Профессора вахара никъ

Книжка деррига хӏана дац аьнна вӏашагӏтеха даьннадар, бе-беча автораша даь Мамилганаькъан Сулумбиках, Цисканаькъан Мухьмадах, Дахкилганаькъан Ибрахӏимах, Коазой Ибрахӏимах, Курскенаькъан ӏадрахьманах, Оздой Фирюзайх, лорех ӏоахашканаькъан ӏалаудинах, Овшанаькъан ӏадрахьманах, кхычарех дола йоазош вӏашагӏкхийттадар са 300 совгӏа оагӏув. Юххера а, аз лаьрхӏар къонача профессорах Келиганаькъан Ювсапа Муратах дола йоазув цунна юкъедахьа. Мурат сона хӏанзалца вувцаш мара хезавацар, из бӏаргавайна а цунца къамаьл хинна а вацар со. Вахар со институте, цунца вӏашагӏкхета а къамаьл де а ловш. Ший лекцеш йистеяьлча, къаьсттача аудиторе со чу а вига, са хаттарашта жоп делар цо. Цу хана хайра сона Мурата да Ювсап революционни болама юкъе дакъа лоацаш хиннилга, Кавказе советий ӏаьдал оттаде вайтача Орджоникидзе Сергойца оагӏув болаш хиннилга.

Шоай дезал Казахстанера тӏехьагӏо цӏабаьхкалга, цудухьа укхазара нах шийна дукха бовзаш цахиларах дийцар цо. Кхы дукха дар уж-м ӏилманхочун вахарца, балхаца дувзаденнараш. Уж дерригаш чу а лоацаш, дукха йоккха йоаца очерк язйир аз, юкъейихьар лакхе хьоахадаьча книжканна. Бакъда книжка цу хана хиннача издательствон редактора Майсиганаькъан Саламхана чакхдалийтанзар. Цул совгӏа, со геттара цецвоаккхаш дар цхьаькха хӏама, цунна юкъеяьлла Келиганаькъан Муратах йола очерк, мича яхай ца ховш, яйна дӏаяьлар, цох бахар хьан болх бар хӏанз а оалалургдац сона.

Цу хьалхарча вӏашагӏкхетаре сона къаьстта а Мурата оамалцара дезаденнар фу дар? Воккха ӏилманхо ше вале а, нах лоархӏаш, ше царел лакхагӏа оттаве ца гӏерташ хилар, ӏимерза а оамала кӏаьда а хилар, эрсий мотт геттара шаьра хар. Уж хӏамаш хиланза даргдоацаш дар аьнна хет сона хьехархочун вахарца...

Дикка ха дӏаяхар цул тӏехьагӏа, Мурат сона бӏарга ца гуш. Из мо вола саг волча цхьа гӏулакх ца хилча водаш мича хул. Са дацар из волча ваха везаш ер ма дий ала хӏама. Дукха ха ялале, йоха йолаелар Нохч-Гӏалгӏай республика, кхыча къамех бола ӏилманхой, хьехархой дӏааха баьлар Шолжа-Гӏала юташ. Гӏалгӏай а бехар цигара, шоай мехка цӏабахка безача айттар. Цу заман чухьа Наьсаре арадувла доладелар «Селаӏад» яха журнал. Цун редакце болх беш йола керттерча редактора заместитель Келиганаькъан Роза профессора фусам-нана йолга хайра сона. Дукха ца говш, из балхара дӏа а яьнна, цӏагӏа ӏохайра. Хала яр ала мегаргдолаш, зама яр из. Наьна меттаца, литератураца болх бе ховш бола нах бацар. Цудухьа Роза балхара дӏаялар а дикка ӏаткъаш дар журнала. Цига балха волча аз редакце чувена Мурат бӏаргавайча, Роза балха араялийтар дийхар цунгара.

- А, - аьлар Мурата, - цӏагӏа ба цун шортта болх. Из балха ухаргьяц.

Из сайна бӏарга мел гуча хана, са эггара хьалхара дехар хулар, фусам-нана балха араялийтарах. Юххера а, из берий журнале къахьега юхаера. Цул тӏехьагӏа дуккхача шерашка болх беш а хилар цига. Из дукхагӏа йолча хана хьакхувлар маьра машинаца. Из ха дагалувцаш, Розас оалар:

- Мурата машин йовза ма йовзий ГАИ болхлошта, тхо цхьана доагӏаш бӏаргадайча оал, йоах, цар: «Машин-м профессора ма йий, ер уллув ягӏар малий укхун?»

Республика хьаяьчул тӏехьагӏа, Тӏой-Юрта баха хайшар ӏилманхочун дезал. ӏаьдало лаьтта лу царна. Цига цӏенош даь, вахар бокъонгахьа далале дукха ха дӏаяхар, цудухьа цхьацца халонаш нийсъелар цун вахаре. Цхьадолча дезалерча сурташкара гора, дезала да коа-карта кулг тохаш воаллаш, гӏишлонхой пхьоал караийца. Ца дича ца воалаш дора аьнна хет сона цо из хӏама. Ший ӏилман болх беш, лоархӏаме йоазош а деш, вагӏаргвола саг маркхалца бувзабеннача къахьегама тӏаверза везаш хулар. Цул совгӏа, кхы а йоагӏа цунга сагота ханаш, халолнаш. Масала, цун зӏамагӏа вола, МВД болх беш хинна воша Казбек аварена юкъе нийсвеле кхалх.

Укхаза кӏеззига дувца лов цун биографецарча йоазонах лаьца. Келиганаькъан Мурат ваь хиннав 1943 шера маьцхали бетта 15-ча дийнахьа Наьсарен кхален Тӏой-Юрта. Цигара хиннаб цун дай. Дикка хала ха хиннай массехк бутт мара баланза долча бера вахара, ӏаьржа морх санна, ӏотӏаезъеннар. 1944 шера вай мохк бохабаь, Сибре бугача хана; мотт ӏомабанза а когашваханза а хиннав кӏаьнк. Малагӏа во даь хиннад-хьогӏ цо, цу заман чухьа лаьттача ӏаьдала? Малагӏа зе де тарлу ага уллача бера? Лоаттам харцахьа болаш, къахетамах хӏама доацаш ха хиннай из. Дерригача дуненна ховш да из-м.

Ишкол яьккхачул тӏехьагӏа, цо деш Омскерча кредитийи-ахчани техникуме. Бакъда хьаькъал долча зӏамигача сага хийтар, ше дӏахо а дешарца оагӏув болаш дӏаваха везаш ва, аьнна. Иштта хила а хилар из. 1969 шера цо чакхйоаккх Алма-Атера халкъа боахама института экономически факультет, дӏахо деш аспирантуре, цига философе оагӏув хорж цо, ӏилмай кандидата диссертаци язъю, хӏаьта 1988 шера цох хул философски ӏилмай доктор. Цо язду кӏоарга маӏан дола книжкаш, царех дар «Дин оагӏуви сага сицара духлохами», «Homo sapӏens: хьахулаш дола хӏама», кхыдараш. Къаьстта а сона дезаденнадар цо дӏаязъяьча афоризмай книжка-гуллам. Ше мел дийшача ӏилман, исбахьален книжкаш тӏара кӏоарга хьаькъал дола каламаш хьаязъеш, оттадаьдар из. Цу тайпара балхаш а издательстве кепа теха арадаьннадар Мурата, наха дешаш а дар. Массанега хьакхаочаш а дацар уж.

Лакхе аз белгала ма даккхара, Казахстанера дикка тӏехьагӏа цӏабаьхкар цар дезал.Из хилар 1972 шера, уж баха болх республикан столице Шолжа-Гӏалий тӏа. Цу хана денз, цига болх беш хьавера из, вай республика хьахиллалца. Цу заман чухьа яйзар цунна Нохч-Гӏалгӏай книжни издательстве балха хинна Гӏудантанаькъан (Тӏоаршхой) Сулумбика Роза. Арадоалаш Мурата книжка дар, из кхаьчар гӏалгӏай йоӏага. Юххьанца из татрий къамах ва мотташ хиннаяр Роза, гӏалгӏай тайпан цӏераш шийна дика ца йовзандаь. Керда дезал кхоллалу цу вӏашагӏкхетарах. Из хилар 1975 шера. Муратеи Розайи воӏ-йоӏ да. Йоӏ Сирерча сагага маьре йолаш, Соче яхаш а гостинични бизнес лелаеш а я. Цун цӏи Светлана я. Хӏаьта воӏ Тимур Тӏой-Юрта вах, из а бизнесмен ва. Шаккха Москвера гӏишлонхой университет яьккха ба уж, цар хержар гӏишлошъярца ювзаенна информатика.

Республиканна хьалхарча президента цун хьаькъал, кхетам, болх бе хар кхета а деш, шийца дагавоалаш вола саг санна балха дӏаэц из, юкъевуг Президента кхела. Цу хана цои вай мехка дика вовзаш хиннача юриста Загӏенаькъан Мовлатгиреи кийчъю Гӏалгӏай Республикан Конституце проект. Цу хьакъехьа къамаьл хилар са Мурадаца, Конституце юбилей йолча шера. Цо яхачох, дуккха хӏама дӏадаьккхадар цунна юкъера, автораша юкъедихьарех. Белггала дийцар цо шоаш фу яздаьдар, чакх ца доалаш фу дисар. 1994 шера из депутаталла а хержавар Парламенте, цхьан юкъа цунна керте а лаьттар, бакъда ший декхараш ӏо а даьхка, цигара балхара дӏавоал из. Ше хиннача Шолжа-Гӏалий тӏарча мехкдаьтта институте болх бе юхавода. Дикка цун могашала ӏаткъаш хилар аьнна хет сона, йӏаьххача хана Гӏалгӏай паччахьалкхен университете болх ца луш, Шолжа-Гӏалий тӏа маршрутни таксеца хьал-ӏо ухаш лелар. Ха яхача сага атта мичад хӏара денна бӏаьха нникъ ийца кхыча республике аха, къаьстта а из ӏаткъаш хиннад ӏан хана. Мурата йоккха машин-джип яр, бакъда балха из цунца ахацар. Цхьан юкъа цунца авари яь зе а хилар цунна. Бакъда эггара йоккхагӏа йола цун вахарера сагото ера дуккхача шерашка цунца цхьана яьха фусам-нана машин тӏакхийтта яларо. Мурат цул тӏехьагӏа дикка эргаваьлча санна хийтар сона, ах оагӏув боацача сагах тара. Массехк шу мара даккханзар цо цул тӏехьагӏа. Из кхелхар укх шера маьтсела бетта 18-ча дийнахьа, дуккхача наха вас еш.

Паччахьалкхено лакхара мах баьбар цунна карагӏдийннача гулакхий, из вар РФ профессиональни дешара сийдола болхло. Лакхе ма аллара, из вар философски ӏилмай доктор, профессор. Гӏалгӏай мехка эггара лакхагӏа дола совгӏат «Карагӏдаьннарех» яха орден лелайора цо.

Каст-каста воагӏар из берий «Селаӏад» яхача журнала редакце. Дикка ха йоаккхар цун керттерча редакторца Майсиганаькъан Саламханаца, воккхагӏволча редакторца Горчхананаькъан Бадрудинаца вагӏаш. Къамаьл дувзаденна хулар мехка лоархӏамеча дешашца, лоацагӏа аьлча, политикаца. Мурата ховра моллагӏча лакхача боарамера саг шийца къамаьл деш вале а, цунца бувца мотт лаха, чоалхане дешаш къестаде, хургдолчун кеп хьалххе а го. Латтача мехкарча хьало сенга дугаргда, из мишта чакхдаргда ховра цунна, ӏилманхо-духлохамхо хиларах тарра. Цо дийца дуккха хӏамаш бакъхинна дӏадахар. Моллагӏа вахарца дувзаденна хаттар ӏа цунна тӏадахьарах, цунна нийса жоп лора цо, хаттар деннача сага пайда баргболча тайпара.

Мурат кхелхар ший 83-гӏа шу долча хана. Дала къахетам болба цох, Дала гешт долда цунна, вийрза моттиг даькъала йойла.