏалгӏай къаман доккха ди да,- аьлар Мехкадас. -1944-ча шера мехках баьхача вай даьша эза хало, ла ма могга хинна ӏазап, хьамсарча Даьхенах хьегаш цар дийлха дегаш духьалъоттийташ дола ди да из. Из вай цӏаккха а дицдергдац! Къаман исторе ӏаьржа боад хинна чӏоагӏденна латта хӏама да из. Хӏаьта из ди хоададаь дӏадаккхар вай къаман цӏихезача, турпалал гойташ хьабаьхкача къонгаша тӏема исторе йита лар йоаеш хургдар. Брестски крепостера, Сталинградера фашист вохавеш лаьттача турпалий цӏераш массахана яха езаш я вай дегашка! Цар гойта турпалал - вай тӏехьале».

Таханарча тӏема операцена юкъе дакъа лоацаш болча вай къаман къонгашта ховш хила деза, вай массане царех доаккхал делга, царна тӏехьа дуӏаш делга. Царна, цар дезалашта мел эшачунга хьожаш хила деза вай. Даьхен хӏама лорадеш лаьттарий истори довза деза кхувш латтача къонача тӏехьенна. Моастагӏчун лар хоадаеш, вай лаьтташка ше чугӏортарах из дехкевоаккхаш, лира тохаш, эккхаваьрий истори массахана дийна хила деза. Из истори вай кхоане я. Лакхе латтараша доаккхал деш, тамаш еш, денал гойташ, чакхбаьннаб вай къаман яхь йола, кхерам яхача дешах юхабоалаш боаца къонгаш. Хӏара цӏагӏа, ишколашка къонача тӏехьен хьалхадаха деза хӏама да из. Тхьоврача ханашка вай дай лаьттача тайпара майралца, яхь хиларца шоай гӏулакх дӏахьош ба вай къонгаш тахан. Гӏалгӏай къам массахана хиннад Даьхе боча, хьамсара йолаш, дов дахьаш тӏавенар бирса, лира тохаш эккхавеш, шоай хӏама сагага ца кхоачийташ. Лоархӏаме да вай дерригаш барт болаш, моллагӏа хала ха эттача вӏаший тӏаотташ, дикача, сийрдача наькъашка кхача гӏерташ, Дала воашта лоаттадеча берката хам беш хилар! Маьрша хилба вай мохк массахана!