1944-ча шера саькура бетта 23-гӏа ди вай дегашта цӏаккха а дицлургдарех дац, мел ха яларах. Цхьаккха дош ала, духьале е бокъо йоацаш, гаьнарча мехка бодача новкъа даьккхар вай миска къам, массахана вай вошал леладаьча нохчий къаманца. Сталин яхача бӏехача сага вӏашагӏъелла операци яр из. Шийлача, бирсача дийнахьа, шоаш мел ӏоадаьр дуташ, даггара тӏехьаӏехаш хьайбаш долаш, гӏораяь латтача вагонашка чубийхкар нах. Хьайбашта лаьрхӏа йолча вагонашка цхьаккха паргӏато йоацаш, ӏазапе хилар адам. Ма дукха бераш, боккхийбараш, иштта къонабараш байра наькъа болхаш. Вайна уж унзара денош дайнадац, бакъда уж бӏаргадайнарий дегашка санна йоккха чов латт къамах дог лазаш долча, из деррига мишта хиннад хьадувцаш барашка ладувгӏаш долча вай дегашка а.

Таханара ди доккха, хала ди да вайх хӏаране дезале! Дицденнадац! Дицлургда аьлча бакъдац! Ма дарра дувца велча, дегаш эттӏал хӏама дар наха цу хана тӏакхаьчар. Дегаш ийттӏа байнараш а кӏезига хургбац. Кавказа лакха бовхьаш дола лоамаш, даьша хьацарца, яхьаца урагӏкхихьа гӏалаш къора мухь бетташ тӏехьаелхаш санна хетар, эккхадаь додача адама. Тахан вай доаккхал ду, ла ма могга хиннача халонашта духьаллатташ, яхь ца йохкаш, мехках кхийттача къамах. Доккха ӏазап дар наха хийрача, шийлача мехка лайнар. Теша магацар гӏалгӏашта цу хӏамах, Казахстане ӏокхаччалца сатийсар цӏермашин юхаерзаярга… Хийрача мехка шоай ӏадаташ ца дайташ, мотт лорабеш, къаман культура, истори хьаллаца хьожаш чакхбаьлар нах.

Вай мехка мел долча маьждигашка цу унзарча денна хетаяь кхетаченаш я. Мехках хьегаш, хӏанз-хӏанз цӏадохийтаргдарий-хьогӏ тхо, яхаш, хийрача моттигашка Даьхен морзалга кхача ираз ца хулаш байнараш дагалоацаш, царна тӏехьа дуӏаш деш ба мехка. Даьхен лаьтта ког ловза хьагаш Казахстане вахар хаьдараш кӏезига бац, бӏарчча дезалаш ба шелало, моцало, лазаро кӏалбуташ бейнараш. Тахан уж дагалувцаш, дуӏашца Аллахӏагара царна ялсмале ех вай, сагӏаш тел, баха бисарий дог хьаста хьож.

Цу унзарча деноех чакхбаьннарий хам баь даргдац вай, цар дукха къахьийгад, шоай синош кӏалъувттадеш, къаман хӏама лораде гӏерташ, цхьа дезал санна вӏаший тӏаотташ, гӏо деш. Тхьоврача хана денз, къахьегарца шоай вахар тоадеш, зуламе боацаш, Даьхе са санна езаш, цун гӏулакха ураотта кийча болаш, хьабаьхкача вай къаман наха из боарам боаца халахетар дар. Цудухьа кхета магацар адама, малагӏа бехк болаш шоашта харцо тӏакхеллай, мехкахбаьха ӏобахьийттал шоаш даьр фуд… Тахан вай мехкарча юрташка, шахьарашка сагӏа декъаш ба мискача наха, дукха бераш долча дезалашта, иштта СВО доакъашхошта. Хӏара шера ер ди хьатӏакхаьчача вай мехка дӏахьош бола болх ба из.

Гӏалгӏай къам массахана хиннад догъийшачун оагӏув хьаллаца хьожаш, боккхагӏбарий сий деш, хьаьша веза лоархӏаш. Гаьнарча Сибрегӏа бахаш, уж оамалаш лораяра тӏехьа лаьттаб вай дай, ноаной, бӏеха нигат хиннача моастагӏчоа маганзар тхьовра денз ший овла болаш, яхь лораеш, сий ца дохкаш хьадена къам дохаде. Дикал йоаржаеш, шоай хӏама лорадеш, дахалаш дӏахо а, яхаш, санна хет тахан курача, морхех бухь кхетача лоамаша, даьй вахар дӏадахача гӏалаша. Цу харцача деной тешаш хинна латт уж тахан а! 13 шу ха я вай къамо Сибре бахаш яьккхар. Ха дӏаяхаяле а, из деррига лайнарий бӏаргаш тахан а лешаш да, уж унзара денош хьоадича. Ма дукха хӏама доалл цар дегашка, ма дукха хӏама дайнад цар бӏаргашта! Зӏамига бераш тӏехьа шоай даьшца, ноаношца кӏи канаш гулде ухаш, моцал кӏал ца биса гӏерташ, кӏи буртигаш дагардеш, шоайла декъаш баьхаб. Республикерча культран Цӏеношка, музейшка, библиотекашка, ишколашка цу денна хетаяь кхетаченаш дӏахьош ба нах.

Тахан кхувш латтарашка, кхийна баьннарашка вай массахана дӏадувца дезаш дола доккха истори да из! «Дегаша дицдергдац! Дегай човнаш ерзаргьяц! Къам мел дах дийна хургда из истори»,- яхаш хоз массайолча кхетаченашка. Къаьстта боккха болх ба мехкарча музейшка боаржабаьр. Цу денца бувзам бола сурташ, каьхаташ, цу хана наха шоашца ӏойихьа, ца яйташ юха цӏаена къаман исторе, культуран лоархӏаме йола хӏамаш я цига хьокха оттаяьраш. Историкашца, ӏилманхошца, краеведашца кхетаченаш дӏахьош ба тахан библиотекашка. Цу унзарча деноех кӏезига яздаьдац, тахан а яздеш латт. Культуран Цӏеношка уж денош дувцаш йола байташ ешаш я вай къона тӏехье. Царга дӏадувцаш латт тахан, цхьаккха бехк боацаш, цхьаккха кийчо ца яйташ, хьаьнала къахьегаш даьха къам мехкахдаккхар мишта хиннад, цу бӏехача гӏулакха хьалхаэттараш малашб.

Дола-Коарча Культуран Цӏагӏа гулбелар къоаной, дешархой, юртара нах. Гулбеннарашта юкъе бар уж унзара денош лайнараш, Казахстане 13 шу текхараш. Из деррига кердадоаккхаш йола байташ бераша ешача хана, бӏаргаш лешаш баьгӏар уж из деррига духьалъувтташ. Кхетаче дӏахьош хинначо дийцар, саькура бетта 23-ча ден ӏуйре мишта дӏайолаелар… Наӏарех энжи хӏама етташ, арадаьккхар хинначох ца кхеташ хинна адам. Дуккхабараша бакъ хила йиш йолаш дац из, цхьа гӏалат хила деза ер, вай мишта доах мехках, цхьаккха хӏама даь ца хилча, яьхараш дукха хиннаб цу дийнахьа. Къаман моастагӏий ба, аьнна, из бӏеха харцо тӏакхелла, шоаш бахачара бохабергба меттадац цу мискашта. Белхаш кхалнах, махьарч детташ бераш, уж теде гӏерташ къонахий – деррига вӏашагӏъийна ди хиннад из.

Цхьа унзара хӏама хиннилгах сакхувш дола цӏагӏара хьайбаш тӏехьа, махьарч детташ, тӏехьаӏехаш хиннад. Цу хьайбашка хинна хьал дувцача хана, ше велхар цхьа къоано. 13 шу хийрача, гаьнарча моттиге; ше ваьча, кхийнача мехка вала йиш йоацаш; даккха дезаш хилар дог даттӏал хӏама да! Ма дукха бийлхаб вай дай Даьхен ӏаламах, шоай берал дӏадахача урамех, аренех хьегаш, кӏайча лоамий бовхьаш маца гургда-хьогӏ тхона, яхаш! Тахан дег чура ала лов, бекхам боацаш хӏама дац, аьнна. Деррига гуш волча Даьла кхелах, бекхамах баргбац из хӏама бӏарччача къаманна тӏаденараш! Царна бола бекхам чӏоагӏа хилба, яхаш, дуӏаш деш хьабоагӏа из ӏазап текхараш. Эггара лоархӏамедар да, вай къам ца дохаш цӏакхачар! Къел, моцал, лазараш текхадале а, ший цӏийцара хӏама лорадаьд цо! Деналца, майралца цигара адам цецдоаккхаш, баьхаб гӏалгӏай, цудухьа тахан а уж ханаш дагайоагӏаш цига баха бисараша хозача дешашца дувц гӏалгӏай, нохчий къамех.

Тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш хьадена беркате ӏадаташ доа ца де гӏерташ къахьийгад къамо. Из бӏеха хӏама вӏашагӏделла моастагӏа вай мотт, истори, культура доаде, къам цхьаккха хӏама доацаш дӏадалийта гӏийртав, бакъда цунна хетар хиннадац, нийсхо лоаттаеш волча Дала чакхдалийтадац! Цӏихезача байтанча Дидиганаькъан Раяс, Кулиев Кайсына, иштта кхыбараша цу ден хетаяь байташ бераша ешар моллагӏчун дог тохадолийтаргдолаш хӏама дар. Из сурт ма дарра духьалъоттийта хьожаш, документальни кино гойтар гулбеннарашта. Цӏермашиний унзара, дог дохадеш бола узам, эттача хьалах ца кхеташ кхеста нах, даггара ӏехаш, цхьа во кхаьчалга кхетадеш тӏехьаудаш дола жӏалеш, бераша кхераденна дӏа-хьа лекха бӏаргаш гора кинога гӏолла. «Ханаца дицлургдоацар» яха гойтам оттабаьбар юртарча библиотека болхлоша. Цу юкъе дар исторически тохкамаш, цига хиннараша дийцараш, цу ден хетадаь литературан балхаш.

Иштта йола кхетаче дӏахьош хилар Арште яхача лоаман юртарча культуран цӏагӏа. «Мехкахбаьха хиннараш баьхкабар кхетаче. Чӏоагӏа хала дар царга ладувгӏа! Цхьан дийнахьа шоай фусамех, мел ӏоадаьча хӏамах, берригача мехках баьннабар уж нах. Из цу ханара гӏайгӏа хӏанз а кердаювлаш латт цар бӏаргашка. Бӏарчча юрташ юташ; бӏаьхача, халача новкъа даьлар адам», - дийцар цу моттигера. Белгалде деза, тхьоврача боккхагӏа болча йоазонхоша санна, таханарча къонабараша а цу темах лаьца дукха яздаьлга. Цхьадола мугӏараш-м ца велхаш дешалургдарех дац. Из сурт боккъонца шоай бӏаргашта дайча санна, яздаьд йоазонхоша Казахстане хиннарашка деррига хьадувцийташ. Дукха хӏама дар бераша кийчдаьр. Байташ ешаш, йовхьамаш ловзаеш, цхьацца моттигаш гойташ кхестар уж. Цу гаьнарча, халача мехка ӏазап текха болча къоаношца къаьстта кӏаьда, цар дегашта бохам хургбар ца оалаш, могачох цар дог хьоасташ, терко е хьожаш хила деза вай. Дуккхабараша дийцар шоай цӏен цига вахар хаьдарех. Дукха нах, шоай дезалцара къаьста болаш, ӏобигаб цу дийнахьа. Бетташ, шераш даьхад наха шоайла кора ца боагӏаш, юртара юрта ухаш гаргара нах лехаш. Къам мехкахдаккхар яхар селханарча истореца гаьнадаргдола хӏама дац, из мехкахой дегашка массахана кердадувргдола ди да!

Яндарерча Культуран Цӏагӏа дӏайихьар «Из бирса саькура бутт…» яха сайре. Кхетаче дӏахьош хиннача Йовлой Мадинас дуккхача, цига ӏазапа денош текхача наьха вахара никъ бовзийтар гулбеннарашта. Цу хана зӏамига бераш хиннараш тахан ха яха къоаной ба. Дукха шераш хьалха из хиннадале а, зӏамига хиннабале а деррига, селхан хилча санна, дагадоагӏа мехкахошта. Шоайла бӏарга мел гуча хана, дӏа-хьа хетташ хиннад мискаша, цӏадохийтаргда йоахий вай, яхаш. Кӏи канаш бахьан долаш итт шу суд ӏотӏайийхкараш дукха хиннаб вай мехкахошта юкъе. Вай боккхагӏа болча йоазонхоша къайлагӏа; бийса дикка гаьнаяьлча цхьаццанахьа вӏашагӏбетталуш; къаман истори, мотт лорабе гӏерташ; болх лелабаьб. Вайна хов цу хана лаьттар унзара ха хиннилга. Иштта уж гуллулга дӏахайча, ӏаьдала чӏоагӏа низ бергболаш хиннаб царна, цудухьа шоаш гуллуш йола моттиг хӏара бийсанна хувцаш хиннай цар, хоа ца балийта гӏерташ. Иштта хала лийнад вай къам цига. Цхьаккха сагага ма йоагӏийла ший сина боча йолча Даьхенах хьега веза ха! Яхь йолча, ший хӏама лоархӏаш волча сага хала хӏама да из! Дукха хӏама да вай къаман нахага хьадувцийташ, исторе дӏаяздаь латтар.

«ӏаьржа ди» яха кхетаче дӏаяхьа гулбелар Пхьилекъонгий-Юртарча № 1 йолча ишколе. Къонача тӏехьенга дийцар, вай мехка цхьаккха бехк боацаш, йоккха харцо тӏакхеллалга. Да, нана доацаш дисар дукха бераш; бӏарчча дезал дӏакъаьста дисар хийла да-нана. Даьла диках тийша долча адамаша, Цун къахетамга сатувсаш, дикага догдоахар… Цу бирсача дийнахьа этта хьал гойташ дола документальни кино хьекхар ӏаьлий-Юртарча культуран Цӏагӏа.

«82 шу даьннад из хӏама хинна, бакъда бӏаьшераш дӏадахарах, даьй дегаш дохадеш этта из ӏаьржа къемат оаха дицдергдац, даиман кердадоахаргда, истореца чӏоагӏдергда», - дийцар кино хьокхараша. Вайга массанега кхоачаш йола хало я из. Даьхен лаьтта баьнна ког ловзарах, сийнача аренашка дега хьамсара долча феца садахарах, шоай фусамашка юха баха ховшарах, берал дӏадахача урамашка гӏолла болабаларах ма чӏоагӏа хьийгаб нах. Ярычевгӏар ӏумар диъ шу даьнна хиннав, мехкахвоаккхача хана. Цо эрсий меттала яздаь дешаш да ераш:

«Былой судьбы твоей печальны главы,

О, мой народ!.. Я - плоть и кровь его,

И потому сказать имею право

От имени народа своего:

Земля вайнахов помнит каждый камень,

Травинку и ручей, и каждый склон,

Как уходил в поруганную память

За эшелоном мрачный эшелон».

Гӏалгӏай, нохчий, балкхарой, къарший бераш дайнад гаьнарча Казахстане моцалах, шелалах. Сталин яхача бӏехача хӏамо ший кхоане ехкар из къизал йоаржаеш, цу хана денз, жожагӏата хилда хьа дегӏ, яхаш, цун тӏехьа сардам боаккхаш хьадоагӏа адам.

Байнарех Дала гешт долда, ясмален хьаьший болба царех Кхеллачо! Из ди вайна цӏаккха а дицлургдац! Тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш дахаргда вай истори. Кхы а дукха балхаш да цох лаьца арадаргдараш. Таханарча вахарах доаккхал де деза вай, хам беш хила деза! Литературе къахьегаш мел волча хӏара сага декхар да, къам мехкахдаккхарах яздар.

Бӏехача адамашта мегадац вай дохаде, вай лар хоадае, деналах бизза бола яхь йола кхалнах, маӏа нах ба халонашта духьаллаьттараш. Кхы ма доагӏалда вай къаманга бӏаргаш лешаду, дегаш эттӏаду денош!