2019-ча шергара 2026-ча шерга кхаччалца дӏабихьача балхах 485 километр моттигера, муниципальни оагӏонцара машиний наькъаш тоадаьд мехка, иштта 107 моттига хьал меттадоаладаьд. Мехкарча Минавтодора каьхаташ тӏара йоазув дац из, хӏара денна фермераш, дешархой, лорий машинаш, бизнесменаш лелаш дола лоархӏаме наькъаш да.

Магӏалбика кхале, Магӏалбик-Шахьаре 158 километрага кхоачаш наькъаш тоадаьд. Керда наькъаша йоккхий юрташ шахьарца хотташ да, из къаьстта лоархӏаме да наьха вахара хьал аттача даккхара тӏехьа. Юртбоахаме къахьегарий ялат ханнахьа арадаккха, маьха тӏа долаш дохка аьттув ба тахан.

Къаьстта боккха болх ба республике муниципалитеташка дӏахьош латтар. Наьсарен кхален моттигашка, Наьсарен-Шахьаре 138 километр совгӏа керда асфальт ӏобиллаб тахан. Белгалде деза, из эггара дукхагӏа машинаш лелаш, адам тӏалатташ моттиг йолга. Цунга хьежжа, хӏара дийнахьа балха, деша, дарбанче болхачар лертӏача наькъашка гӏолла, тӏехьа ца бусаш, ханнахьа дӏакхача аьттув хилар чӏоагӏа терко е езаш да.

Цул совгӏа, таханарча хано дӏадеххача тайпара тоабаь никъ хилча,хатараш а кӏезигагӏа хул, машинашта дуккха паргӏатагӏа я. Шолжа кхален моттигашка, Шолже 108 километрага кхоачаш наькъаш тоадаьд. Лоалаха ядача регионашца вай республика хотташ дола наькъаш да цу кхаленна чудоагӏараш. Мехка экономически оагӏонцарча гӏулакхашка диллача а, лоархӏаме да из, хӏана аьлча тайп-тайпара хӏамаш дӏа-хьа кхухьаш йола йоккхий машинаш лела моттигаш я уж.

2019-ча шера 70,4% тӏа латтар вай республикерча цу оагӏонцарча балха боарам, хӏаьта 2026-ча шера ахкан шоллагӏча бетта 85,4%-га кхоачаш айделар из гӏулакх. Наькъашка хинна кӏоага, кхераме лоархӏаш хинна моттигаш меттайоалаеш болх бар из. Къаьстта терко е езаш да ӏобилла никъ дика, ханахьа бохаргбоацаш хилар. Хьалха дӏакхача хала хиннача гаьна ядача юрташка паргӏата долча наькъашка гӏолла баха аьттув ба мехкахой. Наькъаш тоадара балхах дикка толам баьккхача моттигашта юкъе йиълагӏча моттиге лаьтта вай республика тахан кхоалагӏча моттиге эттай. Федеральни оагӏонца иштта гаьнадала аьттув хилар хам баь варгвоацаш да.

Хӏара шера дикагӏа, чӏоагӏагӏа да мехкара наькъаш, цунга хьежжа кхерам а кӏезигагӏа ба. Бизнесаца, экономически проектий балхаца чӏоагӏа лоархӏаме моттиг дӏалоацаш да из.

Наьха вахара хьал меттадоаладеш бола боккха болх ба из тахан, ма дарра аьлча. 2024-ча шера федеральни программан юкъебахар Горагорск - Шолжа-Шахьар (Белоглинка) яха 30 километр бола никъ. Кхаь оагӏонца дӏахьош хинна из болх юххьанца йиллача ханал хьалхагӏа билла баьлар. Юртбоахаме къахьегарий шоай хӏама ханнахьа дӏакхачийта аьттув бар, хӏаьта бахархошта дуккха паргӏатагӏа яр кхален керттерча моттиге кхача. Лоаман моттигашка бодаш бола «Кавказ»-Гӏажарий-Юрт-Оалкам- Тӏаргим- Чми яха никъ иштта лоархӏаме ба тахан. Туризмаца дувзаденнараш тоадара тӏехьа йоккха моттиг дӏалоацаш дар цун хьал тоадар. Гӏалай юрташка кхача хьалха санна хала, кхераме дац тахан. Цу наькъашка гӏолла дукха туристаш, мехка тӏалатташ бола хьаьший лел. Илдарха-Гӏала – Яндаре яха никъ тоабеш бола болх юххьанца йиллача ханал хьалха чакхбаьккхар болхлоша. Хӏара денна йоккхача машиний тата, дом ла ца безаш, паргӏатабаьлар нах. Сурхотӏе-Алхасте яхача наькъа цхьан километрага кхоачача доазон тӏа болх дӏабахьа лаьрхӏадар юххьанца, бакъда ахча кхы а хьахьожадарах, бархӏ километрага кхоачаш хувцамаш хилар цига.

2025-ча шера кхо тӏий тоадеш боккха болх дӏабихьар республике. Кхерамзлен хьал меттадоаладарца чӏоагӏа лоархӏаме дар из. Илдарха-Гӏалий тӏарча Промыслови оалача шахьаре хьадийллар цаӏ, шоллагӏа тӏий Юкъерча Ачалкхерча Ачалкхе яхача хин лакхе хьалдир, кхоалагӏа тӏий - Эккажкъонгий-Юрта. Белгалде деза, кхоккха тӏаьцара болх кердача технологешка гӏолла, толашагӏа болча кхоачамах пайда эцаш дӏабихьалга. Моллагӏа йола машинаш лела йиш йолаш, дукхача шерашка ца дохаш латтаргдола дика тӏаьш да уж.

Паччахьалкхен моттигаша оагӏув хьаллацарах, эшаш дола новкъостал лоаттадарах вӏаштӏехьадаьннад из деррига. «Кхераме доаца дика наькъаш» яхача къаман проектага гӏолла, 2025-ча шера денз, цун когаметта дӏаэттача «Вахарерча моттигий хьал меттадоаладарах» йолча къаман проектага гӏолла дӏабихьа болх ба из. Федеральни программашка, Гӏалгӏай мехкара машиний наькъаш тоадарах йолча республикан программага, юртарча моттигий хьал меттадоаладарах йолча паччахьалкхен программага гӏолла дикка къахьийгад мехка доккхий хувцамаш деш.

«Наькъаш тоадар яхар бахархой хьал аттачахьа даккхар да. Гаьна ядача юрташкара наькъаш тоадеш, керда никъ буллаш доахкача хана, цига бахача наьха хьал духьалъоттаде деза вай. Цудухьа йоккха терко еш болх ба из. Цхьа проект юсаргьяц терко йоацаш, бахархошкара кхаьча цхьа дехар тохкам ца беш дутаргдац. Балха юкъе волча хӏара сага ший декхараш бехктокхаме кхоачашдар, деррига а боаггӏача боараме, лерттӏа чакхдаккхар эггара лоархӏамечарех да. Хӏара саг ший моттиге хила веза! Болх боаггӏача боараме дӏабихьа хилар каьхаташ тӏа хила дезац, хӏара денна нах дӏа-хьа ухача наькъага хьежача, цун хьал теркалдича; гуш, кхетадеш хила деза», - белгалдир вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас.

Къаьстта терко еш ва Мехкада гаьна ядача юрташта, цигара хьал аттача даккхара. Укх тӏехьарча ялх шера 100 километрага кхоачаш наькъаш тоадаьд цу юрташка. Дӏадахача шера цу балха лаьрхӏа региона хьахьожадаь ахча 3, 1 миллиард сомага кхоачаш дар. Геттара дика, чӏоагӏа бола асфальта никъ ӏобилларал совгӏа, кхы а балхаш дӏадихьар къахьегамхоша. Наькъа оагӏонашка хувцамаш деш, дикагӏа йола лампаш йогӏаш, наькъашта юкъе къоастам беш, «тата кӏезигду» оала экранаш оттаеш болх дӏабихьар моттигашка. Боаггӏача боараме куц эргадаьккха, кхераме доаца наькъаш хилар царех. Министерствай каьхаташка гуш хинна ца ӏеш, наькъашка лелача наха паргӏато луш, кхерамзлен хьал лорадеш хилар да эггара керттерадар.

Хьалхагӏа каст-каста хатараш хулаш, кхераме лоархӏаш хинна моттигаш кӏезигагӏа я мехка. Никъ дика, кӏоагаш доацаш хилча, наькъа юкъе дикка гуш басарашца баь къоастам, сийрда лампаш хилча, машинаца водар кхера везаш хилац. Гаьна ядача юрташкарча наха тахан дуккха аттагӏа да дарбанче, МФЦ, шахьаре кхача. Дукхача дезалий ха, ахча кходеш болх ба ала деза цох. Лаьрхӏа гӏулакхаш ма хулла сихагӏа чакхдаьха, цӏенах кхета йиш хиларо наха йоккха паргӏато ю. Шоай кхоачам ийца базар тӏа, тикаш йолча болхача фермерашта а дикка аттагӏа да тахан. Гаьна ядача юрташка бахача нахаца къамаьл деш, цар белгалдеш хӏама да из тахан. Моллагӏа гӏулакх кхоачашде наькъа аравалар йоккха хало еш дар яр царна цхьан хана, хӏаьта тахан шаьра, беркате, хоза бола никъ; дега боккха тоам беш ба. Кхоачашде аьттув баьннараш кӏезига деце а, дӏахо кхы а де дезараш дукха да. «Магас» яхача аэропорта тӏабода никъ, «Кавказ»- Илдарха-Гӏала - Юкъера Ачалкхе - Магӏалбик - Махьмад - Хитӏеа яха никъ дикка тоабеш болх чакхбаккха лерхӏ мехкарча Паччахьалкхено, иштта деррига хувцаш тоаде дезарех да Галашкара тӏий. Толамга кхоачаш карагӏдаьннар дизза дӏачӏоагӏдеш болх хургба цох, уж еррига моттигаш тоаяь яьлча.

«Дӏахо кхы а де дезараш кӏезига дац тахан. Халагӏа йолча, гаьнна лоаман моттигашка ядача юрташка доккхий хувцамаш дӏахьош къахьега дезаш да вай. Къаьстта цига дика гуш хул тоабаь хӏара керда никъ. Бехктокхаме, мехкарча моттигех дог лазаш, къахьегар да лоархӏаме! Хӏара болхло ший декхараш тӏехдика кхоачашде ловш хуле, кхы а боккхагӏа болча толамга кхача хала хургдац вайна», - аьлар вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас, тха корреспондентаца къамаьл деш. Мехкара наькъаш меттадоаладара истори тоннаш йолча цематах, жагӏах латташ дац… Ишколе додача бер сихагӏа дӏакхачара, фермеро хӏетта хьаяьккха шура сихагӏа йохкара, гаьна лакхе ядача юрташкарча бахархой хьал дикка аттачахьа даккхара истори да аьлча, нийсагӏа хургда цохцох! Хӏаьта тахан хьагучох из никъ бизза, боккхача толамга кхаччалца дӏабахьа лаьрхӏа ба республике. Белгалде деза, цу оагӏонцарча балха вай мехкадас лакха терко, тӏахьожам лоаттабелга. Вай кхоанен денош паргӏатагӏа хулийташ, наьха дегашта тоам беш, болх хургба цох!