Фольклораца дувзаденна дукха хӏама да хӏара къаман. Таханарча вахара, селханарча исторе гӏулакхаш довзийташ бола оагӏув ба аргдар аз-м цох», - аьлар «Сердалонна» интервью луш, къаман кхоллама Цӏен хьалха латтача цӏихезача культуран болхлочо Зурабанаькъан Ахьмада. Республике из ди дездеш тайп-тайпара кхетаченаш хилар.

Алхастерча культуран Цӏагӏа гулбелар, «Лоаман лувкхера : къаьнарча гӏалагара ший кхуврчага кхаччалца» яха кхетаче дӏаяхьа. Селханарча вахара къаьнара истори довзийташ бола гойтам хилар цох. Кхетаче дӏахьош хиннараша баьр боккха болх бар; къаман гӏала, тхьоврарча ханашка вай даьша саьргех хьаеш хинна йийца карт, иштта дега йӏовхал луш бола кхуврч гойташ.

Дӏаяхача заманца баьха хьинарах бизза хинна вай дай, ноаной мел йоккха говзал йолаш, моллагӏа хӏама шоай кулгашца хьатоаде, хозде ховш хиннаб бӏаргадайра гулбеннарашта. Тахан вайга хьакхаьча, тӏехьено тӏехьенга телаш дӏадахьа деза, къаман юкъера дӏадалийта йиш йоаца гӏулакхаш да уж. Хӏара хӏама дега боча, гарга да, хӏана аьлча вай даьй истори царга гӏолла дахаш да тахан. Топпарах хьаяь кӏудал, аьшкапхьара говзача кулгаша хьакхелла тайп-тайпара маӏача наха леладеш хинна гӏирсаш чӏоагӏа тамаш яйташ да тахан. Гӏалгӏай къаман адам къахьегара тӏера хиннилга, вахаре дукхагӏа мел йола хӏамаш цар шоай хьинарца хьаеш хиннилга белгалдеш да из деррига.

Яндарерча культуран Цӏен болхлой цу дийнахьа баха хилар, гӏалгӏай къаман ӏадаташ тахан чӏоагӏа лакха лоархӏаш болча Хьоашаланаькъан дезале. Тхьовра караерзаяь говзал йовзаш хиларал совгӏа, цу оагӏонца бахаш ба из дезал. Боккхагӏчаргара тӏехьа тӏабоагӏача кхалнаха хьаэцаш, шерашкара шерашка кхоачаш дахаш да из гӏулакх тахан. Тха оалхаш, хьувзаш, хӏамаш хьаеш ба цу дезалера кхоалагӏча ноахала кхалнах. Чӏоагӏа сабар, сатем эшаш, деррига а боаггӏача боараме лораде дезаш болх ба тахан цу кхалнаха дӏахьошбар. Ма дарра аьлча, дега йӏовхалца хьаеш хӏамаш я уж. Дукхагӏа йола хӏамаш берий бешамашка дӏачутел цу наха. Дега чӏоагӏа тоам беш гӏулакх да из. Хоза, дега йӏовхал тела хӏамаш я берашка дӏакхоачараш. Берашта шоай овла, тхьовра баьхарий гӏулакх довзийташ бола болх ба из.

«Укх юрто доаккхал деш дезал ба Хьоашаланаькъанбар. Шоай истори дезаш, къаман ӏадаташ лоархӏаш, ма хулла дикаш доаржаде гӏерташ нах ба уж аргдар аз», - дийцар Яндарерча культуран Цӏен болхло йолча Йовлой Мадинас. Культура духхьал музеяй залашка яьха ӏац, культуран юхьиг иштта долча цӏагӏара дӏайолалу. Цу тайпара хьинар дола нах къаман юкъе мел болча хана, мехка истори дахаш, къонабарашта юкъе даржаш, хьаллоацаш хургда.

Наьсарен кхален культуран Цӏагӏа дӏайихьар «Гӏалгӏай фольклора оагӏонашка гӏолла гобаккхар» яха тематически кхетаче. Къонача тӏехьен юкъе дай, ноаной ӏадаташ доаржадар, къаман культураца, истореца двзаденнараш царна дезадалийтар дар цу гӏулакха керттера декхар. Цӏай дӏахьош хиннача Кӏуренаькъан ӏайнас, Исмейланаькъан Лемас, Эккажанаькъан Мадинас йоккха программ кийчъяьяр берашта лаьрхӏа.

Фольклор яхача деша маӏан довзийтар цар дешархошта. Тхьоврарча берашта юкъе малагӏа гӏулакхаш лаьттад, цар берал мишта хиннад дийцар. Бераш чӏоагӏа раьза долаш, кхетаче хилар цох. Цар телаш хиннача дукхача хаттарех гуш дар из. Шоашта къаман малагӏа кицаш, къаьнарча хана лорадеш хинна гӏулакхаш, ӏадаташ довз дийцар цар ше-ше хьалхавала гӏерташ. Тхьоврача заманца дахаш хиннача вай къаман берашта юкъе даьржа хинна къаьнара ловзараш довзийтар царна, цу юкъе дакъа лоацаш хилар уж берригаш. «Гӏажаца адар», «Хьада йовлакх», «Бӏаргаш дайна ча» яхача ловзарашца шоай говзал гойташ хилар цигара бераш. Берий белам латтар зале, берригаш чӏоагӏа раьза болаш, лаьрхӏа хиннача тайпара дӏаяхар къаман ӏадаташ лархӏарах йола из кхетаче. Шоаш хьабаьнна моттиг, даьша хьабена никъ, селханарча заман чухь къамо лорадаьраш дайзар берашта.

Доала-Коарча культуран Цӏагӏа гулбелар, «Фаьлгий тускар» яха болам хьаллаца. Аьннача дош долаш хилар, дикал йоаржаяр, шийна могачох наха накъавоалаш вахар эггара лоархӏамеча гӏулакхех долга дийцар берашка. Эрсий, гӏалгӏай фольклораца дувзаденнараш дайзар царна. Бӏаьшераш хьалха ноаноша шоай берашта дувцаш хинна фаьлгаш, оалаш хинна кицаш тахан а дахаш да, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш бӏаьха никъ бахьаш вай деношка кхаьча. Уж довзийтар берашта. Дукха хаттараш дар кӏаьнкий, йиӏигий. Чӏоагӏа тамашийна хетар царна тхьоврара цхьаццадола хӏамаш.

Кхетаче дӏахьош хиннараша царна белгалдир, замангара заманга кхоачаш къаман беркате гӏулакхаш дахаргдолаш, уж лоархӏаш, доаржадеш хила дезилга. Белгалде деза, иштта йолча кхетаченех бераша боккха пайда эцилга. Беркате долча ӏадатий, оамалий лар йов йиш йоацилга, таханара вай къамо лакха лоархӏаш дола гӏулакхаш дӏаьхий дола бӏарчча истори тӏехьалатташ долга белгалдир кхетаче. Боккхагӏбарашкара хьаэца деза бераша уж гӏулакхаш, тӏаккха дахаргда кхы а бӏаьшерашка вай хьаькъалах бизза хиннача даьша, лоаман гӏалашкара денз, лорадеш хьаденараш. Хӏара къаман ший ӏадаташ да, хӏаьта гӏалгӏай къаман ӏадаташка цхьаккха хӏама кхоачаргдац, ала лов тахан.

Сий, яхь, денал, нийсхо яхараш чӏоагӏа лорадаьд вай даьша, иштта лораде ӏомабе беза къонабараш а. Дай ӏадаташ лорадарга хьежжа хургья вай кхоане. Ше ваьнна моттиг, овла бовзаш воацача, ший къаман ӏадат ца лоархӏача сага ши шай мах бац, яьхад вай даьша… Сий долаш дар, беркатедар тӏехьений деношка гуш хила деза!