Из къаьстта бӏаьстен заман латташ яь хилар а цхьа белгало йолаш дар. Малсаганаькъан Лида эггара халагӏча ханашка из сердал дӏаяхьа езаш хилар, ший къаман мах бараш совдоахаш, лорадеш.

Дошлакъий-Юрта из яь хилар а дувзаделар эггара хозагӏча ӏалама моттигаца, цудухьа из, кӏаьд ца луш, даим къаман филологе ӏилма довзаш хьаера.

Цӏихезача, гӏалгӏай ӏилма дийшача, еррига лингвистика, исторен оагӏонаш йовзача Малсаганаькъан Дахий Дошлакъий йоӏ хилар – из дар ший баламаш тӏа гуш боаца, бакъда мах бола мухь дӏахьош из хила езилга. Лидас из тӏаийцар боккхача бехктокхамца. Даьгара цо хьаийцар эггара къаман керттердар -эздел, аьннача дош хилар, денал долаш хилар. Из нахаца догцӏена яр, боккъонца йола дийшача сага йоӏ ше хилар доадеш а яцар.

Малсаганаькъан Лидас хержа ӏилман никъ профессеца бувзабенна бацар - из дар цо дег чура деш. Филологически ӏилмай кандидат ше хинначул тӏехьагӏа, цо цхьан хана ший дас баьчча беса болх бора, дег чура ший мел дола хьинар дӏалуш, наьна мотт бовзара. Цун лекцешка, къахьегамца хоалуш хулар – сийдолча Дошлакъий йоӏ из хилар. Цун хьаькъало дӏабугар къоаламцара болх ше, цун гӏалгӏай дешацара безам бар хьинар луш хиннар.

Дошлакъий Лидайна луш хинна йоккхий цӏераш – из массазара вахар дар. Цун вахара чулоацам гуш хулар, из даим раьза йолаш хиннача гӏалгӏай къаман наьха бӏаргашка. Тахан цох дувцача хана, наьха дегашка да эггара лакхагӏа мах цун оттабеш хилар: ший даь сийдола йоӏ». Цу дешашка да цун ӏилман даькъ тӏа карагӏдаьннар тӏаэцар, иштта шоай хьамсара Гӏалгӏайче езача нахацара бувзам.

Сталина вай къам мехкахдаьккха ха чӏоагӏа хала ера Дошлокъий Лидайга, бакъда ца йохаш чакхъяьлар. Ший хьамсарча гӏалашта гаьна йолаш, Киргизе цо лохар дешарцара лард- хьаькъал. 1953 шера, хьамсарча мехка яла дукха ха йисача хана, цо яьккхар Киргизен хьехархой института филологе факультет. Из бар вахарцара къовсам, кхоане сийрда хилийтара тӏехьа хьегаш хинна къа.

Цун дегӏа даим низ луш хиннар дар даь масал. Эггара халагӏча ханашка а, нах мехкахбаьхача шерашка, Дахий Дошлакъас ший вахара хьинар, кхача гӏертачох йола уйла лаьгӏъяра никъ шийна тӏаэцанзар, Сталина баьча тийшача балха юкъе ца водаш, ший дешар Москверча балха новкъосташца дагавоалаш, дӏадихьар цо Киргизе хьалхале лелаеча вузашка, сага хьаькъала хьаст ше хилар гойташ.

Фрунзе уж хинна ха яр ӏилманхочун вахара сийрда оагӏув. Моттигерча институташка Малсаганаькъан Дошлакъас ший новкъосташта юкъе ше дӏагойтар дикача оагӏорахьа, из цига лоархӏаш вар дийшача наха. Киргизе профессорашта, къонача тохкамхошта юкъе цох хилар ӏилма дегӏадоаладара лакхача лагӏа тӏа латташ вола болхло.

ӏилман болх дегӏабоалабара цо хьегаш хинна къа лоархӏаме дар, из гаьнна цӏихеза ӏилман болхло вар. Цу ханашка дешаш хиннача ӏилманхоша цох шоай хьехамча лоархӏар, шоаш кхыметтел цун студенташта юкъе беце а, цунца дагабоалаш, из хиларах доаккхал деш бар.

Масала, цӏихеза ӏилманхо, педагогически ӏилмай доктор, профессор Харакоз Петр Ивановича Киргизера Дошлакъага язду: «Са хьамсара, вицлургвоаца, цхьаннеца нийсве йиш йоаца Дошалкъа-эфенди! Хьа эллиной дешархочунгара дагалоаттама ер са байт дӏаэца. Со Хьа ишколерча парта тӏа ваьгӏавеце а, хӏаьта Сократа дешархой а мича баьгӏаб парта тӏа. Хьо чӏоагӏа хьаькъал долаш, наггахьа мара нийслуш воаца хьехархо ва, хӏаьта со, бакъда хьона из, Дахий Дошалкъа, дика дешархо вар».

Дошалкъий Лидайна тӏехьален кхаьча гӏулакх чӏоагӏа кӏийле йолаш дар, цо ший сийлен никъ хьакхеллар ӏилман даькъ тӏа. 1957 шера, гӏалгӏай къаман Кавказа цӏенача фега садаха бокъо яьлча денз, дӏаболабелар цун керттера балха никъ. Нохч-Гӏалгӏайчен паччахьалкхен хьехархой институтах (тӏехьагӏа университет хилар цох) цун шоллагӏа дола цӏа хилар цу дешара моттигах дӏаьхача ткъаь вурийтта шера.

Из дар къахьегам безарца, начӏалца яздаь дӏаьха вахар. Ассистента балхагара дӏайолаенна, Дошлакъий Лида дерригача академически лагӏаш тӏагӏолла чакхъяьлар, из хилар эрсий метта кафедра керте латташ. Ше кафедра кулгалхо хиларах тарра, Малсаганаькъан Лидас кулгал дора дешара балха - цо хьакхеллар лакха хьаькъал лахара йола этнически кӏийле. Балха новкъосташца, студенташца Малсаганаькъан Лида яр бокъонца бола бувзам лелабеш. Кавказа дийша саг хилар цох.

Цу шерашка, Дошлакъий Лида духхьал лектор хинна ӏацар, цунга гӏолла хьакхоллар студенташа шоай мотт, эхь-эздел. Цо хьийхарашта тахан а дагаух, из аудиторе хьачуйоагӏача хана, ший тайпара букъ нийса лелабеш борал долаш из хилар, цунна чудоагӏаш дар гӏалгӏай къаьнарча ӏадатий хьинар, иштта академически ишкол.

60-70 шерашка университета вахар «кхехкаш» дар меттах, литературах долча къовсамашца, хӏаьта Дошалкъий Лидайна хайра филологе екъа теори дийнача искусствога яккха. Цунна ла могаш дацар хӏама тесса дитар уйлашка а дешашка а. Студенташа лорадора цун хӏара раьза йоацаш оала дош, хӏана аьлча цар кхетадора, из иштта чӏоагӏа студенташкара хьадехаш хилар дувзаденна долга, царех кхоана къаман толашагӏа бола нах хьалкхебарца. Из тешаш яр, эрсий мотт цӏена бувцаш хиларга гӏолла, иштта наьна мотт а кӏоргга ховш хиларга гӏолла ший студенташа вай къам дуненна дӏадовзийтаргда, аьнна.

Цу ханашка парта тӏа баьгӏача дуккхабарех, тӏехьагӏа дийша нах, хьехархой хилар. Царна Дошлакъий Лидас шоашта деннар дицденна ха енаяц, дагаух мишта хила веза лакхача лагӏа тӏа латташ вола саг- ӏилма дика довзаш, къахетаме волаш, ше дӏахьош дола гӏулакх дезаш, кхыметтел ханаш хувцалуш хилча а, ше хьалаьцача гӀулакха мутӏахьа волаш.

1972 шера Тбилисе, Кавказа эггара керттерча хьаькъала цхьан центре, Малсаганаькъан Лидас дика чакхъяьккхар ший кандидатски диссертаци. Цох хилар цун ший дика толам меттел, ерригача вайнаьха филологена а лоархӏаме ха.

«Эрсий, вайнаьха меттай предложенеш вӏаший оттаяр нийсдеш йола типологически оамал» яхача цун балхо цецъяьккхар ӏилман юкъарло. Дошалкъий Лидас къаьгга гойтар дунен тайп-тайпарча шин метта оагӏонаш шоайла бувзам болаш, наьна метта белгалонаш йолаш хилар.

Из болх лакхача боарам тӏа тӏаийцар, кхы гаьна ца боаккхаш, из юкъебоалабир СССРа лакхерча а лаьрххӏача юкъарча а дешара Министерствон ӏилма-тохкама балхашта. Цу тайпара, Малсаганаькъан Лидай болх хилар берригача советски эрсий меттай лакхерча ишколе ца хилча баргбоацарех. Цун монографех ӏилман кӏийле хилар, тахан а лингвисташа цунгара хьаэца хӏама долаш я, вайнаьха меттай чоалхане хьал тохкача хана.

Вахара сийрда оагӏув хилар Дошалкъий Лидай, гӏалгӏай паччахьалкхе меттаоттаеча хана. Цунна къонача республикан кӏийленга юхаяхара йола таро хилар цу моттигах. 1994 шера денз ше яллалца, цо ший хьинар, низ хетабир Гӏалгӏайчен паччахьалкхен университета, эрсий метта кафедра профессор йолаш. Ше мел ӏоаяь дешара, хьаькъала ганз цо дӏаелар Гӏалгӏайчен лакхара ишкола вӏашагӏйоллара.

ӏилманхочун балхо цецвоаккх ший боккха боарам хиларца. Цо язъяьй итташ ӏилман статьяш. Из автор а, соавтор а я дукхача книжкай, дешара пособей, тахан студенташ дешаш ба вузашка, республикан ишколашка царга гӏолла.

Паччахьалкхено, къамо лакха мах оттабаьб цун къахьегама. Цунна делар дукха совгӏаташ. 1988 шера цунна елар НГӏАССРа цӏихеза хьехархо яха цӏи. 2003 шера цох хилар Гӏалгӏайчен ӏилман цӏихеза болхло. 2005 шера Дошалакъий Лидайна республикан лакха совгӏат делар «Карахдаьннарех» яха орден. 2015-ча шера цунна елар Россе Президента Путин Владимира Лерхӏама грамота; дешар, ӏилма дегӏадоаладеш, лакха говзал йола специалисташ кхебеш, цо дукхача шерашка къахьегарах.

Тахан Дошлакъий Лидай тӏехьале - из архива каьхаташ хинна ӏац, из я гӏалгӏай дешара дийна маьже. Ший къахьегамца цо хьакхеллар дошо тӏий, цунца вӏашагӏтехар ший дас лелабаь турпала никъ таханарча тохкамхой ноахалца.

Балха новкъосташта, дешархошта Малсаганаькъан Лида дагалаттаргья Ӏилманна мутӀахьа йола, хьаькъал дола, ший дас дӀадоладаь гӀулакх дизза кхоачашдаь саг санна.

ГӏалгӀайчен Ӏилма, дешар дегӀадоаладара цо даьр итташ шерашца диста Ӏе йиш йолаш дац. Из дусталургда цун итташ эзараш хиннача дешархошца; тахан университета, ишколай даькъ тӀа цо йита сердал луш йолча вахара оагӀонашца.

Дошалкъий Лидас ший мел долча вахарца хьагойтар, дег чура йоагӀаш йола интеллигент хилар - из дика оамал йола, хьаькъале саг хинна Ӏацар, из яр ший овла бовзаш, моллагӀа йола тӀаэтта халонаш юхатохалуш хилар. Из дӀаяхар укх дунен тӀара 2020 шера лайчилла бетта 22-ча дийнахьа, шийна тӀехьа сага ала хӀама доацача кхалсага-Ӏилманхочун цӀи йита, цо вӏаший хеттар Кавказа дикали европа дешари. Малсаганаькъан Лида ГӏалгӀайченна даим хургья сийрда боага седкъа санна, ший сийдолча даь йизза йоӀ. Цун вахара никъ дешара тӀехьа мел волча сага накъабоалаш хургба.