«Гӏалгӏай йоазонхой» яхача программацара дакъа дар цу сарахьа оаха хьадийллар. Кхувш латтача къонача тӏехьенна къаман цӏихеза байтанчаш, йоазонхой, драматургаш бовзийташ йола программа я из. Наьна мотт безар, цун сий лакха лоаттадар хӏара гӏалгӏачун хьалхашкара доккха декхар долга белгалду оаха вай берашта», - дийцар «Сердало» газетага культуран цӏен болхло йолча Матенаькъан ӏайшета.

Тоабанна кулгал деш йолча Яражанаькъан Мадинас вай мотт хьаоттара никъ мишта хиннаб дийцар къонабарашта. Цо белгалдечох, йоазонхой кхоллама никъ бовзаро цар йоазонаш дикагӏа, кӏоаргагӏа тӏаэцийт берий дегашка, кхетамашка. Чахкенаькъан Саӏида никъ-м тахан вай хьатахка эттача бӏаьхий, боккха, къахьегамах бизза ба.

Цун байташ, дувцараш, романа тӏара доакъош дешаш; берий дегашта тоам хулилга гуш дар цу сарахьа. Чахкенаькъан Саӏид доккхача, кӏоаргача деша боккъонца вола говзанча хиннилга вайна массанена хов. Лакха начӏал долча цо шийна тӏехьа дитар, тахан вай доаккхалца доаржадеш латтар кӏезига дац.

Чахкенаькъан Саӏида вахара никъ хадарах, Россе литературан оагӏон боккха эшам хилар! 2008-ча, из вайцара къаьстача шера, 70 шу дузаш мара вацар из. Хеталу, ваха висаваларе кхы а дукха хӏама кхелла хургдар цо, аьле, Даьла къахетамца. Ше мел йоаккха ха къахьегаш яьккхар цо яха дешаш йоазонхочунга товш, доагӏаш да аьлча харцахьа хургдац тахан.

Гӏалгӏай меттала санна эрсий меттала а наьха дегаш тохадолийташ дола балхаш кхеллад цо. Кавказерча йоазаонхошта юкъе дикка цӏихеза вар Чахкенаькъан Саӏид. Зехьа денош доадар вӏалла а доагӏаш дацар цун оамалца; цудухьа хӏара ди, сахьат къахьегамах дизза дар цун; вахара ха кхоачаенна лийрхӏар кхоачашде ца кхувш висар кхераш санна.

Дукха керда, дӏадоладаь йоазош дисар цун, тахан а доладаьчча иштта дадаш да, вахара деной ха мел ваьхача а дукха йоацилга бакъдеш санна… Кадай, хьинарах визза хиннача йоазонхочох цӏаьхха кхийттача лазаро соцадир деррига а.

Дӏабахача бетта 22-ча дийнахьа 88 шу дизар 1938-ча шера малхаваьннача Чахкенаькъан Саӏида. Наьсар-Керте доладелар цун бералла шераш. Бера хана теркалдир цӏагӏарча наха цун дегӏаца начӏал долга. Ший тайпара, цхьа кӏоарга уйла йолаш бер дар из.

Эггара хьалха цо язъяьча байта а хьагойтар цун кхоллама никъ дийнбала дукха ха йоацилга, из дикка гаьнаваргварех волга. Литературацара оагӏув безараша ханнахьа теркалдир кхувш латтача кӏаьнка дегӏаца начӏала сийг болга. Бакъда ма хетта тоалуш латт-кх аьнна хета вахара денош ӏаьржделар, Сталин яхача бӏехача адама цхьаккха бехк боацаш мехкахдаьккха къам гаьнарча, хийрача Казахстане чукхоссарах.

Массабола гӏалгӏай санна, ший бола низ ураоттабаь духьаллаьттар Даьхен йӏовхалах, цун анайиста сайранарча цӏелах хьегаш хинна Саӏид. Цо кхетадора, геттара чӏоагӏвала веза, къаман хӏама эшаде, доадаь дӏадаккха гӏертарашта дезар ца хилийта хьожаш, къахьега деза денош хьаэтталга. Чахкенаькъан Саӏида вахара наькъ тӏа эггара лоархӏамеча гӏулакхех хилар Горький Максима цӏерах йолча Литературан иституте из деша оттар.

Дукха хӏама дайна, лайна волча къонача Саӏида дега бӏаьха, лоархӏаме никъ бовзара тӏехьа баьккха гӏа хилар литинститутах. Дунен, эрсий литература дайзар цунна цига деша вагӏаш, иштта дуккхача вахара наькъ тӏа эшаргболча нахаца доттагӏал тессар. Ший кхоллам сомабаккха, кӏоаргга дег чу яьда уйлаш малхаяха, михьарайовлийта аьттув хилар цун.

Йоазонхочун никъ харжар шийга товш долга кхетадир цо, цига деша вагӏаш. Цу наькъ тӏа чӏоагӏвенна дӏаотта, наьха дегашка боча моттиг дӏалаьца яхаргйола байташ кхолла, ше хьатӏаийцар боаггӏаш бола лерхӏам беш дӏадахьа малагӏа гӏулакхаш керте оттаде деза кхетадир Чахкенаькъан Саӏида.

«Дошо бӏоагӏий» яхача цун дипломни балхо хьагойтар, цун никъ шера, бӏаьхий, доккхача йоазонех бизза хургболга. Дипломни болх хинна ца ӏеш, дуккхача наьха дегашка сийг лотабеш, цун кхоанарча наькъа мах оттабеш дола роман хилар цох.

«Дошо бӏоагӏий» яха 1944-ча шера вай къам Казахстане ӏодахьийтара хетадаь роман ца довзаш тахан атта саг хургвац вайна юкъе. Дуккханеша бӏаргаш лешаш дийша, тахан а дешаш латта книжка да из. Гӏалгӏай дезалаша, цхьаккха бехк боацаш, лайна ӏазап, текха ла ма могга йола хало йовзийташ да роман. Гуш да, малагӏча уйлашца, дегаца автора из болх язбаьб.

Чӏоагӏа хала хиннаб цу романа малхадалара никъ а, хӏана аьлча Саӏида из яздеш хиннача ханашка цу ханарча ӏаьдала мехкахбахарца дувзаденнараш вӏалла доаржадайташ, дувцийташ хиннадац, геттара чӏоагӏа тӏахьожам лоаттабаьб адама, бакъдар тоӏаде гӏерташ. Дукха ха яьккхай цу романо яздаьчул тӏехьагӏа, кепа теха доаржаде йиш йоацаш.

Къаьсттача, гаргара нах болча кхетаченашка мара хьоахадеш, дешаш хиннадац из. Чахкенаькъан Саӏида дега йоккха хало еш хӏама дар из! Ший бӏаргашта дайнача, дего лайнача деноех ше яздаьр малхадалийта бокъо йолаш вац яхар; йоккха харцо я! Бакъда ха йоацаш хӏама дац дунен тӏа, роман арадоалаш дола ди а, Даьла къахетамца, хьаэттар дагадоацача хана.

Дуккхача гӏалгӏашта са мо езаш йолча Даьхен йӏовхалах, безамах хьегабеш; арабахара денош духьалъоттадир цу романа! Геттара чӏоагӏа айелар йоазонхочун цӏи цул тӏехьагӏа. Адамаша чӏоагӏа сатийсадар цу денга, шоаш текха денош массанена довзийта гӏертар уж, шоашта тӏакхелла харцо бекхам боацаш юсаргйоацилга ховра хьалхалаьттарашта. Ший къаман оазаца лувра йоазанхо цу романа тӏа, ший наьха бала мел кӏоарга хиннаб доаржаде хьежавар из.

Чахкенаькъан Саӏида беррига кхоллам тахан бовза эттача, вай кхетаду, из массадолча оагӏонашка кхача ховш вола говзанча хиннилга. Цун байташ, дувцараш, романаш, пьесаш кӏоаргга дегашка ювшаш я. Даьхенцарча безамах, ший хӏаманцарча лерхӏамах, къамо хьабенача наькъах, иштта кхыдарех дувц цо ший байташка, кхыдолча йоазошка. Дуккхача йоазонхоша таржамаш даьд цун балхашта, Саӏид ше а хиннав таржамхо.

Моллагӏча йоазонхочун нигат, уйла йовза йиш я, цо кхеллача балхашка гӏолла, оалаш да литературе. Тахан майрра оалалу, Саӏид къахьега ловш, хьинаре, ший къам, мохк безаш, хоза, беркате мел дола хӏама доаржаде гӏерташ, ваьха саг ва. Из-м моллагӏчо а теркалдергда, цун йоазош деша эттача. Нийсхо, беркате, эздийдар, наха юкъе барт хургбар лакхе увттадеш ба йоазонхочун литературан мотт.

Россе йоазонхой, Халкъашта юкъерча йоазонхой Союзий , Россе журналистий Союза, ӏилман, кхоллама Петровски академе доакъашхо- корреспондет волаш къахьийгар цо ший вахара наькъ тӏа. Къилбаседа Кавказа литературан оагӏонца лоархӏаме моттиг дӏалоацаш лаьтта саг вар из. Дуккхача тайп-тайпарча оагӏонашка гӏолла арадийллар цун йоазош. Царна юкъе яр «Советски йоазонхо», «Советски Росси», «Берий литература» яха зарбан моттигаш.

Эрсий меттала, Къилбаседа Кавказа къамий метташка, иштта доазол арахьарча мехкашка таржамаш деш, даьржа дар цун балхаш. Дукха книжкаш да тахан вайга хьакхаьча йоазонхочун. «Къамий доттагӏал», «Вай таханардар», «Нева», «Дон», «Волга» яхача, иштта кхыдолча журналашка гӏолла бовзар наха цун кхоллам. Ишколашка, кхыйолча дешара моттигашка, культуран цӏеношка цӏихезача йоазонхочун кхоллама хетаяь кхетаченаш дӏакхухь вай мехка каст-каста.

Зовне, дог хьоасташ ек цун байташ, къаьстта бераша ешача хана чӏоагӏа безам тӏаозаш я. Ший деррига дог, вахар литератураца хетта хиннача сага кхоллам а ший тайпара ба. Саӏид хиланза варгвоацаш вена саг хиннав гӏалгӏай литературе. Къаман эггара эшача хана волавеннав из язде, хӏаьта ше мел яздер къаман вахара хетадаь язде ловш хиннав.

Гӏалгӏай къаман литература, наьна метта хӏама ма хулла тоаде гӏерташ, тӏатеӏӏа къахьийгад цо. Из вовзаш хиннараша белгалдечох, ди-бийса ца къовсаш болх беш хиннарех ва из. Тахан цо йитача ларага хьежача, вай теркалдергда из. Дом тӏабижа улга тӏа дӏаьха шераш доахаш, сага кулг ца тохаш латтаргдарех дац цун книжкаш. Шийна гонахьа мел хиннараш къахьегара тӏахьехаш, вай доккха доацача къаман шортта йоазонхой хила беза яхаш хьалхадоахаш, къонабарий начӏала малхадала никъ беллаш, лаьтта саг ва йоазонхо.

Дуккхача нахаца доттагӏал леладаь саг хиннав из. Къилбаседа Кавказа моттигашка-м из массахана веза, лоархӏаме хьаьша вар. Чӏоагӏа ловра цунна кердача йоазонхоша вай литературан хӏама шердар, тоадар; боккхагӏбарашта когаметта къона йоазонхой ураоттабе гӏертар из. Даиман йийлла яр цун цӏен наӏараш, кхолламца доттагӏал долча наха.

Дӏаьха сахьаташ доахаш, ший мел бола низ ураоттабийя къаман кхоанарча вахаре накъадаргдарий моттиг белгалъе гӏертар из. Оалаш да-кх, йоазонхо хила-м хала дац, наьха дегашка ювшаргйола, цкъа йийшача йицлургйоаца произведенеш кхоллар - из да лоархӏаме. Чахкенаькъан Саӏид цу мугӏарерча йоазонхоех ва оалалу тахан майрра! Журналистикера дӏаболабелар Саӏида бӏаьхий бола никъ. «Сердало» газете къахьегаш хинна, дуккхача наха цига накъаваьнна саг ва из. Тӏехьагӏо хилар цох редактор, тӏаккха НГӏАССР телерадиовещане Госкомитета керттера редактор волаш болх бир.

Вай къаман ӏадаташцара, культурацара хӏама довзийта, доаржаде гӏертар из наха юкъе. Лоархӏаме болх дӏахьош лаьттар из Нохч-Гӏалгӏай книжкаш арахецача моттиге а. Дуккхача йоазонхошта, язде болалуш барашта шоай книжкаш малхадаха гӏо дир цо цу ханашка. Тайп-тайпарча журналашца бувзам болаш ба Саӏида кхоллама никъ. «Лоаман ӏуйре» яхача альманахага гӏолла керда цӏераш йовзийтар цо литературан вахаре; наха, йоазонхошта юкъе бувзам хилийта гӏертар. «Селаӏад» яхача журнале керттера редактор волаш, шераш даьхар йоазанхочо.

Шоай меттацара, Даьхенцара безам, лерхӏам чӏоагӏбе гӏертар из берий дегашка. Берашца бувзам лоаттабе, царна юкъе начӏал дараш гучадаха хьожар. Моллагӏа тӏадилла декхар бехктокхаме, боаггӏача боараме кхоачашде ховш саг из воландаь, тайп-тайпарча моттигашка болх бе дӏавехар из. Массанахьа кхача гӏертар Саӏид, вахара ха йӏаьха хургйоацилга ховш санна.

Журналистике, литературе къахьегарал совгӏа, театра вахаре дакъа лоацаш хилар из. Шолжа-Гӏалий тӏарча теникий театра кулгал деш волаш, берий дегашта тоам хургбар хоржаш, боккха болх лоаттабир цо ерригача тоабанца. Ленина цӏерах хиннача Советски берий ганза Нохч-Гӏалгӏай оагӏонна кулгал деш волаш, начӏал дола бераш гучадаха, царна шийна могаш дола гӏо де хьожар из. Россе эггара къонагӏа болча мехка - Гӏалгӏай Республикан культуран гӏулакхех йолча министерствонна хьалха латташ, хьинаре къахьегаш, белгалваьлар из мехкахошта.

Гӏалгӏай къаман культура, истори, беркате ӏадаташ ца дайта гӏерташ, болх лоаттабир цо. Иштта мехкарча йоазонхой Союза кулгал деш хиннача ханашка дуккхача къонача йоазонхошта никъ хьабийллар цо. Вай къаман литературан кхоане йӏаьхий, беркате хилийта гӏертар Саӏид.

Тайп-тайпарча моттигашка болх беш, массанахьа шийна тӏехьа хоза лар йитарех вар из.Вай къаман юкъе оалача тайпара, цунца дагавала, цо аьннар хьаэца догдоагӏаш саг вар. Иштта дӏаоттаваьвар цо ше къаман хьалхашка, тхьоврача хана денз.

Дика кхоллаш баьхарий вахара никъ хаьдача а; дицденна, хийрадаьнна дӏадаргдац цар дита дикаш! Ишттача нахах саг вар тахан вай вувцаш вола йоазонхо. Нахаца та ховш, ӏимерза, безаме, ше везийташ саг вар из.

Иштта волаш ваха висар эзарий дегашка. 2008-ча шерарча ардара бетта 29-ча дийнахьа, Дала йилла ха кхоачаенна, Цун кхеле дӏавийрзар Чахкенаькъан Идриса Саӏид.

Боккха эшам бар из вай къаманна, ерригача Къилбаседа Кавказа. Цкъа вахара никъ хада безаш ва вайх хӏаравар, хӏаьта дунен ха йоаккхача хана, эггара лоархӏамедар да Даьла раьза волча наькъ тӏа къахьегар; беркате, ше дӏаваьлча а наха накъадаргдар, пайда хургбар доаржадеш ший денош дӏадахьар.

Гӏалгӏай къаман вахаре эггара халагӏа хинна ханаш йовзийташ дола балхаш кхелла, из исторе оагӏонашка доаржадаь волча Чахкенаькъан Саӏида цӏи тахан тахан йовзаш, лоархӏаш я; мехкарча моллагӏча моттиге.