Къаман вахаре шийна тӏехьа сийрда, лоархӏаме лар йитача йоазонхочох дувца дукха дар. Гӏалгӏай къаман литература довзаш, дезаш барашта юкъе саг хургвац воккхача йоазонхочун кхоллама никъ ца бовзаш. Кхетаче дӏахьош хиннар яр АО «Ингушнефть» юкъарча хаттарех болча оагӏон кулгалхочун гӏонча йола Бохтаранаькъан ӏайшет. 

Чӏоагӏа хоза дийцар цо ший Даьхен, къаман хетаяь дукха произведенеш кхеллача Боканаькъан Ахьмадах. Цо белгалдир, тахан цун сийлен лаьрхӏа мемориальни улг хьаделлар къамах дог лазаш хиннача сага цӏи йицъе йиш йоацилга белгалдеш долга. Цу моттига керттера инженер, кулгалхочун хьалхара гӏонча волча ӏахилганаькъан Бек-хана ший къамаьла юкъе кхетаче теркалдир Боканаькъан Ахьмад мехкдаьттан моттиге къахьегаш хиннарашта мах лакха оттабеш, цу болхлошта доккха баркал оалаш хиннилга, ший йоазошка гӏолла.

Гӏалгӏай къаман лоархӏаме истори, культуран оагӏув ба из! Къаман юкъе санна арахьа а цӏихеза хиннача йоазонхочун кхоллама, вахара наькъах дийцар цига Магӏалбикерча администраце кулгалхочун гӏонча волча Гӏаьнтамаранаькъан Ярагӏе;, журналист, байтанча, Россе йоазонхой Союза доакъашхо волча Боканаькъан Гӏапура; Боканаькъан тайпан боккхагӏбарий оагӏон хьалха латтача Боканаькъан Мухьмада. Боканаькъан ӏийса, Хаме Ахьмада гаргара саг, Францерча  Parӏs Cӏtе тохкама университета экономически ӏилмай доктор ва. Доккха баркал аьлар цо гулбеннарашта къаман йоазонхочун цӏи лораеш, цо шийна тӏехьа дитачун хам беш. 

Цо массахана доаккхал даьд иштта къамах дог лазаш, доккхача деша говзанча волаш, вахара никъ дӏабихьача сага кхоачара ше хиларах. Гӏалгӏай къаман исторе лоархӏаме моттиг дӏалоацаш да Боканаькъан Ахьмада йоазош. Къаман литература дезарашта юкъе мала хургва цун «Райхьант», «Буран», «Хала никъ» яха дувцараш, повесташ, иштта эрсий а гӏалгӏай а меттала арадаьнна монументальни роман «Беке къонгаш» ца довзаш. Къаьстта лоархӏаме моттиг дӏалаьца да къаман литературе цун «Цӏийенна сайре», «Седкъашта юкъе седкъа санна», «Готта коанаӏараш», «Кхел» яха романаш.

Таханарча хана а массанахьа даьржа долаш, лоархӏаш да уж книжкаш. Боканаькъан Ахьмад оамала чӏоагӏа кӏаьда, вайна юкъе оалача беса цхьа теӏа саг хиннав. Цӏихеза, массанахьа лоархӏаш, везаш хиларо а цун беркате оамал хувцанзар. Дукха да тахан из вовзаш, цунца кхоачарле лелаеш хиннарий цох ала. Дег чура къахьийгарех ва из, ший йоазошка гӏолла ма ярра къаман юхь дӏахьокха, вай дӏаьхий, юххьанца чоалхане хинна истори дӏадовзийта гӏийртав из, хӏаьта тахан цо яздаьр дешаш, вай теркалду цун из дика вӏаштӏехьадаьннилга.

Шийна тӏехьа дукха хӏама дита вахар оал иштта хьинаре къахьийгача сагах. Доккхача дикашка кхача гӏерташ къоалам хьийкхарех ва Боканаькъан Ахьмад, къамо тхьоврача халача ханашка денз, хьабена никъ дика бовзаш волча цунна дукха дар дувца, литературан оагӏонашка бӏаьшерашка дахаргдолаш дита. Дега йӏовхал луш, беркатах йизза хинна ханаш дагайохийташ, духьалъоттийташ я цун произведенеш. Мехкдаьтта даккхара балхаца шоай вахар дийза хиннача къахьегамхоех доккхача дешаца яздаьд йоазонхочо цар денал, майрал белгалдеш. Даьхен гӏулакхе къахьегаш хинна нах чӏоагӏа лоархӏаш хиннав йоазонхо, из яхь йолаш, къамах дог лазаш хилар хьагойт цу гӏулакхо. ХХ-ча бӏаьшере лакха мах оттабеш хилар цун кхоллам. Гӏалгӏай къаман вахара никъ, тхьоврарча хана денз наха лайнар, текхар гойташ яздаьд цо ший книжкаш.

1924-ча шерарча маьцхали бетта 20-ча дийнахьа малхаваьннавар кхоанарча вахаре къаман юкъе цӏихеза, доккхача дешаца хьоахавеш хургвола из саг. Соагӏапча ваьв йоазонхо, Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема шерашца нийсъелар цун хӏетта кхувш воагӏа ха, къаманца мехках вохаваь, хийрача Казахстане кхаьча, гобоахаш лела вийзар дикагӏбола оагӏув лохаш. Геттара чӏоагӏа цӏихеза хилар йоазонхо 70-80- ча шерашка. Воккхача прозаика цӏи массанахьа дӏахеза, цун книжкаш Советски Союза йоккхача кепайоазон моттигашка эзараш тираж йолаш арадувлаш хинна ха я из. Геттара чӏоагӏа айделар цу шерашка «Цӏийенна сайре» яха роман.

Цӏихезача «Роман-газета тӏа» арадаьлар из. Миллионаш адамаш из дешаш хилар цу хана. Хӏаьта массадолча оагӏонашка диллача лакха терко тӏаэзарех хилар иштта Магӏалбикерча мехкдаьтта моттигашка къахьегаш хиннарашта цо хетадаь цар къахьегама оагӏонцара турпалал гойташ дола «Седкъашта юкъе седкъа санна». Къахьегама классах  эггара толашагӏа йола исбахьален произведени я аьнна ВЦСПС , СССР йоазонхой Союза преми луш белгалбир из болх. Советски литературе цо лаьца дакъа мах баь варгвоацаш да.

«Сийлен хьарак» яха орден луш, белгалвир из цу шерашка ше хьаийцача наькъ тӏа хьинаре, бехктокхаме къахьегаш латтарах. Къаман литератураца бувзам бараша тахан дика кхетаду, Боканаькъан Ахьмада дувцараш, романаш, повесташ цкъа йийшачоа йицлургйоацаш йолга. Гӏалгӏай къаман вахар ше ма дарра дӏагойта хьежав йоазонхо, ше яздаьр бӏаьшераш даьлча а даха дусаргдолга ховш. Массане теркалдаьд, из «ӏаьржа дошув» лахара тӏехьа ди-бийса ца къовсаш, къахьегаш хиннача Магӏалбикерча  нахах цо яздаь «Седкъашта юкъе седкъа санна» керттерча йоазонех хинна дӏаэтталга.

Къаьнарча мехкдаьтта моттигий хӏама эшаденнача хана, керда беркате моттигаш лехаш баьхкарий мах лакха оттабеш хиннав йоазонхо. Турпалхошта юкъе нийслуш хиннача хӏамаша, бюрократена духьаллаттаро, цар уйлаш, нигат довзийташ хиларо бӏарча истори хьаделл наха хьалхашка. Бурув тохача вӏалла а дагадоаца хатараш нийслуш хиларо бокъонца дола доттагӏал мишта хила деза хьагойтад. Из сурт ше ма дарра хьахьокха гӏерташ къахьийгад йоазонхочо. Кердача анайистага кхача гӏерташ, хьинарца къахьегаш лаьттача наьха вахар да вайга философски романа тӏа Боканаькъан Ахьмада дувцар. 

Хала денош кӏезига хиннадац йоазонхочун вахаре. Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема шерашка Гитлер яхача бӏехача хӏаман эскар Магӏалбикерча махкдаьтта моттигашта тӏакхача гӏертача хана, кхыболча мехкахошца шоай мел болча низаца духьале е араваьннарех ва из. Фашист дӏадехьа ца валийта боккха болх дӏахьош, ди-бийса ца къоастадеш, зӏамигавар а воккхавар а араваьнна, сунташ увттадаьд цар. Магӏалбикерча мехкдаьтта моттигаш хьаяха лаьрхӏа хиннача фашиста «Эдельвейс» яха операци, «парх», аьнна, йохаяь дӏаяхийтар; вай лаьтташка ше чугӏортарах из дехкевоаккхаш. Моастагӏа низах вехачул тӏехьагӏа, духьале еча наькъ тӏа къахьегаш мел хинна хӏара саг шийх турпал хета бокъо йолаш вар. Из деррига белгалдеш яздаьд йоазонхочо  «Догӏанха даш делхаш» яха «Цӏийеннача сайрен» шоллагӏа книжка.

Уж шераш дика дагадоагӏаш, цар хало дика текха волча Боканаькъан Ахьмада дуккхача шерашка къахьийгар Магӏалбика сийлен шахьар яха цӏи ялийтара тӏехьа. Магӏалбике тӏема, къахьегама сийлен музей хьайийллача Чербажанаькъан Башира, Боканаькъан Ахьмада геттара чӏоагӏа къахьийга, РФ «Тӏема сийлен шахьар» яха цӏи елар Магӏалбика. Хала хет, йоазонхо дӏаваьнначул тӏехьагӏа мара из ца хинна. 2006-ча шерарча бекарга бетта 2-ча дийнахьа Даьла кхеле дӏавийрзар Боканаькъан Ахьмад, ши ди даьнначул тӏехьагӏа, цунна Доттагӏала орден луш долча каьхата кулг яздир Россе Президента Путин Владимира.

Боканаькъан Ахьмадаца кхоачарле хиннача наха тахан дувц цун ший къам, ше ваь мохк мел чӏоагӏа безар. Даьхен моттигашка дукха хӏама сомадоалар цун дег чу, дагаухар гаьнарча, хийрача Казахстана моттигашка мехка аренех хьегаш дӏаиха денош. Тахан вайна гуш да-кх, цо мел яздаьр ший къаман хетадаь долга. Цӏаккха а дицдала, хийрадала, дег чура дӏадала йиш йоацача хӏамаех да къаман истори, из кхетадеш ший произведенешка гӏолла тӏехьа тӏабоагӏарашка дӏакхачийта гӏийртав из. Къаман вахаре эггара эшача хана гучаваьнна йоазонхо вар Боканаькъан Ахьмад.

Дешара книжкашта юкъеяхай цун произведенеш, цо мел яздаьчо хьагойт из кӏаьда дог долаш, ший къамах дог лазаш, цун визза воӏ хиннилга. Республике санна кхыча мехкашка а гӏорваьнна вовзаш волаш ваьхар йоазонхо. Цӏаккха а мах байлургбоаца, хана йӏоахалца кхы а чӏоагӏагӏа лоархӏаш хургдола цун книжкаш массахана эггара лоархӏамегӏа, лакхагӏа йола моттиг дӏалаьца латтаргда къаман литератураца гаргало ярий фусамашка. Боканаькъан Ахьмада цӏи лоархӏаш, цун вахара, кхоллама наькъаца дувзаденнараш довзаш ураотта еза къона тӏехье.

Хӏара гӏалгӏачун цӏагӏа хила деза аьнна хет сона цун книжкаш, хӏана аьлча уж дерригаш къамо, тхьоврача халача ханашкара денз, хьабена чоалхане никъ бовзийташ, сийрдача вахарга кхача гӏерташ къахьийгарий кхел ювцаш да. Къаман литературе, къаман вахаре сийрда, беркате лар йита, истореца дувзаденнараш дийндаь, бӏаьшераш даьлча а дахаргдолаш чӏоагӏдаь саг ва Боканаькъан Ахьмад. Дуккхача шерашка яхийла цун цӏи, тахан санна сийрдача седкъах тара!