Гӏалгӏай культуран керте лаьтта саг я из аргдар аз-м цох майрра, хӏана аьлча дуккхабараш хьега мегаргболаш никъ ба цо хьабенар. Тамара ше-м вӏалла а ший толамаш, даь дикаш дувцаргдарех яц, шийх доаккхал деш дош оалаш хиннаяц из цӏаккха. Дуккхача шерашка цунна уллув хиннарашта хов цо ший никъ мишта хьабенаб, сенга кхача гӏийртай. Грамоташ, майдилгаш яха гӏерташ, хьалхарчарна юкъе хила гӏерташ, баьбац цо ший болх, ший балха тӏа цо керттера лоархӏаш хиннар дар лоаман юрташка дахача берий вахар ма хулла тоаде гӏерташ къахьегар, шийна хьалхашкара декхараш тӏехдика кхоачашдар. Берашта, кхувш боагӏарашта эхь хеташ хул шоай начӏал юххьанца дӏадовзийта, дуккхача наха юкъе доаржаде. Тамарас берашта гӏо дора цар дегӏацара зӏамигадар доккха деш, боккхача наькъага уж дугаш, начӏал чӏоагӏдара тӏехьа хӏара денна къахьегийташ. Къаман культуре чӏоагӏа эшаш саг хиннай из массахана!

Ши шу хьалха доккха дикахетар хилар Жӏайрахье бахача наха: «Культура» яхача къаман проекта «Культуран вахар» яхача федеральни проектага гӏолла, ший наӏараш хьайийллар таханарча хано дӏадеххача тайпара тоадаьча культуран Цӏено. Гаьнарча лоаман юрта бахача наха, къаьстта берашта, кагирхошта доккха совгӏат хилар цох. Хьалха хиннача гӏишлон чу готта, хала хиннаяле а, дукха кхоачамбоацараш бахьан долаш, тахан хьадийллача культуран Цӏагӏа ма хетта гӏулакхаш доаржаде, берашца къахьега аьттув бар. 200 сага моттигаш луш яр чӏоагӏа хоза тоаяь зал, мел йоккха хиларах моллагӏа кхетаче дӏаяхьа аьттув бар цига паргӏатта. Тайп-тайпарча кружокашта лаьрхӏа йоккхий кабинеташ яр цу чу. Литературан сайренаш дӏакхахьа йиш йолаш библиотека яр, кхоллама пхьоаллешка тӏатеӏӏа шоай начӏал дегӏадоаладе аьттув бар, цу тайпарча моттигах хьегаш лийннача берий.

«1960-ча шера хьалъяь хиннача гӏишлон чу къахьегаш хилар тхо хӏанзолца, - дувц Цисканаькъан Тамаре. - 1971-ча шера культуран Цӏа дир цох, цу хана денз хьабоагӏаш ба са болх. Жӏайрахьера артисташ цу шерашка вай мехка санна, лоалахарча республикашка тӏехьа бовзаш бар. Тайп-тайпарча ханага кхаьча нах бар культуран Цӏагӏа хинна вахар довза ловш хиннараш. Тхьовра денз хьабахьа къахьегамах бизза бола из никъ, дикка хьаллоацаш дӏабахьа лерхӏ оаха дӏахо. Начӏал дола къонабараш бовзаш ба мехкашта юкъерча, ерригача Россе хьалкъашта юкъерча тайп-тайпарча яхьашка гӏолла. Къахьегаро саг дикка гаьнавоаккх, доккхача дикашка кхоачаву».

Культураца, къаман истореца дувзаденнараш лоаман юрта бахача наха чӏоагӏа лоархӏ, дега гарга да. Даьхе езаш хилар, ший хӏаманца лерхӏам лелабар да из. 50 шу хьалха дӏаболабир из болх Тамарас. Цу хана санна къахьега ловш, догьийккха ди доацаш, кӏаьдъеннай, аьнна, ше хьаийцар дита ца могаш, хьайоагӏарех я из. Иштта болх безаш хила хьаӏомабу цо шийна гонахьара нах а. Начӏал долча къонабарашта кердача наькъ тӏа бовла, шоаш дӏабовзийта новкъостал деш, ма могга царна шоай начӏалца дувзаденна дола гӏулакх дезадолийташ хьайоагӏа из. Ветеранашта когаметта доккхача дикашка кхача ловш бола къонабараш ураоттабеш, тоабеш латт культуран Цӏен болх. Культурацара ӏадаташ лоаман юрташка лакха лоархӏилга, цига начӏал дола нах бахилга массанена дӏагойта гӏерташ, дукха къахьийгарех я из саг. Хӏаьта деррига а ший Даьхе езаш хиларгара хьадолалуш да. Тамарас балха юхьиг дӏайолаяьча хана-м деррига а дикка тоаде дезаш дар. Из кхетадеш, бахьа беза никъ атта боацарех болга теркалдеш, дӏайолаелар из, ший мел болча низаца.

«Ше хана йӏоахалца мел ӏомадаьр тӏехьа тӏабоагӏарашта довзийта, цар говзал лакхъе хьожаш саг я Тамара. Массанена хов цунгара хьаэца дукха долга. Кхоллама наькъ тӏа шерра гӏа боаккхаш, кӏаьдъялар яхар фуд ца ховш, хьайоагӏаш саг я из, ма дарра дувца эттача. Оаха доаккхал ду иштта хьинар долча болхлочох»,- аьлар мехкарча къаман кхоллама Цӏенна кулгал деча Зурабанаькъан Ахьмада. Цхьавола саг хул-кх моллагӏа ше хьаийца хӏама довзаргдоацаш тоаде, хозде ховш начӏал долаш. Ишттача нахах я аргдар аз Тамара. Къамаьла, оамала кӏаьда, массанена гӏо де ловш, шийга дар дала кийча йолаш саг хиннай из массахана.

Хӏаьта цо дӏахьош бола болх тахан чӏоагӏа лоархӏаме ба лоаман моттиге бахача наха, кхувш латтача къонабарашта. Тамашийна хоза оаз йолаш, массане дегаш тохадалийта ховш, саг я из аргдар аз-м цох тахан. Цун иллиалархочун говзала лакха мах оттабеш хьабоагӏа мехка. Ше санна хьинар дола нах шийна уллув гулбе хьожаш, къахьийгарех я из. Российски къаман иллеш ший тайпара дӏаала ховш, цар кӏоаргалга кхача говзал йолаш саг я Тамара. Ше хьаийца никъ лоархӏаш дӏабахьар, ше карадерзадаь моллагӏа гӏулакх шийна санна наха дезадалийта хьожаш къахьегар, массане вӏаштӏехьдоалаш хӏама дац. Эрсий иллеш кавказски ӏадатаца духьалдахьа хов цунна, кхыбарашта хала хетар геттара сиха карадерзадеш хьаенай из кхоллама новкъа.

Итташ шерашка къахьегаш, дукха хӏама дайзад цун дега, дукхача наха хьехамч хинна ца ӏеш, бокъонца йола дега доттагӏа хинна лаьттай из. Начӏал дола саг ший тайпара оамалаш йолаш, дега чӏоагӏа кӏаьда хулаш зийнад аз… Тамарайца къамаьл де эттача, из деррига кердадоал, дӏаьха сахьаташ доахаш ладувгӏа ловш хул цунга. Хӏаьта а эггара лоархӏамегӏдар цун кхоллама наькъ тӏа, эздий хьехамча йолаш, чакхъялар да. Дӏаэца атта хургдолча тайпара, духьалдахьа хов цунна моллагӏа хӏама. Ше дӏаьхача шерашка карадерзадаьр тӏехьа тӏабоагӏарашка дӏакхачийта хьежай из. Къаман истореца, культураца, даьшкара хьакхаьчача эздийча ӏадаташца, оамалашца дувзаденна мел дола хӏама дега чӏоагӏа боча долаш, хьаенай из.

Къонабарий дегашка из ӏочудилла хьожаш, тӏехьа тӏайоагӏача хана накъадаргдар, тахан лоархӏамедар царна довзийташ, дӏаӏомадеш лаьттай. Къонача артисташа дукха хӏама ӏомадаьд цунгара, баркал оалараш кӏизига хиннабац цунна гонахьа; доаккхал дераш, хам бераш санна… Ше хьехаш болча наха нана хинна лаьттай из, дега доттагӏа хинна цар хьал довза хьежай. Бера хана денз, хьалхадаьхад цо къонабарашта, Даьхен истореца дувзаденна мел дола хӏама дега хьамсара хила дезилга, къаман ӏадаташ лорадар хӏаране лоархӏаме декхар долга. Хьехархой-м дукха хул сага вахаре, бакъда хьа уйла йовза хьожаш, хьехамча хиларал совгӏа, дега эггара гаргагӏа вола саг хинна дӏаотта говзал, начӏал дараш иштта дукха хилац, хӏаьта иштта волча сагаца хьай вахара никъ хоттабелча хам бе безарех ва хьо.

Ше наха везийта, лархӏийта хар а начӏала цхьа оагӏув ба… Тамарай из дика вӏаштӏехьадоалаш хиннад, ше балха енача хьалхарча дийнахьа денз. Вахаре ший моттиг хьалахар, шийга товргдола гӏулакх лорадеш дӏачакхвалар доккха ираз да, яьхад хьаькъалах бизза хиннача вай даьша. Тахан цхьацца нах бовзаш, вахара наькъашка гӏолла готувсаш, кхетаду вай из иштта хиннилга. Ийс сахьатагара сайрийна ялх даллалца ший ди дӏадихье, тӏаккха паргӏатта цӏенгахьа берзаш хиннарех яц Тамара. Ди-бийса ца къоастадеш къахьега кийча хиннай из. Дукха сахьаташ доадеш, культуран Цӏен болх тоабе, кхыйолча моттигашта нийса цун хӏама дӏаоттаде гӏийртай из. Къахьегаш хиларо дикка гаьнавоаккх саг, доккхача толамашка кхоачаву, кӏаьдвалар а мича дахар ца ховш дӏадоал; баркал оаларий, хам берий къамаьл хьахезача. Цхьан хана ше безабенна хержа никъ тахан а иштта безаш яхаш я из.

Иштта бехктокхаме, дега безамца ший хӏама лорадергдола болхлой ба-кх тахан массанахьа эшараш… Хӏара саг дикача хӏаманга кхача гӏерташ, ше цкъа хьахержа гӏулакх хала дар аьнна ӏо ца дуллаш, дог ца эккхаш хила везилга хьалхадаьхад цо къонабарашта. Цунгара хьаэца, ӏомаде дукха долга ховш; дӏаьха сахьаташ доахаш, цун къамаьлага ладувгӏа ловраш кӏезига хиннабац. Вайна юкъе тхьовра денз оалаш хьаденад-кх, сага ше лархӏарга хьежжа мара, лоархӏаш хилац гонахьа лелараша а цо хьаийца гӏулакх. Ший дега гарга долчча тайпара, из гӏулакх кхычарна дезадалийта аьттув боал Тамарай. Начӏала морхӏ шера болга да из, оалаш хиннад вай даьша. Чӏоагӏа ираз долаш саг хет Тамарайна шийх! Къонабарашта ше хьийхар тахан цар гӏулакхашца бӏаргагу цунна. Наха накъавоалаш, дикаш доаржадеш, хозача хӏаманга кхача гӏерташ хиларца дувзаденна да Тамарайна ираз яха дош.

«Культуран Цӏагӏа начӏал дола къонабараш дукхагӏа хулаш латтилга гу сона тахан. Даьй беркате ӏадаташ лораде, цар хьабена никъ дӏахобахьа ловраш кӏезига бац. Дега тоам беш да из деррига! Эггара доккхагӏа дола совгӏат – къона тӏехье къахьега, беркате гӏулакхаш доаржаде ловш хилар да», - дийцар Тамарас. Цхьа моллагӏа волча сагага оалалургдолаш дешаш дац уж… Шийна тӏехьа сийрда, хоза лар йита хьожаш, хьинаре къахьегаш хьавоагӏачунга оалалу иштта. Жӏайрахьерча культуран Цӏенах кхоллама доазув хинна ца ӏеш, дукха деза цӏа хиннад дуккхача наха. Халла мара дош оалаш ца хинна бер, дикка къахьегарца боккхача наькъ тӏа гӏа баккха кийча долга зийча, чӏоагӏа гӏадйода Тамара, хӏана аьлча из иштта хьаоттаде хьожаш дукха денош, бетташ, шераш доадаьд цо. Цхьацца говзал ӏомае культуран Цӏагӏа хьачу мел венар, дега хьамсара ва Тамарайна, къаман хӏама тоадергдола нах лоархӏ цо царех. Цхьацца яхьашка дакъа лаца бахараш толамца цӏенах кхийтача, дега боккха тоам хул, мел даьр дайнадац-кх аьле хеталу. Кхувш латтарий дегашка массахана сийг хила беза, боккхача наькъ тӏа вугача сердала сийг… Тамара дог тийша я, къонача тӏехьенна ший дин, мохк, истори, даьй беркате ӏадаташ мел дезача хана; цун хӏама, иштта къаман хӏама тоалургдолгах.

Вахара никъ бовза болалуча хана, уллув нийсагӏдар, беркатегӏдар хьалхадоаккхаргдола нах беза царна, тӏаккха догдоахилга хургья вай доккхача дикашка, Даьла къахетамга. Тамарас белгалдечох, дуккхача халача деноех чакхдаьннача къаман хӏама тоадергдола тӏехье ураоттаяр да лоархӏаме. Дер дайна лелараш, зехьа ха йоаераш ма хулла кӏезигагӏа хилийта гӏерташ къахьега деза вай, хӏана аьлча деррига а цигара дӏадолалу. Къахьегамо ву сагах эздий саг, къахьегарца гучадоал керда, беркате наькъаш. Из лораде деза тахан массане!