Конференци кийчъяьр яр Ӏоахарганаькъан Ч.Э. цӏерагӏа Гӏалгӏай гуманитарни ӏилмай ӏилма-тохкама институт. Укх массехк шера а цига дӏакхухь кӏоаргга мах оттабара дола дешаш дувца кхетаченаш.

Из кийчъеш а дӏахьош а шоай низ вӏашагӏтехар хьалхале лелаеча боахамаша, мехка кхелахой юкъарлоно, цо белгалдир, цу гӏулакха паччахьалкхен лакха мах хилар. Академически болх вӏашагӏболлаш, новкъостал дир дешареи ӏилмани Министерствос, Гӏалгӏай мехка Российски исторический юкъарлон даькъо, политически ӏилман Российски ассоциаце Гӏалгӏай, Гӏаьбартой-Балкхарой мехкашкарча доакъоша. Цу тайпара боахамашта юкъера кхелахой бувзам лелабаро таро елар, дика ӏилман-исторически анализ е, шоайла бувзам лелабара тӏехьа къамаьл дӏадахьа.

Георгий Константинович Орджоникидзе ваьв Гуржегӏа, таронах вехача вӏаьхийча сага дезале, цо яьккхай Тифлисера фельдшера ишкол. 1903 шера из дӏакхийтар большевикех, цо хержар партийни балха тӏа лелаергйола Серго яха цӏи. 1917 шера революци яллалца, цо къайлагӏа болх лелабир, цкъа лаьца а ӏанзар из, Якуте ваьллар лаьца, хӏаьта Граждански тӏема шерашка из вар Россе Къулбехьен Чрезвычайни комиссар, из кулгал деш хул Тирка тӏа Деникина белогвардейски бӏу бохабеш лаьтта тӏом.

1932 шера Орджоникидзе кулгал деш хул СССРа езача промышленноста Наркомата, цо тӏахьожам а лоаттабеш, йоккхий Магнитка, Уралмаш хьалъю. Наркома валар хилар 1937 шера саькура бетта 18-ча дийнахьа; советски промышленноста кулгалхошта духьала низаш деш хилар бахьан долаш, Сталинца къовсам латтача хана.

Гӏалгӏайче из паччахьалкхен болхло тӏаэц, исторически оагӏонга диллача, гӏалгӏай этнос дегӏайоалаяра, къаман паччахьалкхе оттаяра лоархӏаме дакъа юкъедена саг санна.

Къилбаседа Кавказе тӏом лаьттача халача шерашка, керда паччахьалкхе хьакхоллаш, цо ше гойтар, моттигерча бахархоех кӏоаргга кхеташ вола политик санна, цун тӏехьа яр гӏалгӏай къаман тешшаме новкъост яха цӏи.

1919 шера, Россе Къулбехьен Чоалханеча хьалех волча комиссара кхерам тӏабенача хана, гӏалгӏаша тешшаме лочкъавора из шоай юрташка, цу юкъе яр Мужече, иштта Жӏайрахьа кхален Пхьуй яха гӏалгӏай юрташ.

Тӏехьагӏа цо лакха мах оттабора Тирка тӏа Советски ӏаьдал оттара гӏалгӏай къамо юкъеденача даькъа, цо дика лорадора Лоаман АССР вӏашагӏйоллаш гӏалгӏай хьашташ, цул тӏехьагӏа Наркомтяжпрома керте ше эттача, цо тӏахьожам лоаттабора Тирка дукъ тӏа геологотохкам бара, из бахьан долаш хьайийллар 1933 шера Магӏалбике мехкадаьтта доаккха моттиг.

Кхетачен доакъашхошка ше къамаьл деш, гуманитарни ӏилмай ИнгНИИ кулгалхочо Оздой Джамбулата белгалдир, Серго Орджоникидзес ерригача Къилбаседа Кавказа лоаман къамий, дукхагӏча даькъе гӏалгӏай вахаре доккха дакъа лаьца хилар. Ше къамаьл деш, института кулгалхочо белгалдир, ХХ-ча бӏаьшерен доккхий исторически гӏулакхаш цу паччахьалкхен болхлочун цӏерца дувзаденна хилар, уж накъадаьлар дукхача шерашка мохк дегӏабоалабеш.

Оздой Джамбулата ше тешаш ва аьлар, Серго Орджоникидзе йита дукхача оагӏорахьара тӏехьале таханарча архивашка, кердача ӏилман балхашка лелаеш а, къамашта юкъера барт чӏоагӏбеш а хургхиларах.

Цул совгӏа, Гӏалгӏай ӏилма-тохкама института кулгалхочо яхачох, цу йоккха цӏи йолча сага карагӏдаьнначунна иштта лакха мах оттабеш хиларо, Даьхен исторен ӏилма дикагӏа дегӏадоаладергда, Россе къамашта юкъера дӏаяхача ханашка леладаь гӏулакхаш дикагӏа вӏашагӏдохка ӏилманхошта новкъостал а деш.

ӏилман кхетаче дакъа лоацаш вар Гӏалгӏайчен вице-премьер Мутаӏаланаькъан Хьажбикар. Цо баркал аьлар Ӏоахарганаькъан Ч.Э. цӏерагӏча гуманитарни ӏилмай института кулгалхошта, болхлошта; цар иштта дика вӏашагӏбелла из болх дӏахьош хиларах. Цо белгалдир, Серго Орджоникидзе Кавказа а ерригача Россе а къамий исторе дакъа хилар.

Дӏахо къамаьл деш, цо аьлар, таханарча хьалашка цу сага шийна тӏехьа йита кӏоарга политически, культурни лар нийса кхетаеш хиларо таро лу барт, цхьоагӏо йолаш дӏахо дӏадаха, къамашта юкъера гӏулакхаш леладе.

Кхетаче дӏахьош, шийна хетар аьлар юкъарлон викало, мецената Малсаганаькъан Ахьмада. Цо белгалдир, Серго Орджоникидзе Даьхен исторена юкъе доккха дакъа лаьца саг хилар. Из хьежар нийсхон тӏехьа хила, цо цу тӏехьа къовсам лоаттабир. Серго Орджоникидзе лоамарошта хьалхашка ше денна дош кхоачашдеш хилар, цар тешам ца боабеш, цудухьа из даим вахаргва дикача тӏехьен дегашка, яхаш, дийцар Малсаганаькъан Ахьмада. Магасе дӏайихьача Халкъашта юкъерча конференце ӏилманхошта хьалхашка лоархӏаме академически оагӏонаш белгалйир, уж лаьрхӏа яр Серго Орджоникидзе исторически тӏехьален нийса мах оттабе.

ӏилманхош кӏоаргга маӏан дир цун чоалханеча, дукха оагӏонаш чулоацаш хиннача наькъа, цунца цхьана мах оттабеш; революционера, бӏухочун, советски ӏаьдал доалаш енача цӏихезача «халача шерашка хиннача командарма».

Конференце балха лоархӏамегӏа дола дакъа дӏалоацаш дар исторически дагалоаттам лорабар, цига теркама юкъе дар, эггара халагӏа йолча ханашка Къилбаседа Кавказе дахача къамий вахаре Орджоникидзес доккха дакъа лаьца хилар.

Цу тайпара кхетаченаш дӏахьош хилар даим а лаьрхӏа да академически бувзам дегӏабоалабара, мехкашта, халкъашта юкъера ӏилман-гуманитарни бувзам чӏоагӏбара. Гӏалгӏайче дӏайихьача кхетаче дукха доакъашхой бар, цхьан майдан тӏа вӏашагӏкхийтар ерригача Россера историкаш, кавказоведаш, архивисташ, культура лелаераш, Гӏирмера Якуте кхаччалца.

Профессиональни юкъарло гулъелар цхьана, кердача тохкамий толамаш гойтара, шоайла дагабалара. Из кхетаче дӏахьош хилар хьаллоацаш къамаьл дир Гӏалгӏайчен ИнгНИИ исторе отдела кулгалхочо ӏарпенаькъан Лейлас. Къамаьл даьрашта юкъе бар мехка тайп-тайпарча моттигашкара говзанчаш. Селий мехка исторически ишкола викалаш бар, цигарча паччахьалкхен университета профессораш Далгат Эльмира, Иманутдин Сулаев, Гӏирман культуран, искусствон, туризма университетера енаяр гулламе дакъа лаца профессор Шендрикова Снежана.

Тохкама балха говзал йийкъар Нохчий паччахьалкхен университета исторически факультета декана гӏончас Бегуев Сулеймана, хӏаьта академически музея юкъарлон уйла йовзийтар Батчаев Шамала, из вар Къарший-Черсий музея-заповедника революци ялале хиннача исторе отдела кулгалхо.

Къаьстта терко тӏаозаш бар Саха Республикера (Якути) баьхка хинна хьаьший: Хангаласски кхален культуран, дин-эздела дегӏаахара урхаллен кулгалхо Варламова Фекла, цу кхален Г.В. Ксенофонтова цӏерагӏча мехктохкама музея кулгалхо Мартынова Елизавета, иштта музея керттера болхло Тимофеева Наталья.

Цар бена никъ кӏоаргга белгало йолаш бар, хӏана аьлча Якути геттара гаьнара оагӏув я, цига ший хана Серго Орджоникидзе паччахьо ӏовахьийта хиннав, мехкахваьккха. Из хиннай ХХ бӏаьшерен революце хьалхара ха. Якутера баьхкача хьаьшаша таро елар, цо Сибре яьккхача ханара вахара ха го, цо геттара мах болаш дир конференце сурт.

Ерригача конференце яь докладаш яр 40 гаргга, уж яр йоккхаче кхетаченна чуйоагӏаш. Доакъашхой хьежар дукхача хаттарашка, уж дувзаденна дар ХХ бӏаьшера Россе революце заманца.

Лоархӏаме моттиг дӏалаьцар Г. К. Орджоникидзес, Къилбаседа Кавказе Советий ӏаьдал оттача хана, доккха дакъа лаьца хиларах къамаьл деш. Къаьстта йола тохкама оагӏув хетаяь яр СССРа еза промышленность дегӏайоалаеча цун комиссара лоархӏаме дакъа юкъедена хилара, цо кулгал деш хьакхеллар Советски паччахьалкхен экономически кӏийле.

Къаьстта йола терко тӏаяхийтар докладаш еш хиннараша, Серго Орджоникидзе йитача таханарча исторически тӏехьаленна, иштта къоастайир цун Даьхен историографе, культуран, литературан оагӏув. Лоархӏамеча балха дика оагӏув я ӏилман юкъе керда архивий материалаш яхар, Граждански тӏема исторех бола тамашийна хьаст хьакхоллар, цар таро лу Кавказера хьал довзара йола кӏийле йоаржае.

Йоккхача кхетаче дӏаяхьарал совгӏа, секцешка дукха къамаьлаш хилар. Конференцена чубоагӏаш кхоъ культуран-сердалон гӏирс бар. Масала, «Къулбехье» телефабрика кулгалхочо Воскобойник Константина (Краснодар) гойтар вӏашагӏкхетара доакъашхошта «Сергой тур» яха документальни фильм. Цо хьайовзийтар кӏезига йовзаш йола революционера Кавказерча вахара ханара моттигаш.

ӏилман-практически конференце массайолча оагӏорахьа даьча къамаьлий чаккхе еш тӏаийцар, паччахьалкхен ӏаьдала моттигашка болх бара дӏахо де лерхӏараш. Каьхата тӏа ӏилманхоша, эксперташа вӏашагӏдехкар исторически дагалоаттам лорабара, культуран-дешара даькъ тӏара хьал дегӏадоаладара керттера лостамаш, уж доагӏаш да Гӏалгӏайчен Паччахьалкхенна; мехка дешара, ӏилман Министерствонна, иштта республикан арахьарча бувзама, къаман политикан, зарбан, хоамий Министерствонна.

Вӏашагӏкхетара доакъашхоша шоайла бувзам лелабеча боахамашта дукхагӏа могадир, къамашта юкъе цхьоагӏо хилар, иштта Къилбаседа Кавказе Граждански тӏом латтача хана турпала къовсам лаьттача ханашкара исторически масалаш кхувлаш хилар. Терко тӏаяхийтар паччахьалкхен кагирхой политика тахкара, из кхоачашъяра. Даьхенцара безам совбоаккхаш, кагирхошта кхетам баларах дола хаттар а дийцар. Из болх дӏахьош лелае могаеш я конференце вӏашагӏъехка материалаш, масалаш гойтара Г.К. Орджоникидзе Къилбаседа Кавказа къамашца айхха бувзам лелабаь хилара балха оагӏонаш а юкъейоахаш. Конференце чаккхе еш иштта чӏоагӏдир Гӏалгӏайчен доазон тӏа Г.К. Орджоникидзена сийленг оттадар. Из болх лелабеча оагӏонна могаду паччахьалкхен йолаш йола мемориальни моттигаш дегӏайоалаяра новкъостал дар. Хьалхарчарех лаьрхӏар кхелахоша Мужечара Серго Орджоникидзе музей-цӏа тоадар, иштта Магӏалбик-Шахьаре советски паччахьалкхен болхлочун гӏов оттадар.

Гулбеннараша белгалдир кинематографеца истори доаржадар. Иштта могаду федеральни, моттигерча боарам тӏа хьаллацар Граждански тӏема ханашта хетадаь исбахьален фильмаш дахара юкъарлон кхоллама болх. Уж дукхача наха довзийташ хургда Серго Орджоникидзес цу юкъе дакъа лоацаш мишта къахьийгад. Цо таро лургья исторически оагӏонаш дукхача наха йовзийта.

Академически юкъарлоно белгалдир, Советски ӏаьдал хьаллацара гӏалгӏай къамо 1918-1919 шерашка юкъедена дакъа лоархӏаме хилар, бакъда Г.К. Орджоникидзес ше мах оттабарга диллача, Тирка тӏа лаьттача тӏема оагӏув хувца таро хилар из бахьан долаш. Из исторически моттиг белгалъеш я архивни каьхаташка, иштта дукхача тӏемах долча дувцарашка, кхыметтел Кӏайча болама викалий оагӏорахьа долча хоамашка а, гӏалгӏай лоаман бӏухой тоабаш духьалъотталуш, дика вӏашагӏъехкаш хиннилга дувцаш.

ӏилманхоша, цхьа уйла йолаш, лаьрхӏар; Серго Орджоникидзен тӏехьале дикка тахка езаш я, дӏадахача шерашка хиннача идеологе политически оагӏонаш юкъера а йоахаш. Дӏабахьа безача тохкама балха е еза керттера терко я, хьалхара советски къаман политика отташ, мехка къаман кадрай таро дегӏайоалаеш, цо бокъонца юкъеденар довзар.

ӏилманхоша чӏоагӏдир, керда каьхаташ юкъедахаро лакха пайда луш хилар. Хьалха довзаш цахиннар ӏилман балха юкъедаларо таро лу Къилбаседа Кавказе лаьттача Граждански тӏема дукхача оагӏоний хьал дикка доаржаде. Кердадараш юкъедаларо дукха довзийт Серго Орджоникидзена карагӏдаьннараш.

Цох боалача пайдан оагӏонга диллача, лоархӏаме толам баккха таро хилар Магасе кхетаче дӏаяхьарах. Хьагуш йолча материалех кийчдаь статьяй книжка арадалар лоархӏаме да. Цунна чудоагӏаш ба 33 кӏоаргга ӏилман болх, цар автораш ва 45 хьалхале лелаю тохкамхо. Цу тӏа ба кӏоргга мах оттабеш бола къахьегам, из накъабаргба историкашта, аспиранташта, гуманитарни лостам болча студенташта, иштта ХХ бӏаьшерен Даьхен истори, Советски паччахьалкхе отташ хинна хала ханаш тохкачарна.

Конференце программа дикагӏа хургйолаш; хьаьшашта, цун доакъашхошта лаьрхӏа вӏашагӏъеллаяр Гӏалгӏайчен дагалоаттама моттигашка гӏолла йола экскурси, уж я бӏаь шу хьалха хиннача гӏулакхашца ювзаенна моттигаш. Тохкамхой таро хилар республикан дийна истори довза. Уж я Кавказа бахархой вахаре лоархӏаме хувцамаш юкъедаьха моттигаш. Уж дӏаболабелар Шолжа кхален лоаман Даьттагӏара, иштта Мужечара, уж моттигаш йовзаш я Граждански тӏом латтача хана укхаза Революционни комитета штаб лаьтта хиларца, цу хана партизаний низ вӏашагӏболлаш йола керттера моттиагаш яр уж.

Цул тӏехьагӏа, ӏилман-культурни программа дӏахойихьар Жӏайрахьа лакхача лоаман кхале. Хьаьший бахар цӏихезача Пхьуй гӏалай комплексе, цига йоаржайир лаьрххӏа йола историко-документальни экспозици. Цу гойтамо хьакхолл цу ханара унзара ханаш, иштта Къилбаседа Кавказе лаьттача Граждански тӏема цхьацца йола оагӏонаш, цу кхерах даьча гӏирсашка Ревкома керттерча штабах цаӏ хиннилга хьалхадоаккхаш.

Тӏеххьара уж сайцар Фуртоуг яхача къаьнарча юрта. Укхаза лаьрххӏа хьадийллар мемориальни улг, из хетадаь дар Г.К. Орджоникидзена, иштта С.М. Кировна. Дагалоаттама белгало хинначул тӏехьагӏа, лаьрххӏа йола экскурси йир, цига дийцар Гӏалгӏайче баьхка хиннача советски кулгалхоех, цар лоамарошца барт баь хиларах.

Конференце доакъашхоша баркал аьлар иштта дика шоаш тӏаэцарах, профессиональни къамаьл дӏадахьара лакха кийчо яь хиларах.

«Сердало» газета оагӏонаш тӏа оаха каст-каста дувц Серго Орджоникидзен вахарах, цун лоархӏамеча гӏулакхех, исторе оагӏонаш белгалъеш. Цо Гӏалгӏай къаман йитар шийх йола дика цӏи.

Орджоникидзе дика кхеташ вар моттигерча хьалах, лоамарой ӏадатех, цун лерхӏам бар царца. Къаьстта из бахьан долаш, таро хилар цун, центральни ӏаьдалаи моттигерча бахархоштеи юкъеотта, цунца цхьана гӏалгӏай дегашка боккха дагалоаттам буташ.