Цу лоархӏамеча тохкама балха юкъе керттера моттиг дӏалоацаш да гӏалгӏай къаман культуран, исторе тӏехьален дог долча Жӏайрахьа кхален моттигашка кхачар. Республикерча къаман кхоллама Цӏен болхлой ба цу тоабан хьалхабаьнна бахараш. Бӏаьшерашкара денз дийна долаш, лорадеш, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш хьаденар довзаргда гаьнара баьхкача хьаьшашта. ӏилман тоабан кулгал деш ва гуманитарни тохкамаш деча РАН Уральски оагӏон кулгалхо, Российски ӏилман Академе доакъашхо-корреспондент, профессор, исторически ӏилмай доктор Черных Александр. Россе культуран оагӏонцарча моттигех йолча Цаӏйолча реестра лаьрхӏа дукха хӏама гулдеш, къахьегаргда цар. Лоаман юрташка бӏаьшераш хьалха вай даьша хьалъяь латтача кура бовхьаш долча гӏалай истори тохкаргда цар Жӏайрахьа кхале. Къаман дӏаьхий дола истори, даьй ӏадаташ цигара дӏадолалуш да.

Фольклора-этнографе тоабан карта тӏа лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я Лохера Пхьуй яха гӏалгӏай баьха къаьнара гӏалай юрт. Султиганаькъан Рамзана хьакхеллача «Тӏехьале» яхача тӏоговзанчий Ишколе баха хилар уж. Тахан «Тӏехьале» яхача ишколан къахьегамхоша дӏахьош латтар; хам баь, мах баь варгвоацаш; лоархӏаме болх ба. Къаман истори дийндеш боахка нах ба алар харцахьа хургдац, аьнна, хет сона царех. Бӏаьшераш хьалха баьхача вай даьша хьалъяь гӏалаш, юххьанцара куц тӏадоаладеш, тоаеш боахк уж. Дерригача дунен тӏара туристаш ба тахан гӏалай тамашийна дола истори довза, кулг тохаш царга хьажа мехка тӏаухараш.

Таханарча лакха начӏал долча говзанчий аьттув баьннаб, тхьоврача хана дӏахьош хиннача балхаца уж тоае; дӏадаьннад, дицденнад аьнна хеташ хинна хӏамаш юха малхадаха. «Тӏехьале» яхача ишколе гӏалашцара болх дӏахьош кхера дикка бӏохбу цӏерца, болх бе аттагӏа хургдолаш. Тхьоврача гӏалгӏаша леладаь хӏама да из. Цхьаькха, геттара хала лоархӏаш йола говзал караерзаяьй тӏоговзанчаша – «маркхал боацаш кхера биллар» оал цох тахан. Е баткъа оал цхьан дешаца. Белгалде деза, из чӏоагӏа лакха говзал эшаш болх болга. Из деррига хӏама тохкаш, зувш хилар мехка кхаьча хьаьший. Султиганаькъан Рамзана ше дийцар царна деррига, хӏара оагӏонцара болх дикка боаржабеш. Проекта балхаца лоархӏаме, йоккха моттиг дӏалоацаш хургда из.

Жӏайрахьа кхалерча Тхьаба-Ерд оалача къаьнарча моттигага хьажа лаьрхӏа, цигахьа бийрзар ӏилман болх кийчбераш. Бӏаьшераш хьалха хьалъяь, тахан ерригача Россе цӏихеза моттиг я ала деза цох. Чӏоагӏа тамашийна хеташ хьийжар хьаьший Мехка кхел къоастаеш хиннарашта лаьрхӏа цу чу оттадаьча кхерах даьча гӏандашка. Гӏалгӏай къаман вахаре лоархӏаме моттиг дӏалоацаш, моллагӏа хӏама къоастаду болх дӏахьош хиннай «Мехка кхел». Хьаькъалах бизза хиннача къоаноша доккхий хаттараш доашхаш, де дезачун соцам беш моттиг хиннай из дуккхача шерашка.

Боккхача ӏилман балха лаьрхӏа хӏама гулдечарна, чӏоагӏа тамашийна хеташ дар из. Цу гӏулакха истори ма дарра тахка ловш хилар уж цу дийнахьа. Хӏара денна лоаман моттигашка болх дӏахьош хургба уж. Къаьстта чӏоагӏа терко еш ба уж, къаман тхьоврача хана денз хьадахьаш долча ӏадаташта, оамалашта. Тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш, бӏаьха никъ бахьаш, лоаман юрташка дух долаш хьадоагӏа ӏадаташ тахан дукха хӏама чулоацаш да. Дайна дӏа ца доалийташ лорадеш хьадена, тахан гӏалгӏай дезалашка дахаш дола сийдола ӏадаташ да вай дувцараш. Иштта ашарий фольклора оагӏон терко е лаьрхӏа ба ӏилманхой. Тхьоврача къаьнарча шерашка вай ноаноша берашта даьха, доккха маӏан долаш хинна ага иллеш гулдергда цар.

Тахан вай къаман боккхийчаргара хеза уж иллеш дӏадалийта йиш йолаш дац, цунга хьежжа боккха, лоархӏаме болх ба царца мехка дӏахьош латтар. Мехкарча РДНТ цу оагӏонца дикка къахьегаш болга белгалде деза, аьнна, хет сона тахан. Гӏалай юрташка баьхача вай беркатеча ноаной; деналах, хьаькъалах бизза хиннача даьй эздел, яхь, сий яхача хӏамашцара лерхӏам мишта хиннаб гучадоаккхаш да къаьнара ага иллеш, оаламаш, дувцараш. Из-м массахана лорадаьд вай къаман юкъе! Бера хана денз; дегаца, оамалашца, цӏийца чӏоагӏдеш хинна хӏамаш да уж.

Боккхача мехка бахача дуккхача наха вай къаман истори, культура, сийдола ӏадаташ, беркате оамалаш, таханарча денга хьакхоачаш лорадаь, тӏехьено тӏехьенга телаш дахаш дола гӏулакхаш довзийташ, шерра доаржадеш болх хургба ӏилман тоабан доакъашхоша лоаман юрташка дӏахьочох. Хана йӏоахалца дов йиш йоаца, лергдоаца, лар хадаргйоаца хӏамаш да уж вайна массанена!