Мехкадаь Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлий къамаьлаца дIайолайир кхетаче МутаIаланаькъан Хьажбикара. Ший къамаьла юкъе мехка кулгалхочо белгалдаьдар тIехьарча шерашка республикан дешара оагIонца дикка хувцамаш хиннилга, цу дерриганена хьалха латтараш хьинаре къахьегаш бола хьехархой болга.

«Духхьал берашта хьийха Iац шо… Оаш гIо ду царна шоай низах теша, вахаре пайдане, беркате хургдолча хIаман тIехьа чIоагIбала, дикагIдар хьахаржа. ГIалгIайчен кхоане таханарча шун къахьегамга хьежжа хургья. Иразе, беркате хилда шоана керда дешара шу! Дуккха керда толамаш, оаш доаккхал де йиш йола дешархой хилба шун шортта!» - белгалдаьдар вай Мехкадас.

ХIара шера дIакхухьаш йолча маьцхали беттацарча хьехархой кхетачено хьагойтар, моттигерча дешара оагIонцара хьал тоадара тIехьа ше лоархIаме йолга. Цу дийнахьа гулбеннараша белгалдир, дешара оагIонцара гIулакхаш ма хетта тоадара тIехьа хьинаре къахьега дезилга, хьехархой массахана шоай балхацара говзал, кхетам лакхбеш хила безилга, дешара юкъе хIара денна хьадаржаш дола кердадараш юкъекхувла дезилга, дешара тIакхувраш ма хулла дукхагIа хилийтара тIехьа болх лоаттабе безилга.

2019-ча шера денз, къаман проекташка, тайп-тайпарча программашка гIолла вай мехка хьалъяьй таханарча ханага хьежжа йола 25 эзар совгIа моттигаш йола 50 ишкол, иштта 10 эзар совгIа бераш чуэцаргдола 50 берий беш. Цул совгIа, цу юкъа 43 ишколе, боккха болх дIахьош, хувцамаш даьд.

ХIаьта цу оагIонцарча балхаца эггара керттердар, массахана санна, вай къона тIехье дешара тIакхувш хилар, цу дерригане хам беш, керда наькъаш хьаделлара тIехьа кийчо еш хилар да. Укх шера цу оагIонцара гIулакхаш гIадвугаш дар ала йиш йолаш да. 395 дешархочо ишкол дошоча майдилгашца чакхъяьккхар. ДIадахача шерара хьал теркалдича, укх шера дикка толам хиннаб ала лов. 100 баллага кхоачаш экзаменаш дIаеннараш укх шера кхозза дукхагIа хилар мехка, 9-гара 24 сагага кхоачаш.

Къаьстта теркалде дезарех да, кхетама хьал довзийтача яхьашца, вай дешархой безам болаш хилар. Ерригача Россе республикашкара олимпиадашка дикка белгалваьлар 5 эзар совгIа дешархо, хIаьта царна юкъера ялх саг ерригача Россе хьалхабаьннарашта юкъе хилар.

Берий начIал, говзал гучаяккхара тIехьа лоархIаме моттиг дIалоацаш да таьрахьашца дувзаденнараш, Iилман-тохкама болх. Тахан вай мехка болх дIахьош я «Кванториум» яха берий технопарк, 111 дешара центр, керададарий шиъ «IT-клуб». Ишколашка болх дIахьош, йоаржаеш я кхоллама, театральни студеш, психолого-хьехархой , инженерни, ахархой гIулакхех йола классаш. Республикерча дешара моттигашка доккхий хувцамаш деш, кердадараш юкъедоаладеш, лакха говзал йола хьехархой хьачубоалабеш, дешара хьал лакхача боараме хилийта гIерташ, къахьегаш ба тахан.

Къонача тIехьен дикагIа, пайданегIа, беркатегIа хургдола наькъаш довзийташ, доккхача хувцамашка кхачара тIехьа хьалхара гIа баккха гIо деш ба тахан мехка.

Из иштта хургдолаш, дешара классаш эшаш мел болча кхоачамца тоаеш латт. Республикерча 108 дешара моттиге, толашагIа йола хIамаш хьожаяьй укх шера. Физиках йола кабинеташ таханарча ханага хьежжа йола лаборатореш йолаш, цхьацца балхаш леладе эшаш бола кхоачам болаш, ма хетта тохкама болх боаржабе аьттув болаш хургья. Берашта доккха совгIат хургда цох.

Ашарий, кхоллама оагIонцарча кабинеташка керда гIирсаш ийца, тоаергья; толашагIа йола мольберташ оттаяь; тайп-тайпара дешаргаш, исбахьален кхоачам, иштта берий начIал, говзал гучаяккха мел эшар оттадаь. Цу дерриганена нийса терко лоаттаеш ба, дешара моттигашка къахьегаш болча хьехархошта. Лакха говзал йола хьехархой балха боалабеш, шоай кхетама хьал хIара денна хьадаржаш латтача кердадарашца цар чIоагIдергдолаш, къахьег мехка.

Къаьстта хьоахаде лов тахан, «Юртара хьехархо» яхача федеральни программах. 2021-ча шера денз, 23 хьехархо балха оттаваьв республикан ишколашка, цхьа миллион ахча царна дIахьожадеш. Укх шера кхы а 17 моттиг я, республикерча гаьна ядача юрташка шоай болхлошка хьежаш латташ. Мехка кулгалхошта чIоагIа лоархIаме да республикерча дешара моттигашка къахьегараш лакха говзал йола, шоай балха тIа даиман лакхлуш бола хьехархой хилар. ХIаьта из иштта хилийтара тIехьа, республике тахан боккха болх боаржабеш ба.

ЛоархIаме моттиг дIалоацаш да цу оагIонца берашта нийса хьехам балар, беркате, кхоанарча вахаре царна шоашта, дерригача къаманна пайдане хургдола наькъаш довзийтар.Даьхенцара лерхIам, безам боккха болаш, мехка цIихезача турпалхой сий деш, йоакхо еш болаш, ураотта беза къонабараш.

Цу оагIонцара болх дикка тоабара тIехьа, дешара моттигашка тIема операце доакъашхой сийлен 154 юкъара доазош, музейш хьайийллай. Даьхен гIулакха арабаьннача вай мехкахой деналах, майралах, турпалча гIулакхех дувцаш; моттигаш я уж. Цига дIакхухь Денала урокаш, ветеранашцара кхетаченаш, боламаш. Из деррига а да, къонача тIехьен дегашка Даьхенцара безам чIоагIбеш, къаман сийдолча, яхь йолча къонгех доаккхал дайташ, ший хIама лорадар лоархIаме долга дIахайташ.

Таханарча вай мехка колледжашкара болх цхьацца кердадараш юкъедоаладеш, тоабеш латтилга теркалду вай. Масала, Iарпенаькъан Ювсапа цIерах йола вай мехкара политехнически колледж «Профессионалитет» яхача лоархIамеча федеральни проекта юкъеяхай.

Доагора-энергетически моттиге лакха говзал йола болхлой кийчбе, таханарча хано дIадеххача тайпара болх тоабе къоастадаьр 77, 4 миллион сом ахча да. Цу программан юкъе да дийша баьннарашта болх бе моттигаш хилийтар, дешара пхьоалленашка хувцамаш дар, деррига а балхаца дIачIоагIдеш хиларах йола ха лоацъяр.

Мехкарча лакхарча дешара моттигацара бувзам а дикка чIоагIбеш латт. ВорхI саг яхьашка чакхваьнна паччахьалкхен университете дешаш хургва, цул тIехьагIа болх бе моттигаш Iалашъергья царна.

«ДIахо кхоачашде дезараш дукха да,- белгалдаьдар вай Мехкадас ший къамаьлаца.- Керда ишколаш хьалъеш, кIалха яраш тоаеш, берий бешамаш, кхыйола дешара моттигаш хьаеллаш, таханарча технологешка гIолла цу оагIонцара болх тIехдика тоабе хьожаш, къахьегаргда вай.

Къаьстта терко ю хьехархошта: федеральни дешара программа тIа дIатIабалар, кердадараш юкъедоаладар массахана шоай балхацара говзал лакхъеш хилар да. Хьехархошта хьалхашка латтараш доккхий, лоархIаме декхараш да. Къаман кхоане сийрда хилийтара тIехьа къахьегаргдола тIехье ураоттае езаш ба уж. Нийсача наькъ тIа майрра гIа баккха, беркатегIа хургдар хьахаржа гIо де дезаш ба уж къонача тIехьенна.

Таханарча вай къахьегамга хьежжа хургда кхоанара денош… ТолашагIа мел дараш юкъедоаладеш, тоадеш латт мехка дешара оагIонцара гIулакхаш. НачIал долча хьехархой оагIув хьаллоацаш, таханарча ханага хьежжа йола Iилман балхацара моттигаш хьаеллаш, хIара бера говзал гучаяккхара тIехьа къахьегаш ба тахан мехка.

Таьрахьашцарча технологешка гIолла, доккхий хувцамаш даьд республике, дешара моттигашкара лакха говзал йола къонабараш арабаргболаш, къаман кхоанен хIама цар дикача оагIорахьа хувцаргдолаш, мехка хIама тоадеш деша, къахьега, доккхий хувцамаш де кийча хургболаш, болх боаржабеш ба республике.