Культуран оагӏонца дувзаденнараш малагӏча гӏулакхашца лоралургда  дийцар цига, иштта гранташца гӏо дарах, кхыдарех дийцар. Цхьан истола гонахьа гулбенна дӏахьоча кхетаче хьоахадир дезалашта юкъе лораде дезача лоархӏамедарех, тӏехьенца чӏоагӏде дезарех. Вай республикерча къаман кхоллама Цӏен кулгалхочун гӏонча йолча Котанаькъан Марема дийцар балха тӏа шоаш пайда ийцарех, кердадарех. Къаман кхоллама Цӏагӏа шоаш йоаржаеш йола проекташ хьаллацара къона тӏехье тӏахьехарах йола доклад йийшар цо гулбеннарашта. Шоллагӏча дийнахьа Ерригача Россе этнокультуран проектий яхьаш Подмосковье дӏахойихьар. Пушкино оалача шахьарерча Московски областной Прокофьев С.С. цӏерах йолча моттиге хилар из. 

«Къамаш цхьанкхетар: кхоллама никъ» яха кхетаче дӏайихьар цига доакъашхоша. Россе моттигашкара толашагӏдараш юкъелоацаш болх хилар цох. Шоай проекташ йовзийтар цига мехкарча къаман кхоллама Цӏен болхлоша. Керттера моттиг дӏалоацаш хилар, ураотташ латташ йола къона тӏехье къаман культуран юкъеозар, ноахала юкъе бувзам хилийтар. Котанаькъан Марема гойтача проекто чулаьцадар таханарча вахарера лоархӏамедараш. Дезала юкъера ӏадаташ, оамалаш, цхьацца говза балхаш; начӏал даьгара, наьнагара берага кхоачаш дӏадодаш долга белгалдеш болх хилар цох. Къаман вахаре, тхьоврача хана денз, лоархӏамедараш эггара хьалха дезала юкъе лораде, доаржаде дезалга хьалхадоаккхаш яр проект. Вай мехка дахача къамашта юкъе, бувзам хургболаш теркалде дезараш белгалдир гулбеннараша. Котанаькъан Марема дийцар, къаьстта дезала юкъе чӏоагӏдаь дӏаоттадаь гӏулакхаш тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш дӏадолхилга, бера хана хьалхадаьхар лар хиле дӏаоттилга.

Гӏалгӏай къаман культура, фольклор, истори, ӏадаташ дийца ца валлал дӏаьхий да; къаман юкъе, тхьоврача шерашка денз, хьадоагӏаш да уж хӏамаш, лакха сий деш, лораде дезилга. Паччахьалкхен политикаца а лоархӏаме моттиг дӏалоацаш ба тахан къаман кхоллам. Къонабараш дикача хӏаман тӏахьехаш бола оагӏув ба ала йиш я цох тахан, хӏана аьлча юкъера барт, безам чӏоагӏбеш да из. Мехкарча культуран цӏеношкарча, ишколашкарча, колледжашкарча къонабарий аьттув ба шоаш дӏабовзийта, шоай начӏал сомадаккха. Къонача артисташта чӏоагӏа лоархӏаме да, йоккхача сцена тӏа баьнна, шоай цӏи дӏайовзийтар. Цу гӏулакхацара кхерам дӏабоал, керда произведенеш йоаржаю, боккхача наькъ тӏа хьалхара гӏа боаккх майрра. Йоккхача кхоллама тоабан юкъе хиларо дог ураоттаду къонабарий, толамашка кхачара тӏехьа къахьега безам хул. Цунга хьежжа тахан боккхагӏчар уйла е езаш хӏама да из. Бера начӏал доаржаде аьттув бала беза, гӏо де деза, тӏаккха кердача толамашка кхачар а хала хургдац.

«Гӏалгӏайчера къаман кхоллама Цӏа дукхача шерашка дешархой, студенташ йоккхача культуран оагӏонцарча проекташта юкъелоацаш хьаденад»,- дийцар Котанаькъан Марема.

Цу программан юкъе лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я хӏара шерара « Сийленца яхийла, са Даьхе» яха къаман кхоллама республикански фестиваль. Укх шера Шолжа кхалерча культуран Цӏагӏа дӏайихьача йоккхача кхетачен ши гӏулакх вӏаший хеттар – Россе къамаш цхьоагӏон Шу хилар, Гӏалгӏайче Россех дӏакхийтта 256 шу дизар. Адамашта юкъера барт, безам, цхьоагӏо чӏоагӏдеш; фестиваль хилар цох. Тайп-тайпарча бесах долча  дувхараца кийчбенна дукха нах бар цига гулбенна. Эрсий къаман барзкъаш гӏалгӏай къаман чокхеца, иштта Кавказерча кхыдолча къамий гӏирсашца  ший тайпара хотталуш гора сцена тӏа…  Фестивала хьагойтар, къамашта юкъе бӏаьшерашка денз, чӏоагӏденна латта гӏулакхаш, ӏадаташ дӏахо а лакха лоархӏаш дӏадахьа дезилга. Тахан къонача тӏехьен массахана хьалхадаха деза хӏамаш да уж. Иштта лоархӏаме моттиг дӏалоацаш хилар кагирхой вахаре «Иллеца Коталонга кхаьчар тхо» яха республикански фестиваль. Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏем тӏа Котало яьккха 81 шу дизара хетабаь болх бар из. Цхьан зале тайп-тайпарча ханашка кхаьча нах гулбеш гӏулакх дар из. Цига бар ӏаьдала болхлой, парламентареш, Россе кхалнаьха Союза  моттигерча оагӏон доакъашхой, иштта кхыбараш. Лоархӏаме хьаьший болаш тӏаийцар фестивале, тӏема операце   доакъашхой, Афганистане лаьттача тӏема операцена юкъе хиннараш. Мехкарча кагирхоша, боккхагӏбараша дакъа лоацаш моттиг яр из.

«Дикал кхоллаш хила» яха болам боаржабир Наьсарерча гуманитарно- технически колледжа студенташа. Зӏамагӏабараша шоай даьшкара денал, яхь, эздел, сийдола гӏулакхаш хьаэцаш хьаденад вай къаман юкъе, тхьоврача хана денз. Халхара тоабай фестиваль дӏайихьар укх шера дкха адам гулденна. Мехкарча цу оагӏонцарча министерствос, къаман кхоллама Цӏен болхлоша хьаллоацаш дӏахьош болх бар из. Гӏалгӏай къаман вахаре, къаьнарча хана денз, хинна халхарий тӏехьален хӏама тохкаш, гулдеш, гучадоаккхаш къахьийгад мехка. Лоархӏаме кхоллама декхар кхоачашдеш, проект я ала деза цох. Цунга гӏолла керда цӏераш йовз вайна, йоккхача сценически кхоанен наӏараш хьаелл. Говзанчаш хила ловш болча наха хьалхара гӏа баккха, шоашта дезаденнар дикка дегӏаца дӏачӏоагӏде, цу наькъ тӏа хьинаре къахьега аьттув луш болх ба из.

Хӏаьта геттара лоархӏаме моттиг дӏалоацаш да ноахалашта юкъе бувзам хилар. Россе дахача къамий культура, фольклор, истори, ӏадаташ тайп-тайпара да; хӏаьта хӏара моттиге беркате, пайда беш дар лорадеш хилча кхувш латта тӏехье из хьаэцаш, цу ларах дӏайодаш хул.  Котанаькъан Марема белгалдечох, мехкарча къаман кхоллама Цӏагӏа тахан дӏахьош латтар боккха болх ба. Даьхе езаш, цун хӏама лорадеш йола тӏехье ураоттае хьожаш, доккхий декхараш кхоачашдеш ба цига. Хӏара бера ший дегӏацара начӏал доаржаде гӏо ду цига. Къонабарашта хьалхашка тахан дукха тайп-тайпара наькъаш да, хӏаьта эггара лоархӏамедар – нийсача наькъ тӏа бала, шоай овла бовзаш, даьша тхьоврача халача ханашка тӏехьа мела цо долийташ лорадеш хьаденар дӏахо иштта дӏадахьа, ха зехьа ца йоаеш къаман, мехка пайдане хургдар хьакхолла царна гӏо дар, оагӏув хьаллацар да тахан.

Хӏара кхетаче цхьацца денца, цӏайца бувзам болаш я. Къаьстта йоккха моттиг дӏалоац гӏо деш хиларо. Из ӏадат хинна чӏоагӏденна латт цига. Культуран цӏеношкарча  къонача артисташа, солисташа шоай кхоллам бовзийт тахан из эшарашта, цунца безам барашта. Даби-Юртарча дегӏа могашал эшаенна долча берашта лаьрхӏача ишколе каст-каста болхаш ба уж. Халкъашта юкъерча заӏапхой Ден хетадаь «Дегагара дегага» концерт гойтар цига къонача начӏал дараша. Дегӏа могашал эшаенна долча берашта цох доккха совгӏат хилар ала деза. Иштта бувзам лоаттабу къаман кхоллама цӏен доакъашхоша кадетски корпусаца. Республике дӏахьош мел йолча фестивалашка, РДНТ йоккхача кхетаченашка дакъа лоацаш хул кадеташ массахана, хӏаьта культуран цӏеношкара артисташ цига массахана беза хьаьший болаш тӏаэц. Хӏара цӏай кийчдеш, хӏара бера ший моттиг лертӏа дӏагойта гӏо деш хьехамчаш латт.

РДНТ исбахьален оагӏонцарча балха кулгалхо йола Абдурзаканаькъан Аьсет, кадетски корпусе организатор – хьехамч йола Горбакханаькъан Люба хьинаре къахьегаш хьабоагӏа дукхача шерашка, къонабарий начӏал чӏоагӏдеш. Республикерча къаман кхоллама Цӏагӏа боккха болх лоаттабу начӏал дола бераш гучадоахаш, уж кердача наькъ тӏа нийсдеш, цар цӏагӏарча нахаца болх дӏахьош. Имагожанаькъан Мадинай дезалах дувца лов тахан.. Цун воӏ Имагожанаькъан Мухьмад Эбарга-Юртарча культуран Цӏагӏарча «Сийг» яхача берий ансамбла кулгал деш ва. Беррига дезал ба цар, кхоллама оагӏонца къахьегаш. Зӏамагӏа вола воӏ, цхьа йоӏ халхарашцара хӏама тоадеш ба укхаза, шоай веший тоабан юкъе. Дӏадахача шера, фольклора Цаӏ дола Ди дездеча хана, Эбарга-Юртарча культуран Цӏагӏарча тоабаца «Гӏалгӏай дувхара поэзи» яха проект- фольклорни сайре  дӏайихьар цар. Имагожанаькъан Мадина керттера, лоархӏаме хьаьша яр цига – начӏал дола дизайнер, модельер, тайп-тайпара балхаш деш йола пхьар. «Берий къаман дувхар» яха гойтам дӏабихьар цо цига ший берашца, «Сийг» ансамбла доакъашхошца. Цхьацца хӏама хьакхолла, доаржаде ловш бола нах мел болча хана, яьсса хургьяц кхоллама оагӏон моттиг.

Мехкарча культуран оагӏонцарча вахаре лоархӏаме дакъа дӏалоацаш ба Эбарга-Юртарча культуран Цӏагӏара къона иллиалархой – йижарий Хьаьшанаькъан Имана, Дали. Доккха начӏал дола уж йиӏигаш массанена езаенна, йовзаш я тахан мехка. Кхоллама проекташка, фестивалашка, тайп-тайпарча кхетаченашка дакъа лоацаш хьабоагӏа уж.

Дошлакъий-Юртарча культуран Цӏен кулгал деча  Шоанахой Любас хьинаре къахьег тахан, кхоллама моттиг ма могга тоае гӏерташ. Начӏал дола, цӏихеза композитор йолаш, йовзаш я из вай мехка. Цун произведенеш массанена езаенна я, дукхача хана денз. Юртарча берий дегашка сийг сага, уж кердача наькъ тӏа даха аьттув боал цун. Дошлакъий-Юртарча культуран Цӏенах, кхоллама кхуврч хьабаьб ала йиш я цо. Дукха хӏама довзийтад цо кхувш латтарашта. Цо хьийхараш тахан Наьсарен кхален моттигашка дӏакхухьача кхетаченашка дика бовзаш хул. Бӏарчча кхоллама тоаба я Любас ураоттаяьр. Дукха моттигаш я вай мехка, кхоллама юкъе беррига дезал болаш. Цу  наьха оагӏув хьаллоацаш, царна гӏо деш ба мехкарча кхоллама Цӏагӏа. Моллагӏа дола хӏама теркалдарга, къахьегарга хьежжа мара тоалуш хилац, хӏаьта кхоллама Цӏен тоаба дӏахо боккха болх боаржабе лерхӏаш я. Вай республике кӏезига бац начӏал дола къонабараш. Уж нийсача наькъ тӏа баха, толашагӏдар хьалхадаккха хьехамчаш хила беза, даиман тӏехьалатташ. Котанаькъан Марема дийцачох, хӏара цӏай, кхетаче дӏахьоча хана, берий дегашка цхьа боккха сийг лотабе хьож уж… Ноахала, культуранна юкъера  бувзам ба из. Ишттача кхетаченашка ӏам бераш ӏадаташ лархӏа, беркате оамалаш йоаржае, исторе хӏама довргдоацаш лораде. Къаьнарча хана денз, хьадахьаш дола къаман гӏулакхаш дукха дезаш ураоттае еза тӏехье. Хӏара цӏагӏа, дешара моттигашка массахана дӏадувцаш хилча шеко йоацаш цар дегӏаца, уйлашца чӏоагӏлургда из. Кхувш латтарашта гӏо де кийча ба тахан къаман кхоллама Цӏагӏа. Хьалхара гӏа баккха ловш волчун никъ аттагӏа бе хьожаргба цига оагӏув хьаллоацаш, новкъостал деш. Къаман кхоллама Цӏен болхлой массахана хиннаб къонача тӏехьенах дог лазаш, хӏаьта тахан из деррига гуш да цар балхаца. Къаман ӏадатий, исторе, культуран хӏама тишдалийта йиш яц вайга!

Ерригача Россе яхьашка дакъа лацар вайна боккха пайда беш хилар, хӏана аьлча дукха хӏама хьаэца аьттув бар цига. Хӏара регионе дӏахьош болча балхах дувцаш бар гулбеннараш. Мехкарча РДНТ регионашта юкъера бувзам чӏоагӏбеш болх дӏабихьар цига. Тахан вай мехка доаржадеш дола гӏулакхаш хоза хетараш дукха бар. Россе кхыча моттигашка доаржадераш довзаро кердадараш юкъелаца аьттув лу. Дӏахо де дезар кхы а дукха да. Йоаржае лерхӏ йоккхий проекташ – уж дерригача къамашта юкъера барт, бувзам чӏоагӏбеш хургья. Къонабарашта хьалхале дӏаяхьа саг эш, юххьанца начӏал доаржадеча хана, хӏаьта дог лазаш, болх боаггӏача боараме бовзаш вола хьехамча нийсвелча; деррига а, йоккха юкъ ялале, тоадале дӏаотт. Къаман юкъе, бӏаьшераш хьалха денз, белгалдаь дола дикаш лорадар тахан вайх хӏаране декхар да, цунга хьежжа гӏалатло хилийта бокъо яц вай. Дӏаьхий, беркате да вай ӏадаташ, гӏулакхаш, истори, пайдане хургдолча хӏаман юхьиг лораяро чаккхе дика хулийтаргья.