«Экспедице лаьрхӏараш доккхий, лоархӏаме гӏулакхаш да. Дӏабехка боахкача бӏухоех дисар юха малхадоаккхаш, майдилгех, орденех цар цӏераш дийнъе хьожаш къахьегаргда цу наха. Иштта боккха болх ба кагирхошца дӏахьор, Даьхенцара безам цар дегашка чӏоагӏбеш, шоай истори довзийташ», - дийцар «Сердалога» «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохача тоабанна кулгал деча Дзейтанаькъан Беслана.

Кавказе лаьттача тӏема юкъе къаьстта лоархӏам болаш хилар Магӏалбике вай бӏухоша яь духьале. Мехкдаьттан шахьара моттигашта тӏакхача гӏийртача фашиста хийттар чакхдаланзар. Хӏаьта Гитлер яхача бӏехача хӏаман эскар, цига дикка кийчо яь, дӏахо шахьараш, юрташ хьайоахаш дӏадаха лаьрхӏа хиннадар. Шолжа-Гӏалий тӏарча, Бакурча мехкдаьттан моттигашка кхача гӏертар фашист. Цунна вӏалла цаметтар гойташ духьале йир Советски эскаро.

«Дагалоаттама болам» яхар тӏема археологи, тӏемах дисар лохаш бола оагӏув хинна ӏац. Гӏалгӏай лаьттара кораяь йола хӏара майдилг, бӏухой хӏара хӏамилг шийна тӏехьа доккха истори долаш, дукха хӏама гучадоаккхаш я. Бӏухой цӏераш дийнъяр яхар боккха болх ба; мах баь, хам баь варгвоацаш. Магӏалбикерча аренашка ӏойиллача лагера доакъашхой шоай лоархӏаме гӏулакх  дӏахьош ба тахан. 1942-ча шера цига этта хинна къемат дицде йиш ярех дац, бӏаьшераш   даларах. Кхувш латтача къонача тӏехьенга дӏадувца деза вай из деррига, тӏема истори шаьра довзаш хила еза из.

Коталон наькъ тӏа боккха лоархӏам болаш хилар, къаьстта Магӏалбикерча эскаро фашиста лаьрхӏа хиннар дохадеш яь духьале; лира тохаш, вай лаьтташка чугӏорта дагадохарах дехкевоаккхаш; из эккхавар. Тӏом лаьттача аренашка дӏахьош латтар боккха тохкам ба. Де доацаш вайнача хӏара бӏухочун цӏи дийнъе гӏерташ къахьег мехка. Чӏоагӏа лоархӏам болаш ба кагирхошца дӏахьош латта болх. Тӏом лаьттача моттигашка дикагӏа довз царна тӏема истори, цу бирсача деной сурт. Магӏалбик хьаяккха аьнна  фашиста  оттаяь хинна «Эдельвейс» яха операци,  «парх» аьнна, йохаяь дӏаяхийтар вай салташа.

Тӏема истори дувцача моттигашка дукха яздаьд, Магӏалбике лаьттача тӏема деноех. Укх шера 81 шу дузаргда Котало яьккха, хӏаьта Кавказера немецко-фашистски эскар арадаьккха 83 шу дузаргда. Уж бирса денош дагадоагӏараш тахан вайна юкъе болаш ба, царна дагаухачох а, дукха хӏама дӏаяздаьд тӏема исторе оагӏонашка. «Дагалоаттама болам» хьабелла лаьрхӏа дӏахьош кхетаче яр дукха адам гулденнар. Сийлен Мемориале, Массахана йоагаш йолча цӏера юхе тӏемо легабаьрий цӏераш дагалаьцар наха. Шахьара администрацен кулгалхочун декхараш кхоачашдеш вола Боканаькъан Мухьмад а вар, цу кхетаче дакъа лоацаш.

Ший къамаьла юкъе цо белгалдир, тахан цу тоабан доакъашхоша дӏахьош латтар хам баь варгвоацаш болх болга. Тайп-тайпарча моттигашкара къахьегамхой, гӏо дераш, бахархой гулбеннабар цига. Селий мехкара, вай мехкара тӏемах дисар лохаш йолча тоабай доакъашхой , къона эскархой, мехкарча Юкъарча палатан доакъашхой, студенташ, Чуранаькъан Х.Т.цӏерах йолча колледжа студенташ бар цига. Сийлахь- боккхача Даьймехка тӏема шерашка фашиста лар хоадаяьча моттигий истори дийца ца валлал доккха да.

Магӏалбикерча лаьттай хӏара метр хьамсара, дукха хӏама чуэза, шийца дита я. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохаш йолча тоабан доакъашхошта доккха баркал кхайкаде дезаш да вай дерригаш тахан. Дийца варгвоацаш, чӏоагӏа къахьегам ба цу наха дӏахьор. 16 шу да цар из гӏулакх леладу. Цу юкъа цар кхоачашдаьчох дийца а варгвац. Шоай болх лакхача боараме дӏахьош уж нах хиларах, де доацаш байнарашта юкъе хиннача 497 бӏухочун цӏи дийнъе аьттув баьннаб  тахан. Магӏалбикерча салоӏама парка Сийлен Мемориала моакхаза тӏа дӏаязъяь латт цар массане цӏераш. Де доацаш байнарашта юкъе хиннача бӏухой цӏераш меттаоттаяр яхар чӏоагӏа боккха болх ба!

Моастагӏа вохавеш лаьттача бӏухой цӏераш массанена йовзаш хургйолаш, истореца дӏаязъяь   латта еза. Из кхета а деш, шоай гӏулакх лакхача боараме чакхдаккха хьожаш къахьег цу оагӏонца болх бераша. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лехача тоабан доакъашхоех дувца тахан дукха да. Лакха говзал йола, хьинар дола ялх тоаба я из болх дӏахьош я. Цу юкъе ба тохкама болхлой, кагирхой. Тӏехьено тӏехьенга телаш даха дезаш да вай тӏема истори! Магӏалбика аренаш доккха ӏазап лайна, доккха ӏаламат дайна я… Хӏара денна кхы а дикагӏа тоабеш дӏахобахьа лерхӏ тоабаша шоай болх. Даьхенах дог лазаш бола кагирхой ба, хӏара денна из гӏулакх хьаллаца ураотташ. Тӏема истори даиман дийна хургда! Хӏаьта вай декхар да къонача тӏехьен из довзийтар, ший Даьхе езаш  из ураоттаяр.