Нийсхо йоацача, дог дохадеча Ӏазапа лазар хӀанз а дижадац; дукха шераш дӀадахадар, аьнна. Вай дай, ноаной, из хало ла ца могаш, кӀалбиса хиннаб, бакъда цар шоай дегашкара дӏадаьккхадац Даьлах тешаш хилар, цун къахетамга сатувсар, дег чура безам, нийса уйлаш - уж керттера хилар Сталина тийшача балхал котбалара тӀехьа. Вай дохаде хьежар, бакъда маганзар. «Чечевица» яхача операце декхар дар Кавказа къаьнара халкъ лаьттан тӀара доадаь дӀадахар. Бакъда царна хацар вай пхаьнашка ломарой цӀий лелилга. Вай цӀихеза да низ, лоӀам болаш хиларца, дохаргдоацаш, лерттӀа кхетам луш хьалкхедаь хиларца.

Хьаьшанаькъан Кагермана Белан ваьв 1902 шера; кхо кӀаьнк, ши йиӀиг долча дезале. Цу хана паччахьа Ӏаьдала ха хӀаьтта мара мелъяла йолалуш яцар. Ше укх дунен тӀа ваьхача 96 шера цхьа революци, паччахьалкхен хувцамаш, тӀемаш, Ӏазап бӀаргадайна Ӏийнавац из. Хӏара цу тайпара эттача хувцамий хано физически, психологически оагӀорахьара халонаш тӏаяхьар; бакъда из юха а юха а гӀоттар дохадаьча вахара гаргашта кӀалхара, ший маьрша вахар юха а хоттар духьа.

1937 шера цун да, 16 шу даьнна воша Хьадрис, даь-воша ший воӀаца тӀабийхар НКВД. Цу дийнахьа денз, Хьаьшанаькъан дезал мичаб ца ховш бисарал совгӀа, дӀахо бакъдар хара йола цар бокъо а ехар.

Ши шу даьнначул тӀехьагӀа, кхы шоай даьй гӀалашка Цхьоре баха таро йоацаш, Белан тӀеххьара цар чура аравоал. Из хьал ший вахаре хьалхара харжа дезаш хул: е цу хувцамашка виса е вахар дӀахо дӀадахьа. Дика болх хилар царна 1834 шера денз Хьаьшанаькъан Цхьорой-Юрта лаьтташ хиларах (хӏанзара Донгарон). Къаьстта укхаза ши овла хийцар цу дезала. Хеталора, хӀанз деррига тоадала долалуш да, аьнна, бакъда наӀарах хӀама техар унзарча хоамо – деррига гӀалгӀай къам мехках доаккхаш да Казахстане, Юкъерча Азе ӏодохьийташ.

Де доацаш да вайначул тӀехьагӀа, зӀамагӀа волча виъ вешийна, маьре яханза йолча шин йишийна доала эттар Белан. Из бахьан долаш, тӀем тӀа ваха йиш йоацаш висар. Къам мехкахдоаккхача хана, из ший фусам-наьнаца Хоаной Либеца ший диъ бер кхедеш вар. Цӏа дизза бераш, цӀайза бена шийла саькура бутт, низагӀа наькъа арабоахаш гӀалгӀай, де хӀама доацаш этта хала ха яр. Цу хьале бар 1944 шера Хьаьшанаькъан а.

Хьайбаш чудехкача вагонашка нийсбелар Белан, цун даь-даь веший сесаг, цун воӀ Йоакъап, из цхьан станце ӏоваьннача хана, мича вахар ца ховш къаьстар царех. Гаьна бахьа безача наькъо Белана наьна Гӏайтакханаькъан Пите могашал кӀалйитар. Из йоккха саг, кхыбола шийца болха нах санна, халача хьалашка кхаь кӀира яха езаш хилар.

Мехках беха нах гулбеш йола юрт яр Макинка. Хьаьшанаькъан тайпан могаш доаца бераш, кхалнах шерча вордаш тӀа ховшабир, юхебисараш цу гӏораяьча ара гӀолла гӀаш бахар шоаш кхача безаш хиннача моттиге Щедрине, Веденовке, уж яр станцера 90 км.

Юрта совета коа ши кӀира даьккхачул тӀехьагӀа, цар шоашта тол яьккхар лаьттах. Укхаза Белана дезал хиларал совгӀа, кхы а яр могаш йоаца нана, цун устнана, даь-даь веший сесаг, цун воӀ Рукъман цу хана Магадане концлагере лаьца воаллар, шоллагӀвар Казахстане ӀовоагӀаш новкъа вайра. Ший къонгаш хӏалакьхилар, доалахьа мел дар доацаш йисар ла ца могаш из керта тувлъелар. Ах шу даьнначул тӀехьагӀа Йоакъап хьакхийтар шийчарех.

Щедринке Ӏоажала гӀоз кхеста дӀаболалу Гӏайтакханаькъан Питегара. Из елар ГӏалгӀайче юхаярга тийса са кхоачаш ца хулаш.

Хьалхара шераш кхыча мехка чӀоагӀа хала даьхкар. Белана зӀамагӀа болча вежараша Бахьаудина, Хьасана, Жабраила къайлагӀа вӀашагӀделлар, къона кагий нах чубоагӀача тоабаца цхьана; нах моцал лергбоацаш колхоза кӀа лечкъаде, аьнна.

Уж бар шоай мехкара баьха, цхьаккха тайпара вахара хьалаш доацаш, ара юккъе биса хинна нах. Бехк бий цар тӀаккха?! Царна тӀакхаьчача Ӏазапо бакъдеш да цу кагийча наха даьр. Къахетаме хилар, массадолча хӀамал лакхагӀа латт.

Дӏааларах саг тешаргвоацаш, ла хала да хьамсара бола нах леш хилча. Дӏайха лазар долча хана ший йоккхагӀа йола 12 шу даьнна йоӀ дӀайолл вай исторе турпалхочо а, из йоацаш цу хана цар дезале дар йиъ йиӀиг, виъ кӀаьнк.

Унзара лазар кхийтар Белана воккхагӀа волча вешех Исраилах. Лораша цунна дарба дергдоацилга кхетадеш, уж шоаш болабелар цун наха юкъе лелаш дола дарба де. Шоаш а дукха тешаш бацар уж, бакъда цар из дарба дӀадоладир. Исраил ше валлалца (1983 ш.) аьтта ког болх беш боацаш висар, из даим тхьайса латтар цун. Бакъда цхьа Даьла къахетамах цо саг йоалайир, цун йиъ йоӀ, ши воӀ хилар.

Кагермана Белан къахьегаш вар совхозе, дахчан пхьар волаш. Дас, зӀамига болча хана денз, ший дезал Ӏомабир болх бе, уж цо лерттӀа кхебаьлга гуш а хилар тӀехьагӀа.

Цун фусам-нана Либи цӀагӀара гӀулакхаш деш, дезалга хьожаш яр. Цхьан дийнахьа из яхар миха хьайрага хьажкӏаш ахьа, из латтар беш кхоачалуча, цу хана цун кулгий пӀелгаш дохьадир.

Белана йиша Сакинат, къам мехкахдоаккхача хана, маьре яр Сурхо тӀарча Йовлошка, ши йоӀ йолаш. Цун йоккхагӀа йола йоӀ елар новкъа кхийттача лазарах. Хьаьшанаькъан Белан хьаькъал долаш саг хилар хеза дукха бар, цунца дувзадора доккхий вахарера гӀулакхаш, лоархӀаш вар наха юкъе. Сакинат кхераш яр, ше елча ший йоӀ Зейнап цхьаь йисар, цунна ловра ший йоӀа вежарий, йижарий а хилар, цудухьа цо дехар дир ший вешийга, къонагӀа йола саг йоалаяр ший цӏен-даьна, хӀаьта ше из ха яха яр. Цу тайпара цун цӀен-дас Бохтаранаькъан Каби йоалайир. Цар воӀ массаза а веза хьаьша вар Хьаьшанаькъан фусаме.

Шераш дӀа мел долх, ше даим хӀама хьадеш хиларах, Беланага ахчан кхоачам бар. Из даим хиннав кӀалвисача сага новкъостал деш, шийга дар нахаца декъаш, кхыметтел ше доацаш волча хана а, тӀеххьардар дӀадала кийча волаш. Хьалхарча шерашка, цар тайпан цхьа кхалсаг йисар, кхо шу даьнна цхьа йиӀиг Маржан йолаш. Цу кхалсага цӀен-да де доацаш вайра, цӀендаь гаргара нах гаьна бар.

Цу ханашка юртара араваьнна, гаьна ваха бокъо луцар, кхыметтел топаш а тохар. Из хезача Белана, комендатурера бокъо а яьккха, из кхалсаг ше волча хьайоалайир.

Вахара хьалаш атта дацар аьнна, царна новкъа хиланзар, уж цхьана баьхар барт болаш. Маржан хьалкхийра наьна оагӀорахьара гаргара нах болча. Цу денал долча, дукхача наха лоархӀаш йолча кхалсага бераш а цар дезал а тахан Алма-Ате бахаш ба.

1956 шу чакхдоалаш, бехача наьха хьалхара бокъонаш меттаоттайир, уж дӏа-юха баха йиш йолаш бар; бакъда шоай мехка юхабахка бокъо хӏанз а еннаяцар царна. Цо таро елар Белана ший эггара гаргагӀа болча нахаца Алма-Атински областа Исык-Шахьаре дӀаваха, шийна мехкавала бокъо яллалца цига ваха. Уж баьхар цига 8 шера, дика къахьега а таро хилар, цар цига 13 цӀа хьалдир, царех дукхагӀдараш дехкар.

Цу хана царех хьакхийтар даь-даь веший воӀ Рукъман, цун фусам-нана. Цо йоалайир, зӀамига бераш долча кхалсага хьалхара бехк шийна тӀаийца, лаьца яьлла йоӀ. Цар дӀадоладир иразе вахар!

Белана цхьа воӀ Беслан цу хана гӀишлонхой институт яьккха воалаш вар. Дийша ваьнначул тӀехьагӀа, из вахийтар архитектор волаш Талгар-Шахьаре болх бе, из бахьан долаш, ший дезалах из хьакхетанзар 1969 шера мара. Хоаной Либи елар 1984-ча шера ардара бетта, хӀаьта Белан – 1998 шера аьтинга бетта. Цун магар кӀалдитар, 1992 шера хӀирий-гӀалгӀай хатар хиннача хана, уж юха а шоай фусамах баьлар.

Кагермана Белана лайна еррига халонаш йийца вала хала да, цун дукха бӏаргадайра, 96 шера вахаш. Никъ урхе йолаш бар, бакъда цо сатохар вахара халонашта, хӀана аьлча царел чӀоагӀагӀа бар цун вахарцара чам.