Ноахалашта юкъера бувзам

«Лакха говзал йола цу оагӏонцара къахьегамхой, къонабараш баьхкар из болх дӏахьош. Вай мехкара, селашкахьара тӏемах дисар лохаш йола дешархоех латта тоабаш араяьлар Магӏалбика моттигашка къахьега баьхкарашца. «Дагалоаттама вахта» яха болам  тӏемах дисар лохаш хиларал совгӏа, дешара оагӏонца бувзам болаш ба»,- дийцар «Сердалога» цу оагӏонцарча тоабан хьалха латтача Дзейтанаькъан Беслана. Деша дагӏача вай берашта боккха пайда беш, дукха хӏама довзийташ болх ба из. Боккхагӏчарга хьалхале йолаш, цар хьехама тӏеххьа къахьегаш хилар уж. Тӏемах диса хӏамаш чӏоагӏа лораде дезилга, царга гӏолла де доацаш байнача бӏухой цӏераш меттаоттае йиш йолга  хьалхадоаккхар царна.  Тхьоврача хана денз, вӏаший вошал долаш хьадена ши къам да гӏалгӏай, селий; цунга хьежжа вӏаший барт товш, оагӏув хьаллоацаш болх дӏахьош хилар уж. Кавказерча мехкдаьттан моттигашта тӏакхача гӏерташ чугӏийртачар лар хоадаеш лаьттача шоай даьша текха ӏазап дикагӏа дайзар берашта. Геттара лоархӏаме да аргдар аз ураотташ латта къонабараш цу юкъе хилар, шоай даьй дӏаьхий дола истори царна довзар. Вӏаший байзача миноте денз, доттагӏал дӏа-хьа хеттар шин мехкарча къонача хьинардараша. Хасавюртарча Россе Турпала Исмаилов И.А.цӏерах № 10 йолча ишкола дешархой, Инаркъерча № 12 йолча ишколе дешараш бар цхьана къахьегаш хиннараш.

«Терски дукъ» яхача студентий тоабан кулгалхочун юххе къахьегаш ваьллача селий мехкарча дешархочунна лаьттан кӏалхара караеттача  советски пулемёта диск корадир. Исторех долча книжкаш тӏа мара уж хӏамаш ювцаш ца хезача къонача тӏехьен доккха дар из. Цул тӏехьагӏа-м геттара чӏоагӏа низ чубессар царна дӏахо къахьега. Ма дарра аьлча, корадаьчо дог ураоттадир цар. Ма дукха хаттараш а дар-кх берий боккхагӏбарашка. Эггара чӏоагӏагӏа цар ха безам хиннар дар, цу корайоагӏаш йолча хӏамаех дӏахо фу хул… Белгалде деза, иштта бола болх дӏахьоча моттигашка къонабараш уллув дӏаоттабар лоархӏаме долга. Шоай даьй истори довза деза царна, котало мел халача наькъаца кхаьчай  кхетаде деза цар тахан. Лаьттан кӏалхара кора мел яь хӏама чӏоагӏа лораеш, йохар кхераш цӏенъю, цар тӏа яздаь хӏама латтий хьожаш тохк. Цу хӏамашка гӏолла, де доацаш байнарашта юкъе болча салтий цӏераш меттаоттае аьттув боалл. Из да керттердар. Магӏалбикерча музее шоай йизза моттиг дӏалаьца яда уж хӏамаш, хӏаьта эггара керттердар цу хӏамай дай малаш ба   тахкар да.

Деррига а ше лаьрхӏача беса чакхдаргда мотташ бӏубенна чугӏийртача фашиста вай лаьтташкара лар хоадаеш лаьттарех дисар, боккха лерхӏам болаш да вайна. Селий мехкара баьхка кӏаьнкаш чӏоагӏа гӏадбаха бар, «Магӏалбик» яхача тоабанца къахьегаш царна кораяь хӏамаш Хасавюрта ишколерча музейга дӏалургья аьлча. «Дагалоаттама вахта» яха болам хьаллоацаш хилар вай мехкарча паччахьалкхен университета «Дагалоаттам» яха тоаба, иштта «Патриот» яхача тоабан доакъашхой а. Магӏалбикерча кагирхой, берий Даьхенцара безам чӏоагӏбарах йолча «Авангард» яхача лагере я цар вӏашагӏбетталу моттиг.

Дагалоаттама а низа а моттиг

Дӏадахача шерарча маьцхали бетта Чуранакъан Х.Т. цӏерах йолча Къилбаседа- Кавказа доагора-энергетически колледже Советски Союза Турпал волча селий мехкарча лётчика Эмиров  Валентина хетадаь сийленг хьадийллар. 1942-ча шерарча тов бетта Магӏалбика лакхерча сигала фашистаца хиннача тӏема юкъе вахар хаьдад цун. Деналах визза хинна лётчик юххьанца дӏавелла хиннача моттиге оттадир сийленг. Лоархӏаме хьаьший гулбенна, кхетаче хилар цох. Даби-Юрта дӏахьош хиннача цу кхетаче баьхкар Селий мехкара  кулгалхо Меликов Сергей, вай мехкада Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьла, иштта кхыбараш. Вӏаший вошал долаш хьадоагӏа ши къам кхы а чӏоагӏагӏа  гаргадугаш хилар из гӏулакх. Тахан из сийленг латтача моттиге бераш, кагирхой вӏашагӏбетталу, цига дӏакхухь Денала урокаш, къонача тӏехьенга дувц фашиста лар хоадаеш духьале яьча деналах бизза хиннача къонгех. Вай боккхача мехка тӏема истори да из, вайх хӏаране дегашка лораде дезаш дола хӏама да. Ураотташ латтача къонача тӏехьен йовза еза турпалий цӏераш, шоай даьша текха хало, маьрша денош оттаде гӏерташ, моастагӏа вохавеш. «Дагалоаттама вахта-2026» яхача боламга гӏолла диълагӏча фецарча эскара цӏихеза хиннача лётчиках Эмиров Валентинах дукха дийцар къонабарашка. Тӏема исторе дукха яздаьд Магӏалбик хьаяккха дагахьа фашиста вӏашагӏъелла хиннача «Эдельвейс» яхача операцех. Мехкадаьтта моттигашта тӏакхача гӏийртад гитлер яха бӏеха, къиза адам, бакъда вӏалла а цунна цаметтар гойтад духьаллаьттача советски эскаро. «Парх», аьнна, йохаяь дӏаяхийтар мехкадаьтта моттигашка гӏолла Шолжа-Гӏалий тӏа, Баку кхача гӏийртача фашиста операци. Цу бирсача тӏема юкъе лира тохаш, немце вохавеш лаьттача Эмиров Валентинах дийцар къонача тӏехьен колледжа кулгал деча Чуранаькъан Мустафас.

Ший фецарча кемаца айвале, фашиста кхерам тӏатоссаш хинна саг ва из. Турпал хиннача селечун сийленга юхе гулбелар цун мехкара дешархой. Чӏоагӏа доаккхал деш бар уж шоай къамах хьаваьнна саг иштта лоархӏаш, цун цӏи вай мехка дийнъяь. Цӏаккха а хада йиш йоаца бувзам ба аргда вай цох… Тӏемо гойтар массахана даха дезаш да, фашист вай лаьтташкара эккхаваьрий цӏераш вайх хӏаране дега боча хила еза. Къонабарий дегашка Даьхенцара безам чӏоагӏбеш йола моттиг хилар тахан Къилбаседа Кавказа доагора-энергетически колледжах. Сийдолча къонгашта къоастаяь моттигаш я укхаза… Советски Союза турпала Эмиров Валентина оттадаь сийленг, СВО доакъашхо волаш тӏема аренашка вахар хаьдача, цига дийша араваьннача Дзараханаькъан Мухьмада цӏера хетадаь моакхаза улг. Дог дизза майрал, денал хинна къонгаш ба уж, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш йовзаш хила еза цар цӏераш. Тахан колледже цу оагӏонца дӏахьор боккха, лоархӏаме болх ба аьлча, харцахьа хургдац. Мехках, тӏема исторех дог лазаш хилар да из. Къонача тӏехьен нийса никъ хьехар, дика- во къоастаде уж ӏомабар вай лоархӏамеча декхарех да. Денала урокага гӏолла дукха хӏама довзийт къонабарашта. Шоай даьша хьабена никъ бовза безам болаш, хӏара дош дӏалоац цар хӏетта кхийнача хана.

Тохкамхой вошал

Хаоттам, цӏаьхха, хувцабеннабале а; шоай болх юкъах ца буташ, салеӏачул тӏехьагӏа дӏахо къахьега эттар тӏемах дисар лаха арабаьннараш. Программан юкъе исторически лекцеш, спортацара яхьаш, иштта кхыдараш а дар. Тӏема шерашка хинна хӏама шоашта корайича, дукха ха йоаккхар бераша массехказа тӏакӏалтӏайоаккхаш цунга хьежаш. Чӏоагӏа тамашийна хет царна иззал ха яьнначул тӏехьагӏа уж йисар. Кино гӏолла мара шоашта ца яйнача хӏамаех кулг тоха, дикка хьажа йиш хилар ший тайпара хул цар къонача дегашта. Зӏамига болча хана денз, кино гӏолла шоашта дайна тӏема сурт духьалъоттаду цар, герзах йисача оатхалашка, бӏухоша лелаяьча хӏамашка хьоажаш латташ. Ма дарра аьлча, тӏемах дисар лохаш йолча тоабай доакъашхоша шоашта дӏатӏаийцар доккха, хам баь варгвоаца гӏулакх да. Тӏема исторецара дукха хӏама дайзар берашта, студенташта. Цу гӏулакхо геттара вӏашкаэзар уж берригаш.

Магӏалбикерча администраце кулгалхо вола Боканаькъан Мухьмад хилар, «Дагалоаттама вахта» доакъашхой болча вена. Тӏема сийлен шахьар йолча Магӏалбика лаьтташка цар тахан дӏахьошбар лакха мах оттабе безаш болх болга белгалдир хьакима. Боккхача мехка тӏема истори лорадара, де  доацаш байнача бӏухой цӏераш меттаоттаяра тӏехьа цар доккха дакъа дӏалоацилга теркалдир цо. Тӏема истори яхар доккха дош да вайна массанена, иштта тӏехьа тӏакхувргбарашта а.

Кхетаче чакхйоалаш цу боккхача наькъ тӏа хьинаре, бехктокхаме къахьийгараш Лоархӏаме грамоташ луш белгалбир шахьара дас. Тахан царна карагӏдаьннар хам баь варгвоацаш долга теркалдир цо, дӏахойодача хана  а иштта къахьегара тӏахьийхар. Магӏалбика кулгалхоша иштта оагӏув хьаллацар, дӏахьоча балха лакха мах оттабар чӏоагӏа лоархӏаме, низ чуболийташ дар тӏемах дисар лохаш къахьегарашта, дешархошта, студенташта. Болх йистебоалаш дола ди чӏоагӏа хоза, малхаца къаьга эттар Магӏалбике.

«Магӏалбик», «Терски дукъ» яхача тоабай доакъашхой дог ураэтта арабаьлар шоай болх дӏахобахьа. Къаьстта из ди боккха аьттув болаш хилар. Терски дукъ яхача моттига лаьттан кӏалхара Цӏеча эскара шин бӏухочох дисар хьакорадир царна. Дега хало еш хилар царца шоай майдилгаш, орденаш е кхыйола хӏамаш   цахилар дар.  Хӏаьта а байначара, мичаб цаховчара уж гучабалар а доккха дар! 1942-ча шера фашиста духьале еш хиннача тӏема юкъе лийга уж салтий аьтинга бетта 22-ча дийнахьа Сийлахь-боккхача Даьймехка Мемориальни кашамашка дӏабохкаргба, дизза гӏулакх кхоачашдеш. Цу боккхача балха юкъе дакъа лоацаш мел хиннарашта доккха баркал кхайкаде дезаш да вай.

«Дагалоаттама вахта» юкъе мел хиннарашта дала сертификаташ кийчдир «Магӏалбик» тоабан хьалха латтача Дзейтанаькъан Беслана. Хӏаранена доккха баркал оалаш, дӏаделар уж цу дийнахьа. «Къона эскар» яхача оагӏон хьалха латтача Бохтаранаькъан Мадинас лоархӏаме грамоташ луш белгалбир тӏом лаьттача аренашка  къахьегаш хинна къонабараш. Селий мехкарча, вай республикерча дешархошта чӏоагӏа деза совгӏаташ хилар царех. Тӏема истори лорадара тӏехьа къахьегар боккха лерхӏам бе безаш гӏулакх да. Вайна массанена хов, къаьстта Магӏалбике яь духьале Котало яккхара тӏехьа лоархӏаме моттиг дӏалоацаш хиннилга. Вӏалла а цаметтар гойтар советски союза эскаро фашисташта. Тӏема исторе дукха яздаьд Магӏалбике Гитлер вохаварах, ше чугӏортарах дехкевоаккхаш. Моллагӏча тайпара халонаш духьала нийслой а, Терски дукъа аренашкара болх тӏатеӏӏа дӏахьош хургба.

«Дагалоаттама вахта-2026» ший гӏулакх доаржадеш я. Тӏемах дисар лехарий тоабан доакъашхой  дӏахо архивашка болх дӏахьош, тӏаккха ахкан, гуйран ханашка дӏабахьа безача балхага кийчо еш хургба. Коталонга бодача наькъаца дувзаденна мел дар вайна лоархӏаме да, иштта деза долаш дӏакхачийта деза вай из къонача тӏехьенга а. Къахьийгар гаьнаваьннав, толамга кхаьчав оалаш да вайна юкъе, тахан санна шоай балхаца лерхӏам болаш дӏаболхе, дикка гаьнабаргба аьнна хет лоархӏамеча тоабан доакъашхой а. Тӏема истори  мо мара бицлургбац фашиста лар хоадаеш лаьтта деналах бизза хинна бӏухой а вай дегашта!