90 шераш гӀалгӀай къаманна йоккхий халонаш яхьаш даьхкар - боккха мохк бехар, Нохч-ГӏалгӀайче ехар, политически оагӀув миштай ховш яцар, унзара тӀехьале яхьаш даьхкар хӀирашта-гӀалгӀашта юкъе хатар хинна шераш, шоай моттиг кердача дунен тӀа лехаш бисар гӀалгӀай.

Цу хьалашка, ГӏалгӀайчен Конституци тӀаэцар доккха граждански декхар дар, юкъарлон цхьоагӀо белгалйоалаш йола ха яр.

Шоаш Россена чубоагӀаш хургболга гӏалгӏаша къоастадир 1991 шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа, дерригача къаман референдум йолаш. Цу хана гӀалгӀай паччахьалкхе, ГӏалгӀай Республика РСФСРа чуйоагӀаш хьакхоллара тӀехьа кхадж тессар 97,4% бахархоша.

Из референдум хилар кхыдола вахара наькъаш хьакхоллаш. 1992 шера аьтинга бетта Россе Лакхехьарча Совета «Российский Федерацена чуйоагӀаш ГӏалгӀай Республика хьакхолларах» дола Закон тӀаийцар. 1992 шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа халкъа депутатий съездо чӀоагӀдир мехка керда доазув хьакхоллар, 1978 шера РСФСРа Конституцена юкъе хувцамаш доаладеш. 1993 шера, дерригача къамо кхадж тесса хержар ГӏалгӀайчен хьалхара президент. Из вар хӀанз цӀихеза вола Овшанаькъан Руслан.

Тӏехьара тӀа доагӀаш хинна, 96% наха шоай мукъа бенна, республикан Керттера закон харжар а дир, атта доаца политически хоржамашка. Из яр дукхача халонех чакхдаьннача къаман тешшаме оаз: «Оаха хорж тхоай хургдар - машаре, закон долаш, вахар хьакхоллара никъ».

ГӏалгӀайчен Конституце хьакхайкадир, гӀалгӀай бокъо йолаш хилар цаӀ йолча чӀоагӀача Россена чубоагӀаш хила. Хӏара оаз Керттера закон хьакхоллаш дӀаелар, из бар эзараш болча наьха лоӀама тӀехьара тӀа Ӏобожаш бола тӀадам санна, царна дезаш хинна хӏамаш дар: машар, нийсхо, вахара бокъо, шоай даьй васкетах бахар, цу юкъе шоай мехка законаш лорадар.

Иштта гӀалгӀай лаьттан дукхача бӀаьшерений истори лорадара бола аьттув хилар Конституци. Боккхийча наха из хилар лерхӀама, хьаькъала, даьй Ӏадаташ лорадара оагӀув; из яр мах баь варгвоаца вай къаман тӀехьале. Кагирхошта цо наӀараш хьайийллар бокъоний даькъ тӏа; царна деша, болх бе, законашка хьежжа шоай дӀахора вахар дӀадахьа. Хӏара гӀалгӀачун тӀехьа цо чӀоагӀйир ший мотт, Ӏадаташ, къаьнарча гӀалай мехка культура лораяра йола бокъонаш, хӀара вахархочун цхьатарра йола таронаш, бокъонаш елар.

1994 шера, ГӏалгӀайчен цӀи ше ма ярра чӀоагӀйир РФ бӀарчча бокъо йолча доазоно санна. Къаьстта цу дийнахьа хилар республикан Россе дукхача дезалера оаз. Цо хьайийллар керда таронаш, хьалъе йолайир Магас - эггара къонагӀа йола, таханарча заман столица, ишколаш, дарбанчеш, заводаш. Саькура бетта референдуме «хӀаа» аьннадецаре, таханарча республикан куц хургдацар.

Вай доаккхалца дезду из ди, хӀана аьлча цу хана, 1994 шера, вай къам цхьоагӀо йолаш хилар, цхьацца долча къамаьлашка ла а ца дувгӏаш, даим дегӀаахара бола никъ хьакхоллара тӀехьа. Из хоржама никъ тахан а лоархӀаме ба, 32 шу хьалха хиннача беса. Таханара, кхоанара вахар чӀоагӀа кӀийле йолаш хила деза, цу шийлача саькура бетта дийнахьа дӀаеллар цӀаккха йовргйоацача исторен оагӀон лард.

Республикан Конституци кхеллар, гӀалгӀай паччахьалкхе хьакхелла Ди да, гӀалгӀай къаман вахара кӀийле я. 1994 шера, саькура бетта, вай къамо гойтар цхьоагӀо, барт хилар. Нах кхадж тоссача даькъ тӀа бахар, из деррига хьал дика кхетадеш.

ГӏалгӀайчен Керттерча закона вӀаштӀехьдаьлар цхьана чулаца, таханарча заман къаман бокъоний боарам, вай къаман Ӏадаташ. 11-гӀа корта 114 статьян 11-гӀа корта - цу таьрахьашта тӀехьа латт вай вахар. Конституце тешал ду, вай культуран тӀехьале тешшаме лораеш хилара. Цу тӀа я хӀара бера лерттӀа вахара таронаш хилара бокъо. Цу тӀа ба дӀаяхача замах, хьамсара мохк дегӏабарга сатувсаш, кхыча дунен тӀа дӀабахача вай даьй дагалоаттам.

Каст-каста оал, закон декъа да. Бакъда дицде йиш яц, кердача исторе оагӀон тӀа вай мел йолча коталонех, экономикан толамех, культурани дешареи хувцамех вай декхарийла да 32 шу хьалха хьакхеллача бокъоний цхьоагӏон хьалхашка. Къаьстта цудухьа, 1994 шера саькура бетта 27-ча дийнахьа, вай доаккхала ди да, ГӏалгӀайче боккхача мехка чудоагӀаш дола доазув хилара тешал деш дола.

Конституце Ди - из лаьрххӀача ханорга тӀара мугӀ хинна Ӏац, е лаьрххӀа йола кхетаче дӀаяхьара дола бахьан а дац. Из кхы а кӀоаргагӀа бола овла ба. Из гуш да, цхьан юкъа юха а сеца, укх сихденна додача вахара мах болча овланга юхавахача, къаьнарча гӀалай кхераш тӀа таханарча ханара Гӏалгӏайчен юкъарло мишта латт.

Атта да ше зӀамига хилар хоадала, доккхийча хувцамашта юкъе. Бакъда вайх хӀаравар, къоаночунгара Магаса студентага кхаччалца, ше цу юкъе хилар хоалуш хила веза, цахаддаш дӀахьоча исторически вахара цхьа дакъа ше долга кхетадеш.

Мехка вахархо хилар - из да кхетадеш хилар, Конституци ше-ше болх беш йоацилга. Из дийнлуш я; вай воайла лоархӀаш, къахьегаш, эшача новкъостал дара кийча долаш, воай мотт лорабеш, къаман культура лораеш мел долча хана.

Таханара цӀай дӀахьош вайна хьалхадоаккх къаман низ, цун барт хиларца, закон лорадеш хиларца болга. 1994 шера саькура бетта вайна хайра, керттерча наькъ тӀа доалаш, барт-цхьоагӀо йолаш хила.

Вай хургдолчун пхьараш да. Вай кара да ткъаь итт шу хьалха чӀоагӀдаь мах бараш, вай юкъара цӀа чӀоагӏлуш хилийта, кхы а бӀаь шу даьлча. Цу гӀулакха закон хила деза нийсхо лораеш, вай дегашка хила беза лаьгӀлуш боаца хьамсарча мехкацара безам.