Дега паргӀато
ДаьттагӀе яхача юрта Ди дездир, аьтинга бетта 24 дийнахьа
Фарта яхача хин аьтта бердаца уллаш йолча ДаьттагӀе яхача юрта Ди да, аьнна, къоастадаьд аьтинга бетта 24-гӀа ди. Республикан Президента 2008-ча шерарча маьтсела бетта 21-ча дийнахьа баь соцам ба из. Нохчийчен доазув долалучча уллаш я из къаьнара юрт. 1801-ча шерара истори дагадохийташ я ДаьттагӀе. Цу юртара хьадаьннад Булгучанаькъан, КӀориганаькъан (Лакхера ДаьттагӀе), иштта ГӀоандалой, Белхарой ( Лохера ДаьттагӀе) тайпаш. Шолжа кхаленна чуйодаш юрт я из.
Цхьан къаьнарча ханашка тух хьадоаккхаш болча балхах бахаш хиннаб йоах цигара нах. Тух хьадоаккхаш йола моттигаш-м тӀехьагӀо а йолаш яр, яхаш, дувц цига баьхараша. 1859-ча шера лоаман юрташкара нах арабаха эттаб, цу юкъе ДаьттагӀе а хиннай. Даттыхски яха казакий станица хьайийлла хиннай цига цу хана.
1944-ча шергара 1958-ча шерга кхаччалца йолча, къам мехках дохадаьча хана, Ключевое оалаш хиннад цу юртах. 1990-ча шерашка, Нохчий мехкаца хотталуш хинна кхыйола юрташ йохаеча хана, йохаяьяр ДаьттагӀен моттигаш а. Шоай цӀенош, ковнаш дуташ; дӀааха безача кхаьчар нах. Дукха ха ялалехь, административни доазув къоастадаьчул тӀехьагӀа, юрт юха меттаоттае лаьрхӀар. 2022-ча шера цу юрта бахаш хиннараш 290 саг вар.
Таханарча дийнахьа цу къаьнарча юрта доазон тӀа, цунна гонахьарча моттигашка X-XVӀӀӀ бӀаьшерашкара нах бахаш хинна гӀалаш, тӀема гӀалаш, лаьттан лакхера, лаьттан кӀалхара малхара кашамаш да. Фарта яхача хин шинна бердаца, юртагара къулбихьенгахьа 4 км. уллаш я Аьги-ЧӀож яха гӀалай юрт. Геттара готтига хинна моттигаш дӀакъовлаш, лоамашка баьха нах моастагӀех лорабеш, хиннай уж гӀалаш цу хана. 2001-ча шера денз, Аьги-ЧӀоже паччахьалкхен оагӀонца лораеш йола моттиг я. ЮртатӀе яхача моттиге го йиш я массехк нах чубахаш хинна гӀала, малхара кашамаш.
Тахан чӀоагӀа лоархӀаме да кӀоаргга лоамашка ядача юртий хьал меттаоттадар. Вай мехкарча кулгалхоша йоаржаеш йолча программага гӀолла, юртара моттигаш тоаеш латт, хьалъеш я цхьацца гӀишлош. Культуран ЦӀа, ишкол, берий беш, ФАП я цига тахан. ДаьттагӀен хьал тоадеш бола болх дикка дӀахобахьа лерхӀ. Республикан 30 шу доалача хана, «Кавказ» яхача федеральни наькъагара асфальта никъ биллар юрта тӀабодаш. 17 километр бӀаьха, ялх метр шера болаш никъ ба из. Кавказе чӀоагӀа хоза, бӀарг тӀаотташ, беркате Ӏалам дола моттиг лоархӀаш я тахан ДаьттагӀе.
Геологически тохкамашка гӀолла дӀабихьача балхага диллача, 16 млрд куб.метр совгӀа Ӏалама газ йола моттиг лоархӀ цу юртах. Цул совгӀа, цун лаьттан кӀалха геттара дукха мехкдаьтта да, яхаш, дувц. ДаьттагӀе яхача цӀеро ше белгалдеш хӀама да из, тхьовра денз. Хетаргахьа, цига мехкдаьтта хьатӀадувландаь тилла хила езаш я цӀи къаьнарча хана. ДаьттагӀе 19 бурув теха мехдаьтта моттигаш я, таханарча дийнахьа дӀакъовлаенна латт уж, сов дукха сангал хиларах. Гаьна уллаш юрт из яле а, нах цига баха, къахьега, гӀишлош хьалъе ловш ба, хӀаьта царна моллагӀча сага вахаре эшаш мел дола хӀама деза, шоай гӀулакхаш кхоачашде. Духхьала салаӀа хьалваха, ха йоаккхаш Ӏе догдоагӀаш юрт я ДаьттагӀе. Теша лов, цун хьал хӀара шера тоалуш хургхиларах.
