Деррига а мишта доладелар аьлча, Даьхен лаьтташкара цхьа дакъилг кхыча мехка дӏадахьа дагадехар. Бедохккал дола кӏайча хьажкӏа фийгаш, бӏаьха никъ ийца, малхбоален Франце лаьтташка кхаьчар. Цхьан гӏалгӏай дезала Даьхенцарча безама  кӏийлен тӏа дагадехача цу гӏулакхах, боккха  толам хилар ала йиш йолаш да тахан. Кердача, Франце лаьтташка ше, цигара хьаяьлча санна,  чӏоагӏа дика дӏалетар къегаш, кӏай бос бола хьажкӏа.

Шоллагӏа шу да шоай коа тӏа цар къоастадаьча доазон тӏа лакха гӏадам,  боккъал башха хьажкӏа хулаш из тӏаювла. Бӏаьшераш хьалха денз вай даьша цӏихеза жувра сискал, хингалаш деш лелаяь кӏай хьажкӏа, тахан Кавказа моттигашта геттара гаьна яьлча а чаме йолаш, хоза латаш я.

Шин культуран юкъера тӏий хинна дӏаэттад  ала йиш йола ялат да-кх из тахан… Франце бахаш болча гӏалгӏашта чӏоагӏа доккха, дега тоам беш гӏулакх да из. Даьхенцара бувзам, даьй хьамсарча, хьаьнача лаьтташкара  бӏаьха никъ бахьаш хьадоагӏа, хам баь варгвоаца беркат  да из, шоай мехка гаьна бахача цар дегашта. Укх шерара ахка европейски ахархошта хала хилар; йокъал оттарах, ӏимеца денош латтарах.

Францерча ялатий хьувкъамашта боккха кхерам тоссаш хилар из. Бакъда, геттара чӏоагӏа йокъал, йӏовхал лаьттача, тӏоадалах хӏама доацача Франце лаьтташка чӏоагӏа дика ураэттар гӏалгӏай лоамашка кхийна хьажкӏа. Моллагӏа долча ялата ураотта новкъарле еш йолча йӏовхала духьалъэтта, гӏалгӏай дезала дог хьоасташ, чӏоагӏа тамаш яйташ  хилар кӏай хьажкӏа.

Бӏаьстен хана кхаь тайпара хьажкӏа дӏайийннаяр цу наха, ма чӏоагӏа тамаш еш бар уж хьажкӏа чуэца эттача. Кхаь тайпара хиннача ялата юкъе «Гӏалгӏай» фух йола хьажкӏа вокхарел дуккха дикагӏа, фийг чӏоагӏагӏа, боккхагӏа, биза болаш хьийкъаяр. Диззача пхе шера хӏара бӏаьсти цар дӏаювш хиннача цигарча хьажкӏаел, дикагӏа я вайцигара йихьар. Европейски фух йолча хьажкӏо цига йокъал хала лайнилга гуш да, хӏаьта гӏалай юрташка кхийнар-м ший тайпара я. Гӏалгӏай хьажкӏа дӏаьха, доккха истори долаш я. Бӏаьшерашка денз тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш, вай даьша- ноаноша лорадеш хьадена фу да из.

Лоаман низ, моллагӏча халонашта духьалъоттар чуэзача санна я из тахан, Франце лаьтташка вахар доаржаде эттача а. Уллув ураэттача  таханарчарна юкъе, дикка белгала йолаш я вай мехкара хьажкӏа; чӏоагӏагӏа, фийг дикагӏа хиларца. Цу гӏулакхо хьагойт, гӏалгӏай фух йола хьажкӏа тхьоврача шерашка денз дика лоархӏаш, кхорзденнача, йокъал эттача деношта духьалъотталуш йолга. Бӏаьшераш хьалха денз бух бола, вай даьй къахьегам ба ала деза цох. Франце бахача гӏалгӏай дезалера из истори массане дог хьоасташ, доаккхал дайташ хилар. Хӏаьта цун юхьиг Жӏайрахьа кхален Паьлинг яхача юрта вахача

Йовлой ӏалиханагара хьайоагӏаш я. Цу моттигашкара хӏара никъ, тоатолг, баьца мергӏилг довза саг ва ала деза цох. 2017-ча шера, лоаман гӏалай моттигашка гӏолла гобоахаш лелаш, хаьрцача гӏалай кхерашта кӏалхара цхьан тишача, хана йӏоахалца ӏажагӏденнача, мурденнача кӏада юкъера хьакъедаш уллача хӏаманна бӏарг тӏаэттар цун. Чӏоагӏа лораеш хьаийца, хьаяьстар цо из. Къаьнара топпара кхабилг яр кӏада юкъеяьллар. Бӏаьшераш хьалхара кхабилг хано кхояьяцар – ийккхаяр из, бакъда чухьара хӏама долаш дар.

Цу кхабилга чу дадар тахан Франце лаьтташка доккха вахар дилла ураэттача хьажкӏа фийгаш. Гӏала хаьрцачул тӏехьагӏа, кхабилг ийккхаяр, догӏа, лоа чудувларах ахаш фийгаш вар тесса дар. Кӏалхардоахалургдац аьнна хийтта уж фийгаш, «дийнде» нах корабир Даьла къахетамца, Цун низаца. Диса фийгаш лорадеш, дикка цӏендаь, шоай коарча беша дӏадийра цар.

Дикка къахьегаро, хьажкӏа хулачара даьннад аьнна хийттача цу «дошоча» фийгашта, низ чуболлийтар… Юкъарча оагӏонцара доакъашхо волча Султиганаькъан Абукара дезаш мел болча наха дӏа-хьа декъаш дар уж. Тӏатеӏӏа къахьегаро бӏаьхача, Франце бодача новкъа даьхар гӏалгӏай фух йолча хьажкӏа фийгаш. Цигарча лаьтташка вахар дилла, ураотта дезаш хиннад-кх уж…

«Тахан дукхача мехкашка йохкар генетически модифицированни оала хьажкӏа я, - дувц ӏийсас. - Оаха а, ахкан хана, каст-каста ийеш, кхехкаю из. Берал  дагадохийташ дола хӏама хул цох. Цу ханашка хӏара коа тӏа бӏарг ма кхоачча  хьажкӏий бешамаш ма хуларий, хӏара дийнахьа яй биззе кхаохкар.

Йӏайхача, кхийхкача хьажкӏах хьайоагӏаш хинна  хоза хьаж хӏанз а дагалатт сона. Вай мехка кхеяьча хьажкӏах чам баьккхача, из деррига юха дагадехар. Тахан укхаза тикашка йохкар санна а йоацаш, ший тайпара чам, бос, куц долаш яр из - бокъонца йола Даьхен лаьтташка кхийна хьаьна, беркате хьажкӏа…»

Уйла е эттача, хам бе безаш хӏама да из тахан! Вӏалла дагадоацача хана, бӏаьшераш хьалха гӏалай юрташка баьхача вай даьша, ноаноша дӏадувш леладаь фу тахан вайга хьакхачар тамашийна, доккха да ала деза! Гӏадамаш тӏа хьажкӏаш  дукха яц тахан, хӏаьта а Францерча лаьтта уж  ураоттае эттача, гӏалгӏай дезалá хам баь, мах баь варгвоацаш совгӏат да из. Къахьегаро хӏама тоаду, теша лов дӏахойодача хана хӏара шера дикагӏа низ чуболаш из чӏоагӏлургхиларах, массанеца екъа йиш йолаш дикка яржаргхиларах.

Цу наха-м тахан хӏара фийг дошоча буртига маьха ба. Мехка гаьна, Даьй беркатеча лаьттах хьегаш бахача наха совгӏат хиннад цу гӏулакхах. Даьла къахетам ба ала деза-кх цох тахан!

Кавказерча лоамашта эзараш километраш  гаьна уллача мехка гӏалгӏай хьажкӏий фу даржар яхар массане доаккхал де дезаш дика да аьлча, харцахьа хургдац, аьнна, хет сона. Вай даьшкара хьакхаьча беркат, лоаман юрташкара дошув да ала деза цох!

Тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш дӏадаха дезаш да-кх моллагӏа беркат, Дала иштта оттадаь хилча. Тахан, тамаш яь ца ӏеш, цох йоакхо еш, Далла хоастам беш хила деза вай!