Тхьовра денз хьинар долча хьехархочо хьабахьа никъ тахка эттача; дувца, баркал ала дукха да цун вахаре. Ше хьаийцача наькъах дог ца эккхаш, из гӏулакх дег чура дезаш, лоархӏаш хьаена саг я Мержой Лидифа.

20 шу совгӏа ха я цо Наьсарерча исбахьален оагӏонцарча ишкола кулгал ду. Вай къаман дуккхача берий начӏал сомадоаккхаш, кхоллама наькъ тӏа нийсача оагӏорахьа хувцамаш деш, дӏабаха царна гӏо деш лаьттай из. Цо кулгал деш, исбахьален ишкола гӏулакх дикка лакхаденна дукха ха я. Цу моттиге воагӏаш нийсвенна саг ва-кх из оал хьинаре, ше хьаийцача наькъах дог лазаш, кхахьегаш волча сагах…

Тахан Мержой Лидифайга геттара чӏоагӏа тов ала йиш я уж дешаш. Из духхьал хьехархо, кулгалхо хинна ӏац, ма дарра дувца велча. Гӏалгӏай къаман кхоаненца доккха дика де гӏерташ йола саг я из. Къонача тӏехьенна уллув латт из хьехархо хиларал совгӏа, тешаме новкъост йолаш, цунна нийса, сийрдагӏа бола никъ бовзийташ.

Мержой Лидифай сурташ кӏоарга чулоацам болаш, вай къаман лоаман моттигаш, даьй баьха гӏалай юрташ цхьа ший тайпара хоза, боккъал башха дерригача дуненна хьагойташ да. Къаман истори лорадар, дийндар, кхоана ураоттаргйолча тӏехьенга из боаггӏача боараме дӏакхачийтар, довзийтар мел лоархӏаме да кхетадеш я суртанча. Оалаш да-кх, моллагӏча кхоллама болхлочун балхага хьежача цун нигат, дега уйла йовза йиш я аьле…

Мержой Лидифай балхаш, цун беррига вахара, къахьегама никъ сийрда лар юташ, хоза, цӏена дола хӏама доаржадеш да. Наьсарерча исбахьален ишколера дешара программа эггара дикагӏа хургдолчча тайпара хьаоттаеш къахьийгар цо, ше кулгал де эттача дийнахьа денз. Цунна хов, къаман ӏадаташ, беркате оамалаш, Даьхен истори, даьша тхьовра денз лорадеш хьаденар мел боккха лерхӏам болаш да. Къаман гӏирсаца, догамца, иштта кхыдарашца дувзаденнараш ма дарра довзийта гӏерт из къонабарашта. Моллагӏа хӏама беро дӏаэцаргдолчча тайпара духьалдахьа ховш хьехархо я оалаш хьаенай Лидифа. Из иштта долга тешал деш тахан дуккха да… Цо кулгал деш, цкъарчоа-м , цхьа башха хӏама дац-кх ер аьнна хетар а боаггӏача боараме теркалде ӏемад бераш. Кхоллама никъ тахка, бовза эттача бӏаьхий, шера ба, цунга хьежжа цу наькъ тӏа нийслураш а дукха, тайп-тайпара хул.

Мержой Лидифас къонабарашта массахана хьалхадаьхад, бокъонца болча кхоллама хӏама культура йовзаш ца хилча, боаггӏача боараме дӏагӏоргдац, яхаш. Из кхетадеш, цо яхар хьаэцаш дӏабахарашта юкъе лакхача лагӏа тӏа баьннараш, цун доккха баркал оалараш дукха ба. Хӏара бера сурта боаггӏаш бола мах оттабе ховш хьехархо я из.

Ший никъ тоабе, дикка шербе гӏерташ хьаенарех я. Цо луш йола хӏара урок бера дегӏацара кӏоаргга ӏодижа улла начӏал гучадоаккхаш хиннай. Лакха говзал йолча суртанча къонабарашта массахана хьалхадаьхад, зӏамигача наькъах хьинаре, бехктокхаме къахьийгача, кхоллама боккха, шера никъ хьахулилга. Наьсарерча исбахьален ишколе дукха ха йоацаш хьайийллача тахан хьадаьннача кердадарий Ишколо дикка доаржадир из хӏама.

Таханарча технологешка гӏолла, тайп-тайпара дола керда наькъаш довза аьттув ба берий. Бӏаьшере денз кхоллама вахаре лорадеш хиннараш теркалде ӏомабу къахьегараш. Дешара оагӏонца да графически дизайна таьрахьашца дувзаденнараш, мультимедиа, анимаце технологеш, кердача тайпара сурташ, видеош яхар, иштта кхыдола цу оагӏонцара лоархӏамедараш. Тахан яьржача технологешка гӏолла шоай хӏама тоаде, доаржаде аьттув ба къонабарий. Хӏаранена ший никъ лаха, шийна дӏадохьалургда аьнна хетар дикка шаьрде моттиг я из. Кхоллама оагӏонца тахан лакха лоархӏаш хӏама да из! Мержой Лидифа гонахьарча вахарера хӏамаш ший низ дӏа ма кхоачча тоаде гӏертарех я.

Наьсарен-Шахьара совета кулгалхочун гӏонча йолаш, мехкара культуран оагӏонца дувзаденнараш тоаде гӏерташ лаьттай, ала йиш я цох тахан майрра. Начӏал долча къонабарашца болх дӏахьош, шоаш хьаийцача наькъах цар дог ца эккхийта гӏерташ, болх баьб цо. Культуран оагӏонцара проекташ йоаржаяр, кхоллама никъ тоабар лоархӏамеча декхарех долга кхетадеш, хьинаре къахьега хьежай из. Мехкарча суртанчий Союза кулгалхочун гӏонча, Россе суртанчий Союза доакъашхо йолаш, цо кхоачашдаьр тахан кӏезига доацилга хов из йовзарашта, цун болх лоархӏарашта. Боккхача мехка исбахьален оагӏоно вай къаман суртанчашцара бувзам чӏоагӏбергболаш, болх лоаттабаьб цо. Къахьийгар гаьнавоал оалаш да-кх вайна юкъе… Тахан Лидифайга ма хоза а тов уж дешаш. Цо массахана хьалхадаьхад берашта, къахьегамо сагах саг велга, цун вахара никъ тоабелга, дог ураоттаделга, тхьайса иллар сомадоаккхаш.

Моллагӏча ханага кхаьчача бера ший начӏал доаржаде, дикка тоаде гӏо де гӏийртай из. Кулгалде а, хьехархо йолаш къахьега а дика вӏаштӏехьадаьннад цун. Лидифас тахан белгалду, деррига а ше дегаца хержа болх безаш хиларца дувзаденна долга. Моллагӏа начӏал ткъамалдаккха лакха говзал йола саг эш, хӏаьта Лидифайна из цӏаккха а хала хиннадац. Хӏара толама тӏехьа гуш боаца къахьегама никъ болга кхетаду вай массане… Мержой Лидифай вахара никъ байзача, цхьаккха хаттар ца эшаш, кхеталу из хӏама. 1990-ча шерашка дӏадоладелар деррига а. Магӏалбикера №18 йола ишкол яьккха, вахара оагӏонашкарча лакхаленашка кхача лаьрхӏа, нигат чӏоагӏдаь боккхача новкъа яьлар хӏетта кхийна, деррига дуне сийрда, цӏена хеташ хинна йиӏиг. Массане зийна цхьа оамал яр цун дегӏаца… Ше хьаийца хӏама дӏачакхдаккха хьожаш, ше лаьрхӏачунга кхача гӏерташ, къахьега ловш саг яр из. Хӏара гӏа мел боаккх гаргагӏа хулаш, ше хьегаш хинначунга кхоачаш латтар из. Цун дешара оагӏонца Наьсаре, Москва, Махачкала яр… Царех хӏара шахьар шун вахаре лоархӏаме дакъа дӏалоацаш хиннай, кхолламга сатувсаш, цун кӏоаргаленаш йовза, тахка гӏерташ цо мел леладаьр цу моттигашца дувзаденна да. Университетера, институтера яьлча; библиотеке сахьаташ дӏакхухьаш, тӏаккха кхоллама вахар довзарашца къамаьл деш, ший дог ураоттадеш; боккхача новкъа яла кийчо еш яр из тӏатеӏӏа. Тахан Мержой Лидифайна хьалхашка кхыбола никъ хьабеллабеннаб… Хьехархой ӏилмай кандидат хила ловш, диссертаци кийчъеш я из. Цун тохкама балхацара тема зӏамагӏа болча дешархоша кулгашца цхьацца хӏамаш хьакхоллара ӏадатацара, исбахьален культурацара хьехархой къахьегам боаржабарца ювзаенна я.

Кхоллама оагӏонцара безам, хьехархой болх, этнически культураца дувзаденнараш лорадар, тӏехьенга дӏакхачийтар да цу юкъе. Бакъда Лидифа цу тӏа саца лаьрхӏа яц тахан… Кхы а доккхагӏдарашка кхача гӏерташ, цу оагӏонцара кердадараш шаьрдеш, доаржадеш, болх лоаттабу цо. Моллагӏа вола саг шийна тӏехьа пайдане, сийрда лар юташ, ший вахара, кхоллама никъ дӏахо а кхы а дикагӏа тоабеш хила везилга белгалду цо массахана. Цӏаьхха, хӏама айдалар, аттача наькъаца толамга кхачар яхар цун вахаре хинна хӏама дац. Цун вахара никъ ишколагара, университетагара, ӏилман балхагара хьаболабенна; къахьегама деноех бизза хиннаб. Балхарча новкъосташа, тхьайса латтар а сомадаккха ховш саг я из, оалаш хьаденад цох.

Цун вахара никъ байзача кхетаду, из иштта долга. Толама хьалха къахьегама никъ хила беза, хӏаьта из атта ба е хала хургба яхар цу тӏа кхаьчача вӏалла дувцилга а хилац. Ше леладеш дола хӏама геттара чӏоагӏа хьамсара долча сага цхьаккха халонех хало хеташ хилац… Лидифа иштта хиннай. Тахан дувца эттача, Лидифайна карагӏдаьннараш кӏезига дац. Наьсарен герб хьакхоллача тӏехьа дакъа лаьцад цо, ший сийрда лар юташ. Иштта 1992-ча шерарча гуйран хана, вай къамах болча вахар хаьдача наха оттадаь «Вахара никъ» яха сийленг оттадеш а къахьийгад. Цу проекте суртанча санна, ший къаман хало, цун сийле белгалъеш бола болх оттабеш яр из. Селхан хинна бирса денош дагалаца нах ухаш йола моттиг я из сийленг тахан. Белгалде дезарех да, Гӏалгӏай паччахьалкхен 100 шу дизара хетадаьча дагалоаттама ахчан куц хоржаш дӏайихьача яхьашка а, цо котало яккхар. Исбахьален меттаца деррига чулаца, тхьоврара ӏадаташ, таханардараш цхьана дувзаде аьттув баьлар цун.

Мержой Лидифас дакъа лаьцад, Наьсаре белгалбаьннача наха луш дола совгӏаташ хьадеча балха юкъе. Боккха лерхӏам болаш да из а. Кӏоарга хьаькъал, говзал йолча Лидифай дег чу тахан дукха да. Лоархӏаме болх дӏахьош лаьттача къахьегамхоех я ала лов цох тахан. Гӏалгӏай къаман культуран оагӏонца йоккха лар йита суртанча я из. Бокъонца бола кхоллам ба, наьха дегашта безабеннарех мара ала йиш яц. Хӏаьта бӏаргашта дезаденна, дег чу дижача хӏаман мах баь варгвац. Мержой Лидифас дакъа лаьца мел бола болх вай къаман истореца баха бисарех ба. Ший Даьхен пайдане хилар, ший нахаца гарга, цар хьашташ кхоачашде ховш яхар лоархӏаме долаш хьаений кӏоарга начӏал дола из саг.

Гӏалгӏай республикан культуран цӏихеза болхло, Наьсарен сийдола яхархо я из тахан. Лоархӏамеча грамоташца белгалдаьд цо хьийга къа. Царна юкъе да халкъашта юкъера «Дошо глобус» яха совгӏат, « Дог берашта дӏалу аз» яха майдилг, иштта дуккха кхыдараш а. Белгалде деза, царех хӏара совгӏата хьалха боккха къахьегам, сатем боаца денош, наб йоаца бийсаш лаьтталга. Ше дӏадоладаь моллагӏа хӏама дӏачакхдаьккха яллалца, тӏерайоалаш оамал яц Лидифай. Бехктокхаме шийна тӏадиллар чакхдаккхар - из массахана цунца хинна оамал я. Юххьанца денз Лидифай никъ бовзараша теркалдечох, шийна гонахьа мел болча нахаца таръяла ховш, ӏимерза, цхьа беркате оамалаш йолаш саг я из. Кхийнача хана денз, дукха къахьегарех хиннай, цунга хьежжа шера а бӏаьхий а ба кхоллама никъ.

Ше чахъяьккха хӏара проект бер санна боча хиннай цун дега. Массадолча оагӏонашка кхача ховш, зӏамигачунца а воккхачунца а бувца мотт болаш саг я из. Дукха да тахан цунгара хьаэца, ӏомаде. Кхолламе къахьегар, хьехархой болх цхьана дика товра цунга… Исбахьален оагӏонца шаьрдаьраш, хьехархочун балхаца чӏоагӏа накъадаьлар. Тахан цо хьийхарашка ладийгӏача, моллагӏа хӏама хьаэца дог доагӏаргдолчча тайпара духьалда ховш саг хиннай из. Эггара керттердар из да-кх хьехархочун къахьегамца. Дийна дола масалаш кхувлаш, цар дегаш ураоттаде, начӏал сомадаккха гӏийртай лакха говзал йола хьехархо.

Хьехархочоа ший болх безаш хилча, хӏара бера оамал, нигат довза хала хилац цунна, цунга хьежжа хӏаранеца малагӏа къамаьл доагӏа ховш хул. Дешара, кхоллама проекташ йоаржаеш йоккха лар ют ший гӏулакх иштта боча долча сага. Иштта хьинар дола, лакха начӏал дола, бехктокхаме ший декхараш кхоачашдеш бола болхлой вай мехка геттара чӏоагӏа эш тахан.

Къаман толамаш а иштта болча наьха къахьегамга гӏолла кхоачаш деций?!. Бера хана денз ше хьаяьнна моттиг дега боча йолаш, цунца дувзаденна мел долчунцара лерхӏам лакха болаш, хиннай вай турпалхо. Тахан юхахьажа эттача, дукха да цо даь латтар… Къаман вахаре эшаш саг я из! Цун хӏара ди къахьегамах дизза да. Таханара ди дешархошца пхьоалле дӏадода, кхоана - проектах дувцаш кхетаче хул, дӏахо - ший балхаш довзийташ гойтам дӏахьу…

Иштта диза хиннад цун вахар, къахьега йолаелча денз. Ала лов, иштта хьинарца, беркатаца, аьттонца дӏахо а толамашка кхоачаш къахьега низ хилба цун! Вай къаман юкъе оалаш да-кх, нийсача наькъ тӏа къахьегаш волчунна, Дала гӏо ду аьле, из хӏама шийца долаш яхийла из массахана!