«Таханара ди вайх хӏаранена белгала да. Тха фестивало вӏашагӏтехар йоккха ши белгало. Ши бӏаь ах бӏа шу хьалха Онгушта вай хьаькъал долча  даьша  исторически хоржам бир, сийлахь-боккхача мехка чудоагӏаш хилара. Из бар тешама, денала, кхоллама никъ. Тахан вай иштта  лаьрххӏа белгалду вай республике Россе халкъаца цхьана хилар. Мехка президента Путин Владимир Владимировича ма аллара, къаьстта цхьоагӏонца ба вай низ. Ноахалгара ноахалга кхоачаш хьаьша тӏаэцар, вошал леладар чӏоагӏа долаш хьайоагӏача Гӏалгӏайченна, 2026 шу вай боккхача мехка дахача халкъашца  доттагӏал, бувзам чӏоагӏбара йола керда ха хургья. Хӏанз дӏахьош йола кхетаче - из халкъа начӏала гимн я. Фестивала программаца го йиш йолаш дика хет ӏадаташ лорадераш, геттара зӏамига артисташ. Из да вай культура дийна йолга,  карара кара  луш, дегагара дегага луш,  дӏахойодаш я из. Шоай говзал дӏагойт, Гӏалгӏайче – из турпала  исторен мохк хиларал а совгӏа, иштта мах бола тӏехьале хилар а довзийт», - цу тайпарча дешашца къамаьл дир  фестивала доакъашхошка, хьаьшашка, иштта  гулбеннарашка Гӏалгӏайчен культуран, туризма министра гӏончас Куртой  Маккас.

Министра гӏончас ловца баьккхар кхетачен доакъашхошта керда, сийрда толамаш дахар ловш, хӏаьта хьожачарна - дицлургдоаца салоӏама хьал. Ший къамаьл дикача ловцаца чакхдаьккхар цо: «Вай республике, ерригача Россе машар латталба, хӏара Россе фусаме барт, цхьоагӏо хийла!»

Из цӏай дӏахьош хилар паччахьалкхен лоархӏам болаш а, исторически кӏийле йолаш а хиларах аьлар Гӏалгӏайчен  Шолжа кхален доал деча даькъ тӏарча  администраце кулгалхочун гӏонча волча Йовлой Османа.

«Вай мехка истори дувзаденна да  Россе доккхача вахарца, - аьлар цо. - 256 шу хьалха, вай даьша хьакхеллад дохаргдоаца вошал, из хана йӏоахал къаьстта иштта долга гуш а хилар, халача исторически ханашка а из дехадац. Тахан вай боккхача дезала цхьа дакъа да, вай низ ба воай овла бовзаш хиларца, воайла лоархӏаш хиларца.

«Хоастам хилба хьона, са Даьхе!» яха фестиваль - из вай кхетам дегӏабена хилар да. Культура массаза хиннай, хург а я  ноахалаш, халкъ вӏашагӏтохара  тӏий. Фестивала доакъашхошта тӏадиллар лоархӏаме декхар дар. Шоай говзалца тахан оаш хьагойт халкъа кхоллама хозал, цун низ, сий долаш хилар. Из лоархӏаме да вай паччахьалкхенна.

Беррига доакъашхой аз даькъалабувц, оаш шоай кхоллама наькъ тӏа толамаш дахар  ловш. Ер фестиваль, вай республике дӏахьош мел йолча  цхьоагӏон Шера хетаяьча кхетаченашта йола хьалхале хийла»!

Гӏалгӏайчен культуран, туризма Министерствос;  Республикански халкъа кхоллама Цӏено  хьаллоацаш дӏахьош хинна фестивала сцена Гӏалгӏайчен дукхача бӏаьшерий культура хинна дӏаэттар, шийна ашараш, халхараш, дош чулоацаш. Из программа  кийчъяьр я  Гӏалгӏайчен искусствон цӏихеза болхло, Россе Паччахьалкхен А.В. Луначарске цӏерагӏча Преме лауреат Абдуразакова Аьсет. Еррига зал сийрдайоаккхаш хоза, тайп-тайпарча инструменташца номераш гойташ, дийнача оазех хьалдизадар наьха дегаш. Къаьстта йола моттиг дӏалаьцар халхаоро, цига гуш дар къаман дохалургдоаца денал, ӏадат.

Фестивале ший моттиг дӏалоацаш яр гӏалгӏай метта дозал, цунцара безам гойташ йола моттиг, цун культуран дукха оагӏонаш гойтар цига. Сцена тӏара дийцар хоза гӏалгӏай къамаьл - дийна, ший кепара, ашарий оагӏорахьа лесташ дола гӏалгӏай къамаьл, цига гӏолла хоалуш дар ший къаман овла наха беза лелабеш хилар. Цу юкъе гӏолла зал хьалйизар дикача эрсий иллешца, дег чура уж дӏаоалаш хиларо хьадийллар хӏаране дог.

Цига иштта го йиш йолаш дар дукхача кепара  къаман гӏирсаш. Эрсий  халкъо тӏабувхабу гӏирс тарлуш бар гӏалгӏай, черсий гӏирсашца, иштта Кавказа кхыча къамий хозача барзкъанца. Цо хьагойтар боккъонца йола хозал, иштта культурашта юкъера, бӏаьш шераш доахаш шоайла лелабу бувзам.

Цу тайпарча хьалашца фестивала дӏаходихьар ший дукхача шерашкара къаман белгалон ӏадаташ, цо гойтар республикан бахархой цхьоагӏо йолаш,  Россе дукхача къамашца бахаш хилар.

Халкъа кхоллама фестивала  концерта программа хьаеллаш яр «Лоаман кадеташ» яха вокальни тоаба, шийна кертте Гӏалгӏайчен цӏихеза хьехархо Гӏарбакханаькъан Люба а йолаш. Цо гойтар ерригача республикан, эггара дикагӏа йолча ерригроссийски майдаш тӏа  дикача толамашца  цӏихеза йола Цхьорой ӏаддала цӏерагӏа Лоаман кадетий корпус. Тӏема гӏирс бувхача кӏаьнкаша дӏааьлар «Гӏалгӏайче» яха илли, из яздаьр ва Маькенаькъан Асхьаб. Кадеташ арабалар дӏайха тӏаийцар зале баьгӏараша, хургболча  Даьхен бӏухошта чӏоаггӏа тӏоараш детташ, нах гӏадбахабар.

Программа хозагӏа дола дакъа дар «Селаӏад» яхача берий кхоллам - из тоаба Гӏаьзе-Коарча культуран Цӏен юхь яр. Къонача артисташа гулбеннарий самукъа даьккхар «Даймохк»  яха илли аларца.

Цу кхоллама автор я вай начӏал дола  Шоанахой Люба. Цун къонача ӏомалуш барий цӏенача оазо, иллей дешашца цхьана, лирически ашарашца безам тӏаэзар цига хиннарий, цар хьамсарча мехкацара, Гӏалгӏайчен  кхоллама ӏадаташцара безам совбоаккхаш.

Кхоллама никъ дӏаийцар, Эбарга-Юртарча  культуран Цӏен къонача солисташа-йижараша Хьаьшанаькъан Иманас, Дале. Шоай исбахьаллен кулгалхо Пхьиленаькъан Фатима керте а йолаш, йиӏигаша кийчдир, хьажархошта гойтар «Даьхе»  яха ашарий дакъа. Цу фестивале эггара сийрдагӏа хилар гӏалгӏай литературан классика Осменаькъан Хьамзата байтех, укх заман композитора Шодажанаькъан Фаризай ашарах латта коллам. Къонача  артисткаша йовзийтар еррига кӏоаргал, иштта патриотически иллей чулоацам, ала йиш йолаш дар из хьамсарча мехка хетадаьдар. Даьхенцара безам совбоаккхаш йола тема дӏахойихьар, Галашкарча культуран Цӏагӏа ӏомалуш йолча ӏалбаканаькъан Хадиджас. Къонача иллиалархочо, концертмейстерца Хаьшанаькъан Русланаца гойтар хьажархошта «Даьхе» яха кхоллам, цун автор я Чиленаькъан Марина.

Цу дийнахьа дукха классически композицеш хозаш яр аьнна доацаш, ӏалбаканаькъан Хадиджас гойтар укх заман оазага яьккха номер. Начӏал долча Чиленаькъан Маринас баь болх ший тайпара кердача оагӏорахьара дӏабихьар, из гӏалгӏай авторашта вӏалла кхоачалуш боаца хьаст ба.

Къаьстта белгалдир халкъашта юкъера барт, цхьоагӏо хилара хьал «Лоаман оаз»  яхача халхара берий ансамбла шоай номер гойташ, уж бар Мужечара культуран Цӏен викалаш. Исбахьаллен кулгалхочо Итазанаькъан Османа кулгал деш, къонача артисташа гулбеннарашта  сийрда, безаме  «Эрсий халхара» композици гойтар.

Итазанаькъан Османа кхебаь говзанчаш дика тӏаийцар эрсий халхара ӏадаташ гойташ. Ший тайпара тийгача хозача гӏирсо сийрдаяьккхар из халхара моттиг. Зале мел баьгӏараш раьза болаш, тӏоараш детташ, гӏадбаха бар, искусство боарам боацаш хоза, наьха дегаш вӏашагӏтохаш хилар белгалдеш.

Бокъонца дола цӏай хилар «Яндаре» яхача цу цӏерах йолча юртарча культуран Цӏен берий халхара  ансамбла гойта номер. Дукхача хана денз наха езаш йола коллектив ше хилара   кхоачашдир, ший кийчон лакха боарам гойташ.

Къонача халхарчо Ӏарчакханаькъан Ахлангире кулгал деш, «Кавказа Машар» яха йоккха салоӏама номер гойтар ансамбло. Фестивала сцена ше ма ярра сийрдаяьнна, къаьга яр, Кавказа халхараш гойташ хиларах - дика ӏомадаь халхар, хоза дегӏа кеп лелаяр, тӏабувха  гӏирс хьаьший дог гӏоздоаккхаш бар. Цу дерригача сурто хьагойтар Кавказа халкъа халхара цаӏ дола сурт, цунца цхьана  ӏомалуш цу сцена тӏа хиннараша къаьгга вӏашкадоаладир шоаш лаьрхӏар, кхоачашхилар гойташ дола хьал.

Галашкарча культуран Цӏен «Беркат» яхача берий халхарий ансамбло а дика дакъа лаьцар. Цун кертте лаьттараш бар исбахьаллен кулгалхо Колой Ахьмад, Хьулахой Акромат. Цар шерра гойтар  кхоллама оагӏув.

Цига иштта «Мехкарий халхар» яха номер гойтар. Цул совгӏа, «Дагестана халхар» а дар юкъедаьнна, хоза, безам тӏабодаш кийчъяь номераш яр уж. Керттера моттиг дӏалоацаш цига хилар Жӏайрахьа, Гӏажарий-Юрта, Тӏой-Юрта, Йоккхача Ачалкхен, Лаьжга, Южне культурай Цӏеной литературан-исбахьален кружок. Оалкамо а  гойтар «Даьймохк» яха литературан композици. Сцена тӏа баьлар Чуранаькъан Жабраил, Маькенаькъан Хьамзат, Гаданаькъан Мухьаммад, Кхузанаькъан Амира, Баьтаранаькъан Салима, Ӏалдагӏанаькъан Ӏамархан, Бӏарахой Имана. Сцена тӏара хозаш яр  гӏалгӏай литературан говзанчий Хамхой Ахьмада, Янданаькъан Жамалдий, Гаьгенаькъан Гирихана, Гӏазданаькъан Аьсета, Кхузанаькъан Индирай, Оздой Паьтӏамата байташ.

Из деррига а карагӏдаьлар берий хьехамчаша боккха болх дӏабахьарах. Уж ба Цисканаькъан Тамара, Баркинхой Фона, Чопанаькъан Фатима, Гӏазданаькъан Макка, цар новкъостий.  Ашарий программа дӏахохьош яр Тӏомбенаькъан ӏайшет, из я Кердача-Реданта культуран Цӏен викал. Цо дӏааьлар боккха чулоацам бола «Къаман овла» яха Беканаькъан Хьамзата илли, цун цӏеро хьагойт цу ерригача фестивала маӏан, цун чулоацам.

Номер кийчъеш хилар культуран Цӏен кулгалхо Хоаной Марем-из я ший гӏулакх дезаш, кхоллама балха тӏехьа ший мел бола низ ӏобуллаш хьайоагӏаш укх массехк шера.

Боккхача лерхӏамца яьхар тахан Даьхе лораеш латтача бӏухой, иштта Афганистана ветераний-турпалхой  цӏераш. Юстара, ца хьоадеш битанзар Сийлахь-боккха Даьймехка  тӏом лаьттача шерашка, котало гаргайоалаеш лаьтта салтий, царна карагӏдаьннар. Цу кхетачен сийрда оагӏув яр «Лоаман кадеташ» яхача вокальни тоаба  выступлени. Цар дӏааьлар цӏихеза Резник Ильяс, Ханок Эдуарда кхъелла «Даьхен гӏулакх дар» яха илли.

Цига дика программа дӏахьош яр Шолжа кхален культуран Цӏен викал Малсаганаькъан Алиса. Цо дӏааьлар «Тхона етт, тхо гӏайтта лел» яха илли, из дар дегах гӏолла чакхдоалаш, халкъ цхьоагӏо йолаш латташ хилар белгалдеш.

Иштта ший начӏал гойтар Наьсар-Кертерча исбахьален  культуран цӏагӏарча Ольховская Алисас. Халкъа артиста Хулаганаькъан Артура кулгал деш, къонача  ашархочо кийчйир В. Карасева, С. Денисова «Даьхенал хьамсарагӏа яц» яха номер.

Алисас ший начӏал гойтача юкъа, зале геттара сатем эттар. Цу номеро хӏаранена хьалхадаьккхар, безам ший Даьхе езаргара дӏаболалуш хилар. Къонача солисткас, хьехамчас Хулаганаькъан Артура цхьана гойтар, цу патриотически кхоллама кӏоаргал.

Овшанаькъан Хадиджа, Гаьгенаькъан Амалия Йоккхача Ачалкхен культуран Цӏен викалаш ба. Цар гойтар «Росси» яха Ники Николь композици. Цо терко тӏаэзар зале баьгӏарий шоай хозача тайжача оазаца. Иштта белгалдир вай боккхача мехка цхьоагӏо, барт хилар.

Даьхенцара безам бувцаш дар, Алхастерча культуран Цӏен викала Ховтанаькъан Раянас гойта программан дакъа. Цо «Магас» яхача ашарца моаршал кхайкадир республикан  керттерча шахьарга - цун кердаялара белгалонна.

Республикан хӏара шахьара, юрта культуран Цӏа цига шийгара дакъа юкъедахьаш хилар. Цар дика кийчо яьяр цу цӏайна. Хьехамчаш а доккха дакъа юкъедера, уж шоай тоабаш кийчъеш. Юстара дисанзар цхьаккха культуран Цӏа. Цо цӏаькха а белгалду вай йоккха Даьхе барт, цхьоагӏо йолаш хилар.

Фестиваль чакхйоалаш, халкъа кхоллама Республикански Цӏен кулгалхочо Зурабанаькъан Ахьмада белгалдир: «Таханара вай цӏай чакхдалара гаргагӏертадале а, вай цох хьаийца пайда, безам вайца бусаргба даим. Цо хьагойтар халкъа  кхоллам вай цхьоагӏон керттера маза ба, цо ноахалашта юкъера бувзам лоаттабу. Тахан вайна яйра халхарашка, иллешка, ашарашка гӏолла вай Гӏалгӏайчен хозале. Халкъа кхоллам - из ший тайпара мотт ба, цунга гӏолла гойт вай Даьхенцара безам. Вайна гуш хилар, вай ӏадаташ берий дегашка, цар доагача бӏаргашка, начӏалца  хилар.

Сона баркал ала лов укх сцена тӏа ара мел ваьннача сага. Шо да вай кхоане лелае езараш, цунца ювзаенна я вай юкъарло, - овла безаш хилар, шийна уллуврвар везар, Даьхен мутӏахьа хилар.

Ер фестиваль дикача гӏулакхий хьалхале хийла. Аьттув, барт, цхьоагӏо хилба вай!».

Йоккхача кхетачен чаккхе еш фестивала доакъашхошта  сийлен дипломаш, грамоташ елар. Къаьстта терко тӏаяхийтар кхувш йоагӏача тӏехьенна. Иштта белгалйир концертни программа дӏахьош хинна Мерешканаькъан Рита. Лакхача боараме дӏайихьар кхетаче.