Дегӏаахар - кхайкарал деш санна

Дукхача наха дика тӏаэцар, из юххера тӏадам оттабеш санна хул, бакъда Матенаькъан Ӏайшета уж керда толамаш вахара елла лард мара яц. Цун кабинета пенаш тӏа дукха яда грамоташ, тайп-тайпара сертификаташ, тешалаш. Ший бехктокхамеча кулгал деча балха йолаш, Ӏаьлий Ӏайшет духхьал болх лелабаь ӏац, цо балха юкъедоах хувцамаш. Цун хӏара ди - из мехкахой дегашка дусаш дола керда дош лахар да.

Цун балха керттердар да лакхаленашка кхачар. Из кхы кхайкаде ца дезаш, дика гуш да цун болхлошта, цо хӏара гӏа мел боаккхача. Шийна гонахьара нах сатемга, сабарга кхача гӏертача хана, Матенаькъан Ӏайшета хержаб доккха, кӏоарга, ший тайпара бехктокхаме хила веза болх. Из кхычарех тара йоаца оамал йолаш я, из яц талгӏе санна тайжжа дӏайодарех, ше даьхача толамех доаккхал а деш. Цо хержар - даим, ше лаьрхӏачунга кхаччалца хьалха хилар. Иштта Ӏаьлий Ӏайшета ший балхах бокъонца йола говзал йир.

Хеталу, административни балха даькъ тӏарча хаттараша кхоллама цӏи йоа ергья, аьнна. Из цунна доагӏаш дац. Кхычарна массазара балха дакъа гуча хана, цун гуш хул цӏена лист, цигара дӏаболабу цо ший болх юха а.

Культуран дакъа Ӏайшета дийна, садоаха дегӏа маьже я, массаза доал де дезаш. Хӏара кердача проекте, хӏара фестивале е Шолжа кхален культуран Цӏен цӏай долаш, хоалуш хул цун хьашт - ӏадаташ лорадар.

Денгара ди массаза доал, Ӏаьлий Ӏайшет кӏаьдлуц ший масалца дӏагойта, бокъонца ший болх безаш хиларо, кӏаьдвалар а дӏадоаккхилга. Хӏаьта бокъонца вола говзанча даим ӏомалуш хул, ше мел вах а. Дикагӏа хила гӏертаро даим белгалду цо хьадер.

Ӏаьлий Ӏайшет я, Сталина тийшача балхах вай къам мехкахдоаккхача хана, цу юкъе хиннарех, цун берал цига дӏадахар. Из яьй 1954 шера, кӏимарса бетта 20-ча дийнахьа гаьнарча Казахстана Щучинск оалача шахьаре. Из моттиг эзараш болча гӏалгӏашта, цар денал чӏоагӏа дий хьожаш санна, нийсъеннарех яр. Юххьанцарча деношка денз, аттачарех доаца вахар дӏадоладелар цун; ираз, сапаргӏата вахар хургдоацилга ховш дар цу чоалханеча шерашка наха ловш хиннача ӏазапах.

Наьха тешам боацабар

Матенаькъан Ӏайшета къахьегама никъ дӏаболабелар 1973 шера. Из яр хӏама лахара йола ха. Дукхача, тайп-тайпарча балхашка хила йийзар цун. Хӏара болх цо мел хувцача хана, мах бола балха говзал совйоалаш, дегӏаухаш яр цун.

Цун вахаре хувцамаш хилар 1981 шера. Къаьстта цу хана из хьожайир Шолжерча дӏа-юха лелача автоклуба тоаба кулгал де. Из болх бар хьинар, нахаца къамаьл де хар, дешара оагӏув езаш, цу даькъе дукха болх бир цо. Къаьстта цу хана, чархаш тӏарча клубаца дӏаболабелар цун вӏалла ца хадаш бола никъ, из тахан а дӏахо дӏахьош ба.

 Дукха ца говш из керте эттар кхален культуран Цӏен, керда гӏулакх цо тӏаийцар, шийна бенна тешам санна. Цу хана, из балха дӏатӏаяхийтача наха хоаделар къонача, хьинар долча Ӏайшета из болх дӏабахьа могаргдолга. Царна дайра цун начӏал, кулгалхочун хьинар, из боккъонца йола кхоллама тоабан кулгалхо хилар.

Иштта къона йолаш, дукхача къамий Шолжа кхален культуран керттерча кхуврча кулгалхо хилар вахаро ше хьалхашка оттадаь декхар дар, бакъда Ӏаьлий Ӏайшета из карагӏдаьлар, ший мел йола таронаш маьхалйоахаш цо къахьегарах. Наьха тешам боацабарах керттера ший декхар хетар цунна. Бехктокхам а бицбаь, наха сатувсар кхоачашде хьожар из, вӏалла а кӏаьд ца луш, иштта хьайоагӏаш а я.

Матенаькъан Ӏайшeта дика дешар дийшар. Цо яьккхар Краснодарера культуран институт. ӏалама начӏалца вӏаший хеттача академически кӏийлено, иштта ӏоаяьча балха говзало таро елар цунна лакхача боарам тӏа кхален культура Цӏен болх вӏашагӏболла. Шийна ховр, ӏомадаьр цо дӏахеттар мах болча къаман ӏадатех.

2004 шера, дукхача шерашка дика къахьегарах, моттигера культура, искусство дегӏайоалаеча мах баь варгвоацаш доккха дакъа лацарах Ӏаьлий Ӏайшета «Гӏалгӏай Республикан культура болхло» яха сийдола цӏи елар. Цу цӏеро хьагойтар, гӏалгӏай къаман культуран овла чӏоагӏбара цо хьийга къа нийса а, доагӏаш а тӏаийца хилар.

Тахан Матенаькъан Ӏайшета совгӏаташта юкъе да Россе Президента, Гӏалгӏайчен Кулгалхочун, республикан культуран Министерствон, Шолжа кхален администраце Лерхӏама грамоташ. Иштта, Гӏалгӏай къаман культура йовзийташ, Шолжерча РДК болхлой хиннача моттигашкара яйта а я.

Цун эггара дега хьамсарагӏа хеташ я Шолжа кхален Сийдола яхархо яха цӏи. Цо тешал ду шийна юххерча наха ше лоархӏаш а, езаш а хилара. Из да, кхален бахархошта Матенаькъан Ӏайшет - культуран-салоӏама моттига дика кулгалхо хиларал совгӏа, хьамсарча мехкаца ший вахар дувзадаь дика саг хилар а.

Начӏал таозара юкъ

Тахан Ӏаьлий Ӏайшета цӏи бокъонах йоагӏаш язъяьй Шолжа кхален исторен оагӏон тӏа дошоча алапашца. Из да цо, ший къаман са лорадеш, юкъедена дакъа тӏаэцаш хилар.

Итташ шерашка болх беш, цо даьд дукхача наха дулургдоацар - административни гӏулакх массазара декхар долаш дӏадахьар. Дитка болхло санна тӏаэца, лакха цӏи ялар, совгӏаташ, новкъосташта юкъе лоархӏаш хилар – из деррига цун балха даькъ тӏа боарам хинна дӏаэттад.

Из иштта хилар тӏаэцаш ба цу культуран Цӏагӏа ӏомалуш долча берий даьй-ноаной а. Из гуш да боккхагӏчар из лоархӏаш хиларга хьежача, цар хам бу Ӏайшета гӏалгӏай къаман ӏадаташ иштта лорадеш хиларах; цул совгӏа, из дика хьехамча я, кагирхошта лоархӏаме никъ хьалхабоаккхаш, дика хьехам лоаттабарах. Ший мел бола низ дӏалуш, хьамсара мохк дегӏабоалабара, из хилар культурни овла чӏоагӏбеча доккха дакъа юкъедахьаш, дукхача ноахала дегашка я цун къахьегама лар, из тахан дӏахо дӏахьош а я.

«Ӏаьлий Ӏайшета дика кулгал деш, Шолжера культуран Цӏа, дукхача хана денз, начӏалаш тӏаозаш йола керттера моттиг хинна хьадоагӏа, - йоах Шолжа кхален администраце кулгалхочун гӏончас Йовлой Османа. – Тахан укхаза даим болх беш я тайп-тайпарча лостамах йола кхоллама кружокаш. Уж духхьал секцеш хинна ӏац, уж я бокъонца йола пхьоалленаш, цига кхувш йоагӏача вай тӏехьенна кораду шоашта дезаш дола гӏулакх маьхалдаккхара дола хьал, кхолламга бода никъ.

Культуран Цӏен тоабаша, Матенаькъан Ӏайшета кулгал а деш, дӏахьош да хьинаре вахар.

Урхаллен кхоллама тоабаш - даим беза хьаьший ба хьамсарча кхален моттигашка, республикан, иштта мехкашта юкъерча, ерригроссийски майдаш тӏа. Цар балха дикал лакха хилар чӏоагӏдеш да царна денна дукха совгӏаташ- лауреатий дипломаш, котбалара кубкаш, тайп-тайпарча фестивалашка цар дакъа лацарах.

 Ала деза, Ӏаьлий Ӏайшета цу дерригача толамашта тӏехьа латт массехк кӏоаргагӏа бола никъ. Къаьстта йола терко цо тӏайохийт гӏалгӏай къаман тӏехьале дегӏайоалаяра лаьрхӏа йолча кхетаченашта. Культуран Цӏагӏа йоккхача терконца лорабу мотт, ӏадаташ, даьй кулгаговзал.

Цо культуран Цӏа леладу, къамашта юкъера гӏулакхаш леладара майда санна. Халкъашта юкъера доттагӏал чӏоагӏдара йола проекташ цун балха чуйоагӏаш я. Ӏаьлий Ӏайшет тешаш я, культура - из массайолча оагӏон мотт ба, цо вӏашагӏтох тайп-тайпарча къамий, дин оагӏошцара нах, цунца цхьана чӏоагӏбеш юкъарлон барт, шоайла лоархӏаш хилар.

Цунца къамаьл хилча, гуш да из чӏоагӏа безаме, камаьрша саг йолга, цо оалаш дола дош, нанас берага оалаш санна, хьехам беш хул. Ӏайшета культура дӏайолалуш яц сценарегара е репетицегара, из дӏайолалу дег чура хьаьша-да тӏаэцарца, из цун оамалах хетта да. Моллагӏа йоккха кхетаче кийчъеш хилча, цо шийна керте лоаттадеш дола хаттар да, ший тоабан юкъера саг терко йоацаш юстара цавитар. Цо ше тӏахьожам лоаттабу зӏамига артист е воккха хьаьша виза а вӏайха а хилийтара.

Кхыметтел яьссача ара из цӏай дӏахьош дале а, цунна карагӏдоал лерттӏа хьаьша тӏаэцара дола хьалаш вӏашагӏдохка. Хоза хьадж йоагӏа дӏайха чай, цӏихеза цӏагӏа хьадаь хингалаш безамца кийчдийя хул цун, уж цу тайпарча кхетаченашка даим кийча хилийтар цар дика ӏадат хинна дӏаэтад. Цу тайпара безаме, дег чура цӏай дӏахьош хиларо массане безам тӏаоз, дезалера чам бола кхетаче санна дӏахьу моллагӏа йола нах вӏашагӏкхета моттиг.

Культуран Цӏагӏа ӏомалуш долча берашта Матенаькъан Ӏайшет дукхача хана денз йоккхагӏа йола хьехамча я. Цун безамеча хьажаро, терконо шоай шоллагӏа йола нана санна из хетийт. Цун дика довз ший берашта эшар, из гӏадйода цар толамаш даьхача, цар аьттув баьлча, цо даим терко лоаттаю цар начӏал совдаккхара, бакъахьара оамал хилийтара, даим безам, йӏовхал лоаттаяра.

Оамалаш, ӏадаташ

Шолжерча РДК наӏарах чувоаллашехь а, цига вена саг кхоач берий фантазен юкъе, говзала дунен тӏа. Культуран Цӏен уйче даим эргайоаккхача кепаца кийчъяьй, цига керттера турпалаш ба къона ӏомалуш бараш.

Сийрдача гойтамаш тӏа гуш да берий кхоллама балхаш, царех дукхагӏдараш музея экспозице дахьа а йиш йолаш да. Техника оагӏоно цецвоаккх, уж даьд зӏамигача скульптура хьисапе.

Из ба боккха къахьегам. Матенаькъан Ӏайшета кулгал деш КД дӏахьош бола болх бокъонца йола искусствон ишкол я. Бераша дика къоастаю материал, из каьхат, топпар, е дахча дале а, цар цох хьаю кхоллама хозал.

2017 шера денз, Шолжа кхален культуран Цӏагӏа болх беш я гӏалгӏай ӏадатий Ишкол. Из дика проект хьакхеллар культуран болхлой, доал дара даькъ тӏара ӏаьдал бахьан долаш. Цу тайпара ишкола хьакхолла дагадехар къаман мах бараш лораду овла чӏоагӏбеш, цунца цхьана кхувш йоагӏача тӏехьен сийдола гӏалгӏай ӏадаташ, гӏулакхаш довзийташ.

Ишколе ӏомавалар - из дика вӏашагӏбелла 13 лекцех латта болх ба, хьамсара культура ӏомаеш, кхаь бетта дӏабахьа безаш. Проект лаьрхӏа я боккхагӏа болча дешархошта - уж ба хӏанз вахара шера никъ тӏаэца безараш. Дешар къаман ӏадаташ лорадара вӏашагӏделла да.

Тоабашка 25 саг ва мехкарий-кагийнах, цар ӏомаду къаьст-къаьста эздела гӏулакхаш.

Из дешар дӏадахьа Матенаькъан Ӏайшета, цунна уллув болх бечар цу юкъебаьхаб республике дика бовзаш бола нах - историкаш, йоазонхой, этнографаш, цӏихеза дин хьехамаш дераш, культуран болхлой. Хӏара лекци дийна къамаьл деш дӏахьу, тайп-тайпара вахара хьалаш довзийташ. Гӏалгӏай шун тӏа вагӏар, хьоалчагӏан ӏадаташ, валара-вахара гӏулакх дӏадахьар - уж а кхыйола а темаш ювц цига, лекци дӏахьош, кӏоаргга хьаькъал долча наха.

Ше болх беча юкъа цу ишколо арахийцай массехк тоаба. Дӏайолалушше а ший лакха толам хилар хьагойтар цу дешара моттиго. Бераша дика хьаэц шоашта хьехаш дар, хано хьалхадоаккхаш дола къаман сийдола гӏулакх леладар. Тамашийна да цкъа дийша баьннараш юха а из деша безам болаш хилар. Царна ӏадатий Ишкол дика гӏулакхаш ӏомаду, низ чуболийта моттиг я.

Культура - таьрахьашцара цӏай дац

Ӏаьлий Ӏайшет ше кулгалхо хиларах, дукха совгӏаташ шийна даларах доаккхал деш яц. Цун оамал яц, цох сатем а баь, ягӏаш. Из дег чура тешаш я культуран даькъ тӏа болх беш йола кулгалхо даим керда никъ лохаш хила езарах, гонахьарча наха безамегӏа хургйолаш.

Из культуран Цӏенга духхьал салоӏача моттигага санна хьежац. Цунга хаьттача, из да къаман ага.

«Кхоллам декхарийла ба наьха самукъадаккхарал совгӏа, кагирхошта дика оамалаш хьеха, шоай къаман истори царна довзийта», - йоах цо. Кхален администрацена Ӏаьлий Ӏайшет дика йовзаш я, шийна хьалхашка оттадаь моллагӏа дола декхараш кхоачашдергдола саг санна. Из тешам цо баьккхаб, дукхача шерашка лакха толамаш гойташ дӏахьоча балха.

«Матенаькъан Ӏайшет хьежаш яц, шийна лакхера балха декхар оттадарга, цунна шийна хов сийрда, наьха самукъадоаккха кхетаченаш дӏаяхьа; кагирхой Даьхенцара безам совбоаккхаш, кхетам балара даькъ тӏа дика толамаш даха,- аьлар Республикан халкъа кхоллама Цӏен кулгалхочун гӏончас Котанаькъан Марема. Ӏаьлий Ӏайшета вӏашагӏйохкаш йола проекташ хул вӏашагӏтохара тӏаерзаяь. Уж боккхагӏа болча ноахалаша а хьаллоацаш я, иштта кагирхой безам тӏабодаш я, цу юкъе да дӏаяхача а таханарча а хана ший хьамсарча мехках доаккхал дар.

«Культура, дукхагӏча даькъе, къаман эздел лорадеш я, цу тӏа хьалду къаман вахар, - йоах цо. - Из тешшаме хьал да гӏалгӏай мотт, вай хоза ӏадаташ лорадара. «Гӏалгӏайл» - из дӏалу ашаршка, халхарашка, кулгаговзалга гӏолла».

Шийна безаш бола болх лелабеча сага ший тайпара хьинар хул, Матенаькъан Ӏайшет цунна дола тешал да. Вӏалла кӏаьд ца луш, массадола кердадар довза, хьакхолла гӏерташ хиларо, Гӏалгӏайчен культуран даькъ тӏа дика кулгалхо хила таро лу цунна.