Юххьанца са вӏашагӏкхетар хилар царца, отпусках волаш столице ваха арабаьккхача новкъа. Наьсарерча цӏермашина майдан тӏа тхо долаш, цу сихденна латтача хьала юкъегӏолла шоай безам сона бала карагӏдаьлар царна, сона меттел со накъа ваккха баьхкарашта а безабелар уж. Цар белабенна хилар, дега йӏовхал луш хилар дикача оагӏорахьа ӏаткъаш дар цига хиннача наха, цигара дӏадоладелар тха аьтинга бетта йӏайхача сайрийна гаьнарча наькъа арадалар.

Дӏахо новкъа доаккхаш хинна 36 сахьат (бакъдар аьлча из таьрахь со кӏеззига шийх озаволийташ дар) юххьанца дӏаьхлуш, чӏоагӏлуш дар. Проводникаша дӏахьоча балхага хьожаш, цар хӏара сага йоаккхо еш хилар зувш, ала хӏама доацаш дика вагона чура лостам теркалбеш, аз уйла йора, ма дика болх ба сона укх тайпара нах наькъа нийсбенна, яхаш. Москве хьош хинна бӏаьха никъ дӏабахар, дег чу эггара сийрдагӏа йола уйлаш юташ, вӏалла а хоалуш дацар из никъ бӏаьха хилар. Юххьанца цу новкъа даккха деза 36 сахьат сона дагадаьлладале а, безамеча къамаьло, хозача гӏулакхаша, мишта йихьар ца ховш, из ха дӏайихьар.

Цу тӏа сона цу наькъа нийсбенна аьттув чакхбоалаш бацар, вахаре массаза а нийслу, цӏаьхха, иразе моттигаш. Цӏава веза ха тӏакхаьчача, цхьа тамашийна хьал нийсденна, тхо ӏийсайца, Раянайца цхьана цӏадахка дезаш а хилар. Москверча Казански вокзале сайна бовзаш бола нах кхетар сона доккха дикахетар дар. Уж бар сона сай гаргара нах санна хьамсара. Кердача вӏашагӏкхетаро се цхьан йӏайхача фусаме вугаш санна хетийтар сона.

Из вӏашагӏкхетар хилар бахьан долаш, са таро хилар дукхача сахьаташка ӏийсай, Раянай болх зе. Никъ - из массайолча хана зӏамига вахар да, цунна чудоагӏаш хул тайп-тайпара вахарера хьалаш, вӏашагӏкхетар, безаме йистхилар, керда саг вовзар, гаргалол хоттар. Къаьстта вагона чу боккъонца дола хьаьша-да тӏаэцар хилча, мухха а хул хӏара пассажир шийх веза хьаьша хеташ.

Вай эздийча проводникий балха цхьаккха а тайпара моттийта леладеш хӏама дацар, цар дег чура шоай болх беш хилар гуш дар. Безаме, ӏимерза саг тӏаэца; из дӏанийсвалийта, цунна эшар фуд ха; дӏайха чаь пела кховдаде; цун никъ аттача баккха; из кӏаьда вижар долаш наькъа вахийта хьожаш бар уж. Цар дезалера профессиональни болх сов дика вӏашагӏбелла хиларах хеталора, из атта боаца проводника болх геттара атта а, ший тайпара говзал йолаш болаш санна а. Цар шинне а барт болаш болх бора, цхьана наьха йоакхо еш, шоай балха хӏара гӏа эза-биста дӏахьош, из дика хоалуш дар уж зийча.

Фирменни цӏермашина проводник хилар - из боккха бехктокхам ба. Цо дӏабех сатем а хьинар а. Бакъда ӏийса, Раяна шоай болх безаш а, дика бовзаш а хилар къаьгга гуш дар. Цар белабенна, безаме хиларо дицдора наькъа нийслуш дола ший тайпара атта доаца хьалаш, цар лора наха паргӏато, цӏагӏара сатем, лостам.

Нах кхувлача цӏермашина проводник хила атта дац, из боккха психологически ӏоткъам ба, сага ла безаш. Пассажирашта гуш дар, тӏера хоза кийчбенна хилар, безаме белабенна, шоай ханнахьа чай дезий хоатташ, хоза нийсдаь кисеш хилийтар - из тӏагӏолладар мара доацилга. Цу атта хетача гӏулакхашта тӏехьа латт наб яйна бийсаш, чӏоагӏа балха график, физически хало, ше наьха кхерамзле лораяра бехктокхаме хилар.

Проводника балха ха дӏайолалу перрона тӏа хьалхара пассажир гучавалале. Вагон аргӏанарча наькъа кийчъяр - из дукха болх ба. Доалахьардар хьаэца деза; кисей комплекташ дагаръе, ӏояхка еза; пешкаш йоагаш йий хьажа веза; кондиционераша болх мишта бу ха деза; ерригача технически моттигашка хий кхоачам болаш дий ха деза. Проводника ше лоаттабу шийна тӏачӏоагӏъяьча вагона чу лостам, цӏено. Цунна чудоагӏаш да каст-каста екъа, тӏаьда пахашк хьокхаш хилар; берригача наькъа вагона чу лостам хилийтар; моллагӏа ара хаоттам хиларах, из чура цӏена лоаттаяр проводника декхар да.

Цу профессе керттера хало я нахацара къамаьл цахадаш хилар. Цӏермашина вагон - из дӏакъайла моттиг я, цига гуллу шо-шоай оамал йола дукха нах. Проводник декхарийла ва психолог а, наха юкъера хьал довзаш вола саг а хила. Цун декхар да, нагахьа санна наха юкъе, цӏаьхха, дов ийккха моттиг нийслуш хуле, из хьал сиха къоастаде; е геттара бер делхаш хилча, из соцадара никъ лаха; безаме, бакъда чӏоагӏо йолаш юхатоха цхьоагӏо йохае гӏертараш. Цу юкъегӏолла из хила веза, ше кӏаьдвалар наха дӏа ца гойташ фийла а, сакхетам болаш а, сабаре а, хьаьшашца безаме а.

Наькъа кхерамзле - цхьаькха гуш доаца балха дакъа да. Проводник бийсан сома ва, наькъа графикага хьожаш; нах ӏобоалача хана, нийса юхасацар лорадеш вокзалашка, станцешка. Нагахьа санна сиха, дагадоацаш хӏама нийсденна - сага могашал яйна е технически хьал телха - моттиг хилча, дукха хӏама тийша да проводника балха говзалах.

Чархаш тӏара вахар ший тайпара дӏадахьа дезаш хул, цига дац массазара хьалаш, ший ханнахьа наб яр, лерттӏа салоӏам бар. Проводника болх аттачарех бац, из болх ловргбац чӏоагӏа оамал йолча сага мара, из хила веза дег чура из болх безаш. ӏийсас, Раянас из болх мишта бу хьожаш хилча, ца зувш дита йиш яцар уж шоай балхах тӏехдика кхеташ хилар.

«Гӏалгӏайче» яхача цӏермашина никъ улл Къилбаседа Кавказе, Кубане, Ростовски областе, Центральни Черноземье, Поволжье, Центральни Россе гӏолла. Вагонашкара арахьежача гуш я Гӏаьбартой-Балкхарой, Ставропола, Краснодарски края, Ростова, Воронежа, Липецка, Тамбова, Рязански областа цӏермашина наькъа зӏамига станцеш, транспорт лела йоккхий моттигаш.

Россе доккхача даькъ тӏа бахача бахархоша дукха ха я цу дикача хьалашта, къаман таронашта мах оттабаь; цунца цӏихеза я из балха тоаба. Пассажираш укхаза тӏаэц цӏена лостам болаш, вай заман хьалаш долаш, чам болча даарца, из бахьан долаш бӏаьха никъ лоаца хеталу, йицлургйоацаш хул цу наха гаьнарча наькъа ха.

Наьсарера Москве бода никъ - из бӏаьш километраш никъ бар хинна ӏац, из массахана дагадоаца вӏашагӏкхетар да, тайжа йодача цӏермашина чархий таташца гаьнадоалаш хул чубагӏача наьха къамаьл. Цо дут дагахьа дукха хоза гӏалгӏай гӏулакхаш, хӏана аьлча цо цӏи дӏахазийтай дукхача наха Кавказа хьоашал гойташ, таханара хьалаш хьакхоллаш болх дӏахьош хиларца.

Ший хана «Гӏалгӏайче» яхача цӏермашина мах оттабир цӏихезача гӏалгӏай поэта, литературоведа, Гӏалгӏайчен йоазонхой Союза кулгалхочо Ноакастхой Хаваша. ӏуйрийна ховш хилар тхо, цунца цхьан вагона чу Москве долхаш хилар. Проводникаш ӏуйрийнара чай луш бар, корагӏа арахьежача гуш яр ӏалама хозал, хӏаьта купе дӏадоладелар культурах, литературах, кхоллама наькъах, иштта наькъа хьалий дикалах дола къамаьл.

«Со каст-каста ваха везаш хул цӏермашиннаькъа транспортаца столице,- аьлар Хаваша.- Укх чу санна хьалаш атта нийслургдац, из дика а да. Из вай республикан сий да».

Цӏихезача литератора дешашка доаккхал дара оаз хоалуш яр. Каст-каста наькъа водача сага хӏара лоадам боацар а лоархӏаме хул - сатем, цӏено, болхлой безаме хилар. Цӏермашино из деррига ший пассажирашта дӏалуш да. РЖД лакха хьалаш укхаза хоза тарлуш да къаман дегагӏозленца.

Далганаькъан ӏийса, Бушмина Раяна шоайла башаш ба, цига хоалуш я цар дегай гаргалол. Иштта рузкъа хилар цар, вахар шоайла хотта дезаш, уж шоайла гаьна хиларга хьежжа доацаш.

Раяна (Людмила) Бушмина, нонагӏа йолча хана, Воронеже яьхай. Цу шахьарца дувзаденна да цун дукхагӏа дола дика-во. Нийсъеннача вахарерча халонаша цхьан дийнахьа Шолжа-Гӏалийгахьа хьажа езача оттайир из, цигара вар цун да. Цига, Нохч-Гӏалгӏайче йолча хана, дика къахьегаш яр, хьехархо йолаш, цун даь-нана Лидия Ильинична Васильева, цун совгӏаташта юкъе «Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏем тӏа къахьегарах» яха майдилг а яр.

2023 шера ший овла болча моттиге юхаяро Раянайна дӏахояха низ белар. Укхаза цо, дукхача хана денз, ислам ӏомадеш хиларах ший вахаре керттера никъ тӏаийцар, шахьадат а доаладаь, им диллар. Шаьларча маьждига имам дакъа лоацаш а волаш ше из дин тӏаэцарах дувцаш, бӏаргашка хий увттар Раянайна. Цун бӏаргашка го йиш яр из ираз долаш хилар, ший дехача дега дарба корадир цунна, иштта вахарера чӏоагӏа оагӏув а. Цу бӏаргашка яр, юххера а, ираз корадаьча сага дегагӏоз, вахара кӏийле.

РЖД балха ера из, диъ шу хьалха, ше пассажир йолаш, шийна наькъа нийсъенна проводница бахьан долаш. «Из кхалсаг чӏоагӏа безам тӏабодаш яр,- аьлар Раянас.- Оаха къамаьл дир, цо беш бола болх бӏаргабайча, сона а безабелар из болх, керда хӏама дӏадоладе ловш яр со. Дукха ха ялале, со а хилар проводника болх беш».

Ши шу хьалха Раянас овлангара хийцар ший вахар. Цу хана из болх беш яр тӏехьатувсача ставропольски вагона тӏа, из вагон, дукхагӏа йолча хана наькъа йодаш хул «Гӏалгӏайче» яхача цӏермашинаца. Цу тайпара, Российски цӏермашина пассажирски компане из йовзийтар гӏалгӏай балха новкъосташта. Цхьана бӏаьхача наькъа ахар, бийсанара чархий тата, наькъа шоайла гӏулакх леладеш хилар бахьан долаш, Раянайна Гӏалгӏайче езаелар. Кердача новкъосташа дега йӏовхалца тӏаийцача Раянас лаьрхӏар, Гӏалгӏайчен лаьтта ший вахар дӏахо дӏадахьа, из йолаелар Наьсаре, ший доалахьа хургйола квартира лаха-эца.

Цкъа хьалхагӏа цун довзаш доаца юридически хаттараш нийсделар цу наькъ тӏа, арахьара тӏавенача сага атта дацар из хьал ла. Уж хаттараш дукхача бетташка дала тарлуш дар. Бакъда дика нах боацаш дац цхьаннахьа а. Цу хана цун новкъостал даьрех вар Далганаькъан ӏийса. Из хилар бахьан долаш, кердача моттиге ший доалахьара фусам караерзае таро хилар Раянай.

Тӏехьагӏа хьагуш хинначох из бар рузкъан болх – цар ши вахар хеттар цхьана дӏахьош болча къахьегама наькъо.

ӏийса цу хана транспортни компане мухь дӏа-юха кхухьаш болх беш вар. Шоаш вӏашагӏкхийтта йоккха юкъ ялале, цо аьлар Раянайга Наьсарен цӏермашина тӏа хила, аьнна. Из ше вахар Краснодаре, «Нах кхувлача вагона проводника» гӏулакха еррига къайленаш, говзал ӏомае, йовза. Кастлуш, уж цхьана болх бе болабелар.

«Сона цӏаккха а дага дацар сай вахар цӏермашинаца дувзаденна хургда аьнна, бакъда тахан ала лов - сона из болх дег чура безаш ба,- аьлар ӏийсас. - Цӏермашина никъ - из вӏалла кхоачалуш йоаца рельсаш, станцеш, вокзалаш хинна ӏац. Из да вӏалла ца соцаш са вагона чугӏолла дӏадодаш дола наьха вахар.

Пассажирашта юкъе каст-каста нийслу тамашийна нах; хотталуш хул хоза, пайдане къамаьл; цар никъ а лоацбу, дега йӏовхал а лу.

Нах массаза зувш ба уж хоза, безаме фусам-дай, хоалуш я царгара хьайоагӏа йӏовхал. Царга юстаро хьожаш хилча хеталу, уж вӏалла кӏаьдлуш бац, аьнна. Шоай цӏагӏара доаца вахар цар атта дӏахьош санна хет наха.

Моллагӏча къаман нах уж хиларах, наха царех оалаш дола хоза дешаш царна доагӏаш да. Царна наха баркал оалаш йола моттигаш дукха а я. Цар тахан дер наха эшаш а лоархӏаме а да.

ӏийсас, Раянас безамца, доаккхал а деш, дийцар сона шоай дикача балха новкъостех. Царца ва дика балха масалаш дола, ӏимерза саг, Наьсарен балха даькъ тӏара кулгалхо Оздой Лом-ӏаьла, цӏермашений тоабай инструктор Тӏолданаькъан Роза. Боккъонца дола доттагӏал да цар проводник волча Овшанаькъан Хизарца, из хӏанз Москве дикача туристически даькъ тӏа болх беш ва.

Къонача фусам-даьшта уж дика нах хинна ӏац, уж ба лакхача класса говзанчаш, царгара хьаэца дукха хӏама да.

Иштта балха говзал йола нах шоашта уллув хиларах, цар шоай балха декхар тӏехдика кхоачаш а ду.

Цу фусам-даьшца аз арабаьккхача новкъа са вӏашагӏкхетар цӏаккха а дицлургдоацаш хилар. Сона кхыча тайпара дайра цӏермашина наькъ тӏара вахар, из болх. Со, кӏаьд ца луш, хьожаш хилар цу безамеча нахага, цар беча балхага.

Са никъ чакхбоалаш бар. Корах гуш дар Наьсарен ӏуйранара вахар. Цӏакхачарах гӏадвахар а, цу дикача нахацара къаста везаш хилар а вӏашагӏъийра.

Сона теша лов, ӏийсай, Раянай вахар дика хургхиларах. Даим дика пассажираш, паргӏата никъ, тешшаме балха новкъостий хилба цар.