Мугӏарерча вахархочун уйлаш

Моллагӏча мугӏарерча сагага а уйла яйташ къамаьл да министра ший докладаца даьр. Хӏана лакхлу аварей таьрахь вай мехка, лох а ца луш; хӏана бов наькъашка хӏанз а вахар довзанза бола кагирхой а бераш а; хӏана лорабац вай воай машинаш чу чухайша кӏайбенна къоаной? Дукха да уж хаттараш. Цу хаттарел а дукхагӏа да авареш еш хилара бахьанаш. Цу хьакъехьа сайна хетар ала а сай мехкахой кӏеззига мукъагӏа хатарех лорабе а лов сона укх йоазонца.

Эггара хьалха са белгалдаха безам ба, зӏамига волаш боккхийча нахагара сайна хеза дешаш. Цар каст-каста оалар: «Адамал дукхагӏа машинаш йолаш, зама йоагӏаргья вайна». Цу хана тешацар цу дешаех, цхьа фаьлг, фантастика санна хӏама хетар цох. Тахан бакъ хинна дӏаэттад цар мел яьхар. Хьалха вай шахьарий урамашка наггахьа мара гучаялацар машин, юрташка-м бӏарчча дийнахьа 2-3 машин яйча а тамаш йора. Цудухьа авари яьй, саг веннав, лозаваьв яха дешаш геттара кӏезига хозар. Даьсса латтача урамашка дуккха паргӏатагӏа лелар водителаш, цхьа геттара чоалхане хӏама ца нийсделча, хатар хилацар. Хӏанз, боккхийча наха яьхача тайпара, машинаш адамал дукхагӏа я. Дукха гаьна ваха а везац из иштта долга ха безам бале. Наьсарерча Мутаӏаланаькъан Хь. цӏерагӏча урам тӏагӏолла делкъинга хьалволавелча, адамал дукхагӏа машинаш гургья ара. ӏуйрийна 9 сахьат далале Магасе хьалчу мел йода машин а, ара гуш долча адамал кхозза дукхагӏа хул. Таханара вай зама я къоаноша моцагӏа йийцар.

Денгара ди массаза дала дукхагӏа хинна мара, кӏезиглуш яц вайцагара транспорт. Вӏалла ювцаш ца хезача тайпара дукха а бе-бе а я вайцигара машинаш, уж хьакхийлай кхыча паччахьалкхенашкара, Россе мехкашкара, гонахьа ядача Кавказа миӏингашкара. Машинаш йохкаш латт базарашка, урамий йистошка, тӏа мел кхаьчача каьхаташ хьалдетташ, интернета чу гӏолла кхайкаеш. Уж дукхагӏа хиларга хьежжа шерлуш е дукхагӏа хулаш дац вайцигара наькъаш, уж шерде а кердадараш ӏодахка а моттиг йитаяц къаьстта шахьарашка. Готта я машинашта вай урамашка, цудухьа вӏашкаетт машинаш, дӏахьекхалу, цӏенна машин чӏормаяьккхе, бат е оагӏув бохабийя ӏооттаю. Цу юкъе нах бовш йола моттигаш хилар геттара вас еш да моллагӏча дикача сага. Цкъаза уйла йосс керта чу, из сурт бӏаргадайча, кхы а 20-30 шу даьлча фу хургда-хьогӏ вайцига, хӏанз санна машинаш хьаяржаш хуле? Дукха ха йоацаш, цхьан гӏулакха ваха, Наьсарерча наьха коа нийсвелар со. Шиъ-кхоъ машин латтар цу коа, кхаь корах хӏама техача аравоалаш саг вацар. Юххера, хьаара мел баьннараш кхалнах бар. Аз-м хаттанзар уж машинаш лелаераш малашб, вай заман чухьа кхалнах а дукха лел наькъашка. Уж ӏомабеш лела инструктораш каст-каста гу шахьарашка, уж ба кхоана машин эца кийчлураш. Иштта хьаяржаш, дукхагӏа хулаш я машинаш, уж дукхагӏа мел хул авареш а дукхагӏа хул. Цу тайпара да, сона хеташ, аварей хьалхара бахьан. Из бахьан ха дӏа мел йода дегӏаухаш хилар мара, лаьгӏденна, кӏезигденна дӏадаргдолаш дац, нах машинаш тӏара ӏо а баьнна, гӏаш лела бола ца лой. Цкъа цар тӏа багӏа ӏемараш ӏобаргба аьлча, теша хала да.

Машинаш даим тоттаенна, пӏелг миссел, цӏоз миссел лелаш хул вай керттерча а кертера доацача а урамашка. Дуккха нах цхьацца гӏулакхаш кхоачашдеш лел царца: цхьабараш балха дӏакхача гӏерт, вожаш сагота эшаш дола хӏама эца арабаьннаб, кхоалагӏбараш моллагӏа цхьа мухь ийца болх, царна юкъе хул нах кхувла ӏаьдала автотранспорт. Амма вӏалла гӏулакх доацаш, хозахета машин хехка арабаьннараш а кӏезига нийслуц царна юкъе. Уж шоай цӏагӏа совцаре а, кӏезига-дукха гӏойле хургьяр наькъа баханза ца боалаш арабаьннарашта. Дукха ха йоацаш республикан вахара ӏалашо еча моттиге ваха везаш, Н. Хрущёва урам тӏа нийсвелар со. Цхьа ткъаьх метр сона хьалха, чархех ӏаьржа кӏур дӏаухийташ, уж лаьтта гӏолла текхаеш, даггара машин хьувзаеш ва цхьа водитель. Цу чу вагӏар воккха саг воацилга-м шаьра ховра сона. Тӏаккха со волчахьа ӏолаьллар цо ший иномарка. «Фу леладу ӏа?» - яхача хьисапе кулг лостадир аз чувагӏача зӏамигача сагага. ӏотӏех а ийккха, тӏаккха юхахьайза, сона юххе соцайир цо машин. Чура ӏоваьлар.

-Зӏамига саг,- аьлар аз, - хӏанз ӏа леладер леладеча наха вай исташа доаха сардамаш дӏахозаре, из хӏама укх новкъа кхостадергдацар ӏа.

-Фу даьд аз? Сага новкъа мичад аз леладер, – йоах водитель ва яхачо.

-Ай, мишта дац из сага новкъа?! Хьа машинага уха цӏогӏа, хӏанз мара ӏуйре мича хиннай вайна. Новкъа болхарашта а унзара хӏама ма дий ӏа леладер. Деррига дӏадаьлча, цу машинах кхом хетаций хьона? Ма лела иштта.

-Мегаьд, кхы леларгвац со, - аьлар зӏамигача сага. Ше харцахьа даьр кхетаде хар а хьаькъал да. Цудухьа из зӏамига саг кхийтар аьнна хет сона, ше леладер хоза гӏулакх доацилгах. Дӏауйла ел оашош, гӏулакх долаш мехка столице араваьнна лелаш саг варий из? Сога хаьттача, цхьаккха гӏулакх долаш ваьннавацар из ара. Из моргаш бӏаьш а эзараш а лел вай наькъашка аьлча, харц хургдац. Цар дикка готтаду паргӏатта дӏа-юха гӏолга.

Укхаза цхьаькха цхьа масал доаладе лов сона. «Сердало» газета редакцена юхе я Наьсарерча культуран цӏен хьалха улла дукха йоккха йоаца майда, «Вежарий» яхача кафена уллувра яьсса моттиг. Цхьадолча дийнахьа цига, цӏе цӏогӏа ухийташ, кхестаеча машино, бокъонца хьаь чу бурув кхестадеш санна хетадолийт, хьа дегӏаца мел йола нерв хьахьоаю. Цига номераш йоаца машин кхостайийя, кхостайийя, чӏоаггӏа газ тоӏайийя, дӏаэккх из. Вий из, гӏулакх долаш араваьнна, машин хехкаш лела саг? Цхьаккха гӏулакх долаш араваьннавац, дукха нах тӏалаттача моттиге ше эгӏаваьлга дӏахайта араваьнна саг ва из. Цига кхаь-йиъ оагӏорахьа машинаша гола тохаш, дӏаласташ моттигаш я. Хьал-ӏо йоагӏача кхыча транспорта кхерам тувс цу сага, новкъа паргӏата дӏабаха битац.

Цхьадолча деношка ӏам болча йоаллача остановке латта везаш хул, балхара цӏаводача хана. Цхьа во мухь бетташ, газ теӏаеш хьалйоагӏа ӏамага кхаччалца машин, гобаьккха «Барта майда» йолча юха ӏотӏайода. Шозза а кхозза а боаккх цо цу тайпара го, ший машин во цӏогӏа детташ йолга дӏахайта гӏерташ. Цунна шийна хоза хете а, кӏаьдбенна, бӏарчча дийнахьа балха баьхка цӏаболхача наха дезалуц цу тайпара эгӏадь тата. Вий из саг гӏулакх долаш араваьнна? Вац. Дукха ха йоацаш, шоай машинаца ӏам чу баха мехкарий барий доккхача гӏулакха арабаьнна лелаш? Бацар.

Боккхагӏчар бӏарглакха беза, аьнна, хет сона шоай коара дӏайода машин сенга, малагӏа гӏулакх ийца йода тохкаш. Тӏаккха, йоазонхочо ма аллара, «вордингаш санна дӏахехкаргьяц машинаш» гӏулакх доацаш. «Машин, - аьлар цхьан водитела, - Дала хьаденна совгӏат да». Из харц ва ала йиш яц, цхьабакъда цхьадола совгӏаташ модз хьадеш, цхьадараш дохьаж детташ леладу наха. Дала сага вахар аттача даккха денна совгӏат да машин, цудухьа наха зуламаш деш леладе мегаргдац из. Цу тайпара да авареш еш хилара аргӏанара бахьан. Гӏулакх доацаш ара ма дувла, ишта а лела готта долча наькъашка!

Цхьабараш ба шоашта машин лалла ца ховшшехь арабувлаш, новкъа лелара бокъонаш ца йовзаш. Дукха ха йоацаш «Барта майдангара» ӏам болчахьа гола теха хьалберзача саьн тӏа латт со. Цига сувц базар тӏа мел уха «газелаш», автобусаш. Цигга ший машин ӏо а оттаяь, ший гӏулакха дӏавахар цхьа зӏамига саг. Наькъа йисте оттаяьяларе а хӏама дацар, ах наькъ тӏа дикка дӏатӏайоалаш оттаяьяр из.

-Хьажал, - аьлар аз юхе латтача кхалсагага, - ӏа цунга хӏама дӏаоале, раьза а хургвац-кх из.

Дикка ха яьккха, юхавоагӏача водителга аьлар аз:

-Зӏамига саг, хьона новкъа ма хилалахь, аз иштта аларах. Из машин ах новкъа йолаш во оттаяьй ӏа, ер санна йолча моттиге.

Велавенна аьлар цо:

-Ши-кхо ди мара дац аз машин ийца. Кхы оттаергьяц аз.

Сона хац из зӏамига саг мала вар, цо мичахьа болх бу, из дика ва е во ва. Цхьа хӏама хов сона, шеко йоацаш, цо наькъа бокъонаш толхаяь хилар, саца йиш йоацача машин ӏо а оттаяь, из дӏаваха хилар. Иштта мегаргдац. Сецача автобусашта а; хьалтӏабувлача, ӏобувлача наха а новкъа хул цу тайпара хӏама. Из санна сецараш дукха ба вай урамашка, цар а дикка чоалханедерзаду новкъа лелара гӏулакх.

Цхьайола машинаш еха хул. Царца мухха а мегаргвац шахьара юкъевала, шийна бала баь ца ӏеш, наха а бала бергба цо. Цхьан дийнахьа Сурхо тӏарча 9 шера дешача ишкола наӏарга латтар со. Кен чу оалача оагӏорахьа хаьхка ӏойодар цхьа кӏай «Жигули». Цӏаьхха, цун хьалхашкара цхьа чарх, машинацара хьа а къаьста, новкъа гӏолла машинал хьалхаийккха ӏо а яха, дехьарча ор чу сецар. Нагахьа санна из шахьар тӏа нийсденнадаларе, цо е саг лозавергвар е кхыча машина айп дергдар. Фу бахьан долаш? Лерттӏа дӏахьажа беза шоаш тӏабагӏача транспортага, кулг тоха деза каст-каста, чарх чӏоагӏа йоаллий, даьтта ӏоухий, газа хьаж йоагӏий, глушитель ӏойожаргйолаш йий, тормозаш болх беш йий тахка деза. Иштта тешамегӏа я наха юкъе лелаш.

Дуккха моттигаш нийслу, машин лалла бокъо йоаццаше, цу тӏа ӏотӏахайя саг лелаш; из лерттӏа хахка цахарах зулам хьадеш. Шофера курсаш яханза волча сагага ко дӏаденна, цунна уллув а хайна базар тӏа, тика тӏа, е захалашка мишта вода, къаьстта а нускал доаладе замелха мишта вохийт цу тайпара саг? Цо-м дунен чу цӏаккха дицлургдоаца зулам хьа ма дергдий. Дешанза волча сага машин дӏайолаялийта, соцае, дӏаерзае, хьаерзае, юхалалла ховрг мичад, дийшача сага санна. Из дӏаяйча хьалсага, болх бе йолаялийта ховрг мичад. Духхьал дӏалаьллача доалаш дац гӏулакх, из ехача цун «лазар» довза ма дезий. Хетаргахьа, авареш яра бахьанех цаӏ да, дийша киса йоахкаш праваш йоацаш, арабувлаш лелар. Къаьстта берий доалахьа йита мегаргьяц машин. Бӏаьзза из дӏааьлча, цох лергкхеташ бац цхьабола дай-ноаной, хитӏоара машин лалла ӏо а хоадийя, де цадезар хьадайт. Новкъа гӏолла нийса лелар, бокъонаш лораер а витац цу тайпарча наха, цунна кач ца болхаш.

Бокъо йоаццаше машин лалларал совгӏа, кхы а сиха лела безам болаш хул цхьабола водителаш, царна юкъе нийслу къаьнаьбараш а къонабараш а. Цкъаза ӏуйре хинна дукха ха ялале, баьссача новкъа батамаш йохаяь латташ хул теникаш санна хоза, дукха мах бола машинаш. Астагӏфируллахӏ! Ма тамашийна хӏама да баьссача новкъа вӏашкакхийтта, сов чӏоагӏа машинаш йохаяр! Вӏашкакхийттаяле а, ишттал йохаергьяцар сиха баьхкабецаре. ӏаьдало оттабаьча боарамал геттара тӏехбаьлча хьахулар да из. Цкъаза нийслу вӏалла хьалхалелха йиш йоацача гӏолла машинаш чухехкаш: аьттехьара а, аьрдехьара а, готтача тӏаь тӏа а, шоай йоацача оагӏон тӏа бувлаш а. Цӏаккха дагадохац цу наха, зулам хила тарлулга. Керта дика вӏаштӏехьа боацача наха, психиатр волча хила безача унахоша мара дергдац цу тайпара хӏама. Водителаш берригаш лорашка чакхбувлаш бале а, царна юкъе нийслуш ба нерваш дика йоаца нах. Масала, моллагӏа цхьа машин шийл хьалхайоале, цунца яхь лелае, боккхача новкъа ваьле, халхавоаларгах машин хехка волалу цхьавар, из мел кхераме да дицделе. Хьан аргда цу тайпара саг могаш ва; керта вӏаштӏехьа ва, аьнна. Цкъаза нах чубагӏа транспорт а хоахкаш нийслу цу кепара, ше бугаш болча нахах, цар кхерамзленах бола бехктокхам бицбеле. Нах кхувлача водитела керттера декхар да, уж маьрша цӏакхоачабар. Цкъаза чубагӏа нах бургац санна гӏандаш тӏара урагӏкхувс, сиха йоддашехь новкъа ядача бордюрашта машинаш тӏехкхувсарах. Цу гӏулакха сомал еш хила деза ӏаьдал ше а, тӏаккха авареш кӏезигагӏа хила тарлу. Хьаяьхкай алалехь, еха е йохаяь автобусаш латт вай транспортни предприяте боксашка а коа а. Цхьадолча даькъе царех бахар водителий болх ба. Автобусаца авари еш вола водитель ма хулла гаьнагӏа лоаттаве веза юкъарча транспорта.

Цу геттара сихача «боларга» ӏемача водителаша шорта дӏаводар а витац, тӏехьара тӏа сигнал етташ, дӏаволале, яхаш. Наькъа бокъонаш лораеш, боаггӏача боарама сихалца водар вита, ма етта цунга сигналаш, ма е цунна яппараш, даьна а нанна а бехкаш. Иштта лорае хьалха йодача машинаца хила еза юкъера юкъ. Дукха ха йоацаш (цхьа бутт хьалха) массехк машин латтар Наьсаре ӏочубоагӏача трасса тӏа йохаяь. Хьалхарча шинне авари яьй, тӏехьа тӏайоагӏар юкъера юкъ лорацаярах царна тӏакхийттай. Цкъаза наькъа йистегӏолла болхача нахаца хила еза юкъ а лораяц водителаша, гӏаш водачунна е кизга тох, машин сов чӏоагӏа юстара лелаярах, е хаьн тӏехк кагью, саг вувш а моттигаш нийслургьяц ала дац. Сухал дика яц, иштта дика яц юкъера юкъ ца лораеш лехка машин а.

Хьалха хиннача водителех тара бац таханарбараш. Уж къаьнабараш дагабоагӏа сона. Масала, вай АТП болх беш вар Гаьгенаькъан Мухарбик, Гӏазданаькъан Ахьмад, Дзортанаькъан Муса, Оздой Муса, кхыбараш. Уж нах кхетадеш бар пассажирий кхел, уж автобуса тӏа багӏача хана, шоай кара йолга. Цудухьа шорта, нах лорабеш, машинаш дика лелаеш чакхбаьлар. Тахан а ба цу тайпара водителаш. Масала, нах раьза ба Сурхо тӏа ухача Тоачанаькъан Закрилаи Яхььяйнеи, Буро кӏалха ухача автобуса водитела Мержой Закречоа, Магасе ухача Иленаькъан Мухьмада (Хьасана), Гаьгенаькъан Мовсара, Цхьорой Мухьмада, кхычарна. Берригаш иштта хилча, хетаргахьа, авареш кӏезига хургьяр. Машин аьшк я, из хьаькъалца лелаечун аьттув боал наьха безам тӏаоза, баркал а маьл а баккха.

Цхьадолча даькъе аварешта бехке ба республикан бахархой, къаьстта юрташкарбараш. Цар шоай доахан, жа, говраш тӏахьожам боацаш ют хийла. Цох доккха зуламаш доалаш моттигаш нийслу. Масала, говр духьалъэккхарах, из машина чу хьалхарча кизгах хьачуежа велар Сурхо тӏара зӏамига саг Меданаькъан Рашид, Эккажкъонгий-Юртаи Сурхотӏени юккъе новкъа нийсъенна говр массийтта метр дӏаяхийтаяр тӏакхийттача машино. Цхьайолча хана новкъа лелаш хул тӏахьожам боаца жа, доахан. Царна хӏама дой-м да гучаваргва, царех пхьена мах бехаш. Из хургдоацаш, шоай хьайбаш бӏарглокхаш леладе, тӏаккха шоашта а наха а бала бергбац оаш.

Цу тайпара, аварей бахьанаш дукха хила тарлу, царех да корта бохабу малар мелар, наркотикаш увзар е еттар, салеӏа е наб яь воацаш машинаца аравалар, иштта кхы дӏахо а. Вай воаш да дукхагӏча даькъе аварей керттера бахьанаш. Из диц ца деш хила, цо кӏеззига меттадоаладе мег вай, шийла хи ведар тӏамоахкайича санна.