Осканаькъан Сулумбика хьалхашка этта хьал чӏоагӏа хала дар… Чура аратоссавенна, кӏалхарвала йиш йолаш вар из, дожаш латтача кема чура, бакъда тӏаккха кӏалха баха нах бовргбар, цудухьа шийна ма могга сатехар цо юрта лакхера фецара кема адам доацачахьа дӏаюстардоаккхаш. Цо дика кхетадора, ше дийна вусаргвоацилга, бакъда юрта иззал зулам хилийта маганзар цун къахетамах дизза хиннача дега. Ши миноти ах миноти ха яр фецара кема юрта тӏера дӏадугаш цунга хиннар… Из ди тӏеххьара хилар цун вахаре, тӏеххьарча дийнахьа айвенна хиннавар из цу ӏуйран, сигален хозалах дог дузаде. Тахан вай массане кхетаду, бокъонца ший дог дизза денал, майрал, яхь, къахетам болча сага мара из тайпара хӏама де карагӏдаргдоацилга. Ма дарра аьлча, боккха низ эшаш хӏама дар из! Хӏаьта вай мехкахо-м ше хиннача моттигашка массане тешал тӏехьа долаш, ший декхараш тӏехдика кхоачашдеш, яхь йолаш, аьннача дош долаш саг хиннав. Летчикашта юкъе дика йовзаш я вай мехкахо чувежа моттиг. 

Авиаце исторе бӏаьшерашка яхаргья цун беркате цӏи! Хӏара шерарча саькура бетта вай республике мел йолча моттигашка Осканаькъан Сулумбика турпала наькъа хетяь кхетаченаш дӏакхухь. Цун вахара наькъах дувц телевидене гӏолла, ишколашка, кхыйолча дешара моттигашка, культуран Цӏеношка цунна хетаяь сайренаш хул. Цу дийнахьа лётчика массанена хьагойтар, эпсара ший вахарал дезагӏа кхыбарий вахар хетилга. 1992-ча шера бекарга бетта 11-ча дийнахьа Россе Президента амарца Российски Федераце Турпал яха цӏи елар инарал-майор волаш, лакха денал гойташ чакхваьннача вай мехкахочоа. Россе авиаце лоархӏаме ди да цун вахара никъ хаьдар! Хӏаьта вай къаман бахархошта цӏаккха а йицъяла йиш ярех яц цун цӏи. Гӏалгӏай къаман исторе кӏезига хиннабац бокъонца бола турпалаш, царна юкъе йизза моттиг дӏалаьца латт Сулумбика цӏи а.

1943-ча шера наджгоанцхой бетта 8-ча дийнахьа Пхьилекъонгий-Юрта ваьвар Осканаькъан Сулумбик. Кхыболча вай къаман наьха вахар санна, цӏаьхха, ӏаьржделар цун вахара денош а. Сага вахаре эггара хозагӏа йола ха – берал гаьнарча, хийрача Казахстане дӏадахар цун. Къела, моцала, шелала, лазарашта, бирсача деношта духьаллатта везаш хилар из дуккхача гӏалгӏай адамца. Бакъда мел ӏазапе хиннадале а цигара вахар, Сталин яха бӏеха моастагӏа вай къаман хӏама доаде, дохаде гӏийртавале а; гӏалгӏай деналца, майралца духьалъэттар цу унзарча деношта. Эггара лоархӏамедар шоай дин, беркате ӏадаташ, син низ, дега йӏовхал, денал цадойтар дар. Эзараш нах йоккхача халонашта духьаллаьттабале а, боха ца бохаш, шоай Даьхен йӏовхалга сатувсаш, цӏенах кхетаргбола ди духьалъувттадеш баьхар. Царна юкъе вар тӏехьа тӏайоагӏача хана ший къаман цӏи дерригача дуненна дӏайовзийтаргйола Осканаькъан Сулумбик. Бера хана денз сигаленцара безам цхьа ший тайпара болаш, цун хозаленга кхача хьагаш кхийра кӏаьнк.

Зӏамига волча хана денз, ший дега дийзар лаха аьттув баьлар цун. Казахстана аренаш тӏехьашка юсаш, гӏалгӏай къам хийрача мехкаца ӏадика йийца, са санна езаш хиннача Даьхен лаьтта даьлча, ше сатувсачунга кхача гӏерташ Шолжа-Гӏалий тӏарча ремесленни училище деша этта, цигарча аэроклубе дӏаязвелар из. Сигаленга кхачара наькъ тӏа, хьалхара гӏа бар из Сулумбика баьккха. Бокъонца вола лётчик хинна, лакхевала хьагаш хиннача цун дег чу дукха дар. Тӏатеӏӏа къахьегаш вар из, цу денга кхача гӏерташ. 1962-ча шера Мясников А.Ф. цӏерах йолча лётчикий училище деша эттар из. Сигаленца бувзам хотташ дола ди хилар цох. Авиаце тамашийна долча дунен наӏараш хьаеллаелар къонача курсанта хьалхашка. Кхоачашде безам бараш ма дукха а дар цун дег чу! Лакха говзал йолча авиатораша никъ хьехаш, ше хьегача хӏаманга кхача гӏерташ, къахьегаш вар из. Деша эттача хьалхарча дийнахьа денз, теркалдир хьехархоша кхыболча курсанташта юкъе из дикка белгалвеш йола дика оамалаш цун дегӏаца йолга. Ше хержар боаггӏача боараме дӏадахьа гӏерташ, кадай, хьинаре саг вар из. 1966-ча шера тӏехдика училище чакхъяьккхар вай мехкахочо. Ший гӏулакх дика довзаш вола Сулумбик училище витар лётчик-инструктор волаш.

Къонача курсанташта сигала бода никъ бовзийташ хилар из. Цу хана денз, ше дӏа мел кхаьчача моттиге тешал тӏехьа долаш, лакхе латтараша лоархӏаш, чакхваьлар гӏалгӏай къаман эздий воӏ. Хӏара денна ший говзал чӏоагӏъеш, гонахьарча къонабарашца шийна ховр декъаш, хьавера из. Бера хана денз хьегаш, ше хьаийца никъ боаггӏача боараме дӏабахьа ловш вар из. Хӏаьта деналах визза хиннача, яхь йолча Сулумбика из хала дацар. 1974-ча шера Тӏема-политически академи яьккхар цо, 1991-ча шера Генеральни штаба Тӏема академера дешар чакхдаьккха ваьлар. Липецкерча авиационни моттиге нийсвелар вай мехкахо. 1987-ча шера цу моттига кулгалхочун гӏонча волаш дӏаволавенна, йоккха юкъ ялале, цунна кулгал деш хилар из. Доккхий, лоархӏаме декхараш дар цунна хьалхашка лаьттараш. Авиационни техникаца, цу берригача балхаца дувзаденнараш тохкаш, кердадараш юкъедоаладеш, цу оагӏонцара болх лакхача боараме ӏомабеш вар из.

3000 совгӏа сахьат сигала доаккхаш, итт тайпара дола фецара кемаш ӏомадеш, лакхерча пилотажа СССР спорта говзанча волаш, ший никъ дикка шербеш вар Сулумбик. Тӏема ӏилмай кандидат хилар цох, авиационни гӏулакх тохкаш дикка къахьийга. Лакха толамаш доахаш вола вай мехкахо кхыча паччахьа карарча моттигашка тӏехьа дикка цӏихеза вар. Цӏеча Седкъан орден, «СССР ВВС Даьхен гӏулакхе латтарах» яха ӏӏӏ лоархӏама орден, «Тӏема доттагӏал леладарах йола белгало» яха польски орден луш, везвир вай мехкахо. Вай боккхача мехка чоалхане ханаш эттача хана а, лоархӏаме дакъа дӏалоацаш, тӏема авиаце хӏама ца талхийташ лаьттача эпсарех вар Сулумбик. Хӏаьта Липецке цо кхоачашдаь декхараш, массане баркал оалаш, доаккхал деш дар. Авиаце никъ бовза болалурашта тешаме новкъост, хьехархо вар Осканаькъан Сулумбик. Шийх бола тешам ца боабе гӏерташ, хьинаре къахьийгар цо.

Российски авиаце эзараш лакха говзал йола летчикаш кхебир Осканаькъан Сулумбика. «Россе лаьчаш» яха дерригача дунен йовзаш йола пилотажни тоаба кийчъеш къахьийгар вай мехкахочо. Россе ВВС лакхера моттиг дӏалоацаш лаьттарех вар из. Ерригача авиацена, вай къаманна боккха эшам бар из дӏавалар. Дуккханешта масал хинна саг вар Осканаькъан Сулумбик, аьннача дош долаш, ший дог дизза денал, яхь йолаш, Даьхе езаш саг вар. Вай къонача тӏехьенна бовза беза Даьхен цӏихеза турпалаш, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш яха еза цар беркате цӏераш! Вай къаман цӏи берригача мехка санна доазол дехьа а дӏайовзийта саг ва Сулумбик! Россе авиаце исторе массахана лакха лоархӏаш хургья цун цӏи!