- Цӏи ялара кхерам бола денош хьаэттача, бахархой кхермзлен хьал лорадар мишта хул шун?

- 2026-гӏа шу доладелча денз, гӏалгӏай мехка цӏи яьнна 111 моттиг хилар, царна юкъерча шийтта моттиг йокъаенна йоархӏаш лотаяларца ювзаенна яр. Мехкарча Паччахьалкхен чӏоагӏонца, МЧС Керттерча оагӏон кулгалхоша хьалхадаьккха, 2026-ча (№ 174) шера тушола бетта 16-ча дийнахьа баь соцам ба, цӏи ялара кхерам бола денош 2026-ча шера бекарга бетта 1-ча денгара 2026-ча шера ардара бетта 31-ча денга кхаччалца лоархӏаш. Цӏераш ювлара кхерам бола ха латтача хана, эггара чӏоагӏагӏа лораде дезараш, фийла хила везараш белгалдеш болх дӏабихьаб оаха. Бешамашка, аренашка, шоаш бахача моттигашка цӏераш летаераш чӏоагӏа лоралуш хила беза денош да уж. Мехкарча паччахьалкхе, массайолча министерствашка дӏа-хьа дахьийтад уж каьхаташ. Цӏераш ювлара кхерам бола гӏулакх геттара чоалхане дийрза хӏама хуле, малагӏа болх лоаттабе беза белгалду МЧС болхлоша. Иштта РФ Президента тӏадилла, шахьарашка, юрташка гӏолла дӏа-хьа ухаш, кхераме лоархӏача моттигий хьал тохкаш ба мехка. Дӏабихьача балхах гучадаьннача кхоачамбоацарашта бехкебараш бехктокхаме эзаб, де дезар хьалхадоаккхаш къамаьл даьд.

- Къаьстта хьунашкара хьал лорадеш моттиг йий вай?

- Йолаш я. Хьунашка цӏерцара кхерамзлен хьал лорадеш ши моттиг я вай мехка – «Наьсарера хьунашкара цӏерцара кхерамзле лораю моттиг», «Шолжа кхалера цӏерцара кхерамзле лораю моттиг». Таханарча дийнахьа 38 саг ва цу моттигашка къахьегараш, 26 машин я, еригаш (ГЛОННАС) яха навигационни спутникови гӏирсашца кийчъяь я.

- Цӏи йоае хий хьаийдеш йолча моттигий хьал, хьога хаьттача, мишта латт тахан мехка?

- Бӏаьстан хана оаха дӏабихьача тохкама балхо хьагойтачох, боаггӏача боараме цу гӏулакха терко йиц аргдар аз. Таханарча дийнахьа укх мехка цу гӏулакха къоастаяь латтараш 1639 моттиг я: 1326 цӏера духьалара гидранташ; 280 цу оагӏонцара хин моттигаш; 26 «водонапорни башнеш»; хин моттигашкара 7 цу оагӏонцара пирсаш. Цу ерригача 1639 хин моттигашкара хьал тохкаш болх дӏабихьар республикерча Керттерча МЧС оагӏон болхлоша. Дӏабихьача балхо хьагойтачох, 306 хий лоаттадеча моттигий хьал телха да. 249 гидрантий болх лертӏа бац (юкъарча боарам тӏара 18,7%-га кхоачаш); 38 хин моттигаш (13,5%); 13 «водонапорни башнеш» (50%); хин моттигашкара 6 цӏера духьаларча балхацара пирсаш (86%). Белгалде деза, 2025-ча шерга хьежача, укх шера уж моттигаш дукхагӏа йолга – 29, 27 - гидранташ, 2- хин моттигаш. Хин моттигаш хӏара шера дукхагӏа я, бакъда цар лерттӏа болх беш цахилар юкъарча боарам тӏара 19 %-га кхоачаш хул.

- Цхьаццайолча моттигашка цу оагӏонцарча балхаца дувзаденна кхоачамбоацараш латт тахан…

- Цӏера духьалара гидранташ, хин моттигаш йоацаш урамаш да тахан республике. Цӏерцарча хатара юкъе эггара лоархӏамедар хин моттигаш боаггӏача боараме хилар да (ИНППВ). Из гӏулакх дикагӏа латташ йола моттиг Шолжа-Шахьар я – кхоачамбоацараш берригача боарам тӏара 11% -га кхоачаш хул, Инаркъера, Доала-Коара еррига 23 моттиг лерттӏа я. Эггара вогӏ из хьал латташ йола моттигаш я Магас, Юкъера Ачалкхе, Соагӏапче, Керда Редант. Магасе таханарча дийнахьа 112 гидрант (ПГ), 3 (ПВ) моттиг я, царна юкъера 28 ПГ, 1 ПВ тоаянза я – 25,2%. Юкъерча Ачалкхе 9 ПГ, 2 ПВ я, царна юкъера тоаянза 3 ПГ, 2 ПВ – 36, 3%, Соагӏапча 55 ПГ, 30 ПВ, тоаянза царна юкъе 23 ПГ, 1 ПВ – 28,2%, Кердача Реданте 16 ПГ, 3 ПВ, царна юкъера тоаянза 7 ПГ, 1 ПВ – 42,1 %. Таханарча дийнахьа мехка 7 цу оагӏонцара пирсаш я хин моттигашка, царех цаӏ мара лертӏа яц.

- Йокъаенна баьцаш, иштта совъяьнна хӏамаш вай мехка йоагаеш хиларах фу аргдар ӏа тахан?

- Гӏалгӏайчен хьунаша дӏалаьцар 84,198 эзар га я, ерригача республикан доазон тӏара 26, 96% хул из. Хьун доазонашца хоттаенна бешамаш, набахтенаш, экономикан моттигаш, берий лагераш яц вайцига. Бакъда, тахан федеральни оагӏонца лораеш цхьа моттиг я мехка . Из я «Аьрзи» яха паччахьалкхен ӏалама заповедник. Цун доазув- 35,2 эзар га – республикан доазонах 11, 18% хул цох. Эггара дукхагӏа баьцаш летаеш йола моттиг малагӏа я хьожаш тӏахьожама болх лоаттабу оаха тахан. Моттигашкарча администрацей керте латтарашка каьхат дохьийт, нахаца болх дӏахьош, кхаьч-кхаьчача цӏераш ца еттара уж тӏахьехаш хила яхаш. Цӏераш ювлара кхерам бола ха хьаэттача, къаьстта чӏоагӏа лорадеш да из гӏулакх МЧС болхлоша. Юртбоахама моттигашта гонахьа лаьтта оахаш чакхбоал, цӏи дӏа-хьа гӏоргйоацаш. Цул совгӏа, бахархошца къамаьл деш, йокъаенна баьцаш, цхьацца совъяьнна хӏамаш летаеш дола гӏулакх кхераме долга хьалхадоаккхаш рейдаш дӏакхухь.

- Дӏаьхача шера цӏи яьнна масса моттиг хилар укх мехка, бахьанаш малагӏаш дар?

- 2025-ча шера укх мехка 456 моттиг хилар цӏи яьнна, царна юкъера 239 моттиг йокъаенна баьцаш лотаярах из хатар хинна яр ( 2057 га). Бахьанаш- м тайп-тайпара хул: ара ӏимеца ха латтача хана, цӏи йийзе ӏоховшар; бераша цхьацца хӏама лотаяр; йоагаш йола цӏилеторг, гӏаьле ӏокхоссар. Йокъаенна баьцаш летаяра гӏулакхах 3 000 000 ахчанга кхоачаш 86 административни протокол оттадир оаха.

- Хин моттигашка хатар хургдоацаш, малагӏа болх дӏакхухь тахан?

- Саг хила ваха хатар ца оттийтара тӏехьа, ахкан хана нах эггара дукхагӏа гуллуш йолча моттигашка, лувча йиш йоацилга хоам беш дола улгаш оттадергдолаш хьалхадоах оаха администрацешта. Бахархошца къамаьл деш, СМИ гӏолла массанега хоам беш хила беза лувча йиш йоацилга, кхераме долга. Саг хи чу ваха хатар ца хилийта, тайп-тайпарча программашка гӏолла болх дӏахьош ба укх шера мехкара МЧС болхлой. Хӏаьта эггара лоархӏамедар да бахархоша шоаш из хӏама кхетадар, ахкан хана бераш цхьаь хин моттигашка цаахийтар, хи чу цабувлийтар. Геттара йоккха терко лоаттае езаш гӏулакх да из. ГИМС инспектораша, МВД болхлоша, гӏо дераша, Шолжа, Магӏалбика, Наьсара кхалешкарча МЧС болхлоша ахка чакхдаллалца дӏахьош ба из болх. Ахкан ха хьаэттача ишколерча, бийсаш йоахаш бераш ӏеш долча лагерашка цу оагӏонцара болх дӏакхухь МЧС болхлоша. Спорта, дешара моттигашкарча бассейнашка наьк де ӏомабу уж; хин юхе болча хана, лораде дезараш белгалду. Цул совгӏа, цӏеннах чуувтташ, дӏакхухь из болх бахархошца. Къаьстта терко лоаттае езарех я хин моттигаш йола юрташ, шахьараш. 1120 цӏагӏа чуувтташ чакхбоалаш, 3000 эзар совгӏа нахаца къамаьл деш болх дӏабихьаб, хӏаьта царна юкъера 2100 бераш да.

- Бераш ма дий тахан эггара чӏоагӏагӏа лораде дезараш…

- Хи тӏа ухаш йола ха хьаэттача, сага бокъонех волча викалца, 2025-2026-ча шерашка берашца хатар хиннача шахьарий, кхалений администрацешка ухаш, бераш лорадара тӏехьа дӏакхахьа безача балхах дувцаш, къахьег оаха. ГИМС болхлоша, хатар хиннача оарцагӏъухарий «Защита» яхача оагӏон доакъашхоша, 240 бер юкъелоацаш, из деррига хьалхадоаккхаш кхетаченаш дӏакхихьай. Берашта хьех хих лорадалар, хила вахача сага эггара хьалхара гӏо дар мишта хила деза. Тахан дешархошца, студенташца, берий беша ухаш долча берашца дӏакхухьаш латташ болх ба из.

- 2027-ча шерара цу оагӏонцара болх лертӏа хургболаш, фу аргдар ӏа шахьарашкарча, юрташкарча кулгалхошка?

- Эггара хьалхарча оагӏонца меттайоалае еза хий лоаттадарах Цаӏ волча оператораца хин моттигаш. Цӏи яьлча хий хьаийдеш йолча моттигашта, гидранташта паргӏатта дӏатӏабаха йиш йолаш хила беза цу оагӏонцара болхлой. Ма дарра аьлча, цхьаккха новкъарле хила йиш яц цу наькъ тӏа. Керттердараш лорадеш хилча хатараш кӏезигагӏа хул. Цӏераш ювлара кхерам бола ха латтача хана, къаьстта фийла хила веза саг.

- Баркал хилда хьона, Алексей, тхона терко ярах, иштта яьржа интервью яларах. Аьттув болаш хилба шун болх!