Гуманитарни тохкамех йолча Россерча РАН академе профессор, исторически ӏилман доктор вола Черных Александр ва тоабан хьалхаваьннар. Гӏажарий-Юрта кхетаче дӏайихьа, эрсий оагӏон хьалха латтарашца къамаьл деш, мехка дукхача хана денз бахаш болча гӏазкхий истори тохкаш хилар уж. Республикан истори чӏоагӏа дезаденна, дукха хӏама тахка чам чубенна бар хьаьший. Шолжа кхален моттигашка бахача гӏазкхий ӏадатех, гӏулакхех дувцарашка ладувгӏаш, цар вахарера оамалаш йовзаш болча къоаноша дувцар дӏаяздеш, хилар уж.

Шолжа-Шахьарерча Культуран Цӏагӏа баха хилар хьаьший. Гӏазкхий хора доакъашхошца къамаьл деш, Тирка тӏарча гӏазкхий иллей тӏехьале йовзаш, цар культураца дувзаденнарашка гӏолла тохкам беш, хилар хьаьший. Цул совгӏа, тахан а вай мехка латташ дола къаьнара гӏазкхий цӏенош мишта хьадаь да хьежар этнографаш. Ший тайпара белгало лаьрхӏар цар деррига цӏенош наькъаца оагӏув болаш хиларах. Цар ӏадатаца, бӏаьшераш хьалха денз хьадоагӏаш хӏама да цӏа юххьанца иштта хьадар.

Хӏаьта къаьстта лоархӏаме моттиг дӏалоацаш дар этнографий балха юкъе гӏазкхий, гӏалгӏай цхьан доазон тӏа, лоаллаха вӏаший барт, бувзам болаш, гӏулакхаш дӏа-хьа леладеш бахаш хилар, тхьоврача хана денз. Гӏалгӏашца лоаллаха бахаш хиларца дувзаденна шоай вахарера цхьацца истореш дийцар гӏазкхаша ӏилманхошта. Цар белгалдир, шоай берашта, дезалий дезалашта шаьра, цӏена гӏалгӏай мотт ховлга, Кавказе чӏоагӏденна латта ӏадаташ лоархӏаш, иштта шоай культура, истори диц ца долийташ шоаш хьабаьхкалга.

Гӏажарий-Юртара гӏазкхий дуккханеша масал эца мегаргдолаш ба ала йиш яр, цар дийцачох. Юкъера барт бохабеш, шин къаман нах шоайла хийрабоахаш долча гӏулакхех лорабала хьежаб уж. Гӏалгӏай къаман лоаман гӏалашка баьхарашкара хьадоладенна таханарча денга кхоачаш, лорадеш хьадена ӏадаташ чӏоагӏа эздий хеташ, къамаьл дир ӏилманхоша.

Цу дерриганех дӏахо дикка дувца лаьрхӏа, Магасерча «Обанхой» яхача этнокафе гулбелар уж. Из моттиг лаьрххӏа хержаяр, хӏана аьлча къаман истори дийндеш болча балхаца тоаяь я чура моттигаш. Бокъонца дола тхьоврача хана баьхача гӏалгӏай хинна къаьнара цӏа да ала йиш я цох. Вай къаман тайп-тайпара даараш дар хьаьшашта дхьалденараш. Хӏара кхачах чам баккха ловш хилар дерриганена мах оттабе ловш хинна хьаьший.

Белгалде деза, вай къаман ноанал дар Къилбаседа Кавказе эггара къаьнагӏа долга. Дуккхача хьаьшаша зийна да; кхача кера атта, буаш чаме, дегӏа зе деш боацаш болга. Хьаькъалах бизза хиннача вай ноаноша, кӏоарга маӏан долаш, доаржадаь даараш да уж. Массаболча хьаьшашта эггара хьалхарча оагӏонца духьалхьош дола дулх-хьалтӏам, жуврах, хьоарах яь хьалтӏамаш, иштта цӏихеза бола вай берхӏа истола тӏа ӏотӏаоттабича, царна лакхе кхестача ӏанаро чӏоагӏа чам чуболлийтар гаьнара кхаьчача хьаьшашта.

Иштта истола тӏа ший йизза моттиг дӏалаьцар кӏодар-сискало. Кӏодарца сискал мишта яа еза, малагӏа кхача сенца товш ба дӏадувцар хьаьшашка. Чаьца вай ноаноша деш хиннача тайпара, кишмишк тохаш кийчдаь мерза дуга, бӏаьшерашкара денз истори долаш хьадоагӏа жуврах даь хьовла, иштта хиланза даргдоаца кӏолд, коартол чуелла машдаьтта тӏахьекха чӏаьпилг, ябакх чуелла хингалаш, сайса, кӏаьда олгаш дар цига кийчдаь.

Хьаьшашта дийцар, царех хӏара кхача, гӏалай юрташкара денз хьадоагӏаш, кӏоарга истори долаш болга. Бӏаьшераш хьалха лоаман юрташка бахаш хиннача вай ноаноша, даьша буаш хинна из кхача; тахан а зӏамигачун, воккхачун хьамсара болаш; бехкеча, лоархӏамеча хьаьшашта духьалкхухьаш ба. Цу гӏулакхо хьагойт, къаьнарча хана баьха гӏалгӏай шоай лаьтта дӏадувш, хьалкхедеш хиннача беркатах пайда эцаш баьхалга.

Меца ханаш а цудухьа хиннаяц. Гӏалгӏай массахана къахьегара тӏера хиннаб, шортта хӏама хьалкхеде говзал енна хиннаб Дала. Цунга хьежжа истол «хьаьна», дезал биза хиннаб. Хӏаьта хьаьша тӏаэцар къаман вахаре къаьстта йоккха, лоархӏаме моттиг дӏалоацаш хиннилга массанена ховш да. Геттара хала шераш долча хана а, хьаьшанна аьнна дӏаоттабаь латташ кхача, из чуваккха къаьстта цӏа хиннад гӏалгӏай «хьаьшацӏа» оалаш. Из-м тахан а лакха лоархӏаш да вайна юкъе. Малагӏа фусам хургья гӏалгӏашта юкъе, бехкеча сага лаьрхӏа къаьстта кийчдаь латташ цӏа доацаш?!.

Хьаьша тӏаэцар яхар чӏоагӏа деза хиннад вай къаман юкъе массахана. Бера хана денз, дӏаӏомадеш хиннад из йиӏигашта, кӏаьнкашта. Тайп-тайпарча даарех диза латтача истола гонахьа гулбенна, къаман культура, истори, ӏадаташ, эздий оамалаш йовзийташ долча къамаьлашка ладувгӏаш, ха яьккхар ӏилманхоша, чӏоагӏа раьза болаш.

Мехка кхаьчача хьалхарча дийнахьа, культуран гӏулакхех йолча министерствон хьалха латтача Лаьнанаькъан Залинайца кхетаче хилар цар. Академически ӏилманхоша, республикерча хьакимашца бувзаме болаш, болх дӏакхахьарах, къаман истореца дувзаденнараш дӏаяздарах дийцар кхетаче.

Гӏалгӏай къаман ший тайпара йолча культурах, ӏадатех федеральни оагӏонца болх кийчбеш кхоачашде дезараш белгалдир гулбеннараша. Цу юкъе да лоаман моттигашка, гӏалай юрташка видеош яхар; къаман тхьоврача шерашка денз хьадоагӏа ӏадаташ довзарашца къамаьл дар; деррига ма дарра къоаношца хьатахкар.

Ерригача Россе реестра юкъе хила еза лоархӏаме моттигаш дукха я вай мехка. Къаьстта терко еш дийцар цар, къаман къаьнарча ага иллеех, оаламех - багахбувцамах. Гӏалашкара денз, ший хӏама лорадеш, доаржадеш, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачийташ, хьадоагӏарех да гӏалгӏай къам. Даьша, ноаноша леладаь беркате ӏадаташ тахан а лакха лоархӏам болаш да хӏара дезале. Бӏарчча истори да цу хӏамашта тӏехьа латтар.

Лаьнанаькъан Залинас, хьаьшашца къамаьл деш, белгалдир; федеральни оагӏонца лорае езача тӏехьаленца дукха лоархӏаме хӏамаш долга. Цу оагӏонцарча ӏилманхошца дувцачун дух мичахьа да дерригача дуненна дӏахайташ къахьегаргда мехка. Россе дахача къамий истори, культура, ӏадаташ лорадара балхаца из чӏоагӏа лоархӏаме долга белгалдир ӏилманхоша.