Ӏаьлий-Юртарча культуран Цӏагӏа, тайп-тайпара ханаш яьнна бахархой гулбелар. Цига дакъа лоацаш бар Наьсарен кхален администраце кулгалхо Исмейланаькъан Темарлан, вахара гӏулакхех болча оагӏон кулгалхо Саганаькъан Мадина, юртарча администрацера, иштта кхален библиотекашкара болхлой, Наьсарен кхален гимназера хьехархой, дешархой, «Берий дуне» яхача берий бешара зӏамига бараш. Лоархӏаме хьаьший бар цу кхетаче тӏемахой гаргара нах. Налганаькъан Идриса Мовде воӏ Муса, Цӏеча седкъа ордена кавалер хиннача Султиганаькъан Хоасбота Хизарий виӏий-воӏ вар цига. Кхетаче гулбеннараш цу денца дог айденна бар. Берригаш цхьана болалуш бола Коталонна хетабаь болам хьаллаьцар цар. Иштта цига дӏабихьар «Турпалхочун сийна га дӏайогӏа» яха болам а. Культуран Цӏен коа къона ӏажий гаьнаш дӏаегӏар наха, чӏоагӏа сакъердалуш цу хӏаманца. Тӏема Коталон хетадаь  Цӏай вай дегашта чӏоагӏа хьамсара да. Ма дукха а да вай дагадоха, хьоахаде! Тӏема исторега гӏолла, вайна дика хов Коталон наькъ тӏа Советски Союза бӏухоша мел чӏоагӏа духьале яьй фашисташта. Дола-Коарча культуран Цӏагӏа «Селхан тӏом латтар….» яха литературан-ашарий сайре дӏайихьар цу дийнахьа. Бӏехача немцечо лаьрхӏар чакх ца далийта аьнна ураэттар вай мехкара къона, къаьнабараш, бераш, кхалнах. Цӏагӏа хиннараша цхьацца долча оагӏонашца чӏоагӏа гӏо даьд тӏема аренашка лаьттача салташта. Ше чугӏортарах дехкеваьккхав Гитлер яха фашист вайбараша, вӏалла а шоашта цаметтар дайра цун эскара. Бераша Коталон хетаяь Усачев А., Лобанова Л., Шапиро Т., Белозерова Т.. байташ йийшар кхетаче. Иштта тӏема шерашка хиннар дувцаш, иллеш даьхар, коталон наькъ тӏа са ца кходеш лаьттарашта баркал оалаш. «Чебурашка» яхача берий бешарча «Капитошка» яхача халхара тоабо ший говзал гойтар гулбеннарашта. Ма дарра аьлча, дуккхабарий бӏаргашка хий отташ ди дар из. Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема исторех дукха яздаьд, къонача тӏехьенга массахана  дӏадувца деза вай тӏема Котало мишта кхаьчай, иштта тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш йовза езаш я вай къаман тӏема доакъашхой цӏераш.

Долакха-Юртарча культуран Цӏагӏа гулбелар Коталон цӏай дезде. Берашта дийцар тӏема аренашка деналца, майралца цӏихеза хиннача вай бӏухоех. Эпсар - сапер волаш вовзаш хиннача Султиганаькъан Османа Ахьмада истори довзийтар къонабарашта. Тӏом болабеннача дийнахьа араваьнна, 1945-гӏа шу тӏакхаччалца хӏара денна ший дегӏ кӏалъувттадеш чакхваьннарех хиннав из. Ши орден луш белгалваь хиннав тӏем тӏа. Иштта бола къонгаш вай къаман кӏезига хиннабац. «Коталон сурт дулл оаха» яхача яхьашка дакъа лоацаш, шоай бӏаргашта из сурт мишта гу довзийташ хилар бераш. «Коталон кораш», «Турпалхошта - зизаш» яха боламаш хьаллаьцар къонабараша, чӏоагӏа дог айденна болаш. Культуран Цӏен кораш кийчдеш баьхкар уж чуийнна, шоай юртара тӏем тӏа хинна салтий дагальцар, цӏераш йоахаш.

Яндарерча культуран Цӏагӏа дӏайихьар тӏема бирсача деношта хетаяь сайре. Йовлой Мадина яр кхетаче дӏахьош хиннар. Мадинас къонабарашта дийцар тӏом хьайнача хьалхарча денах, адам корзагӏдаьнна, цецдаьнна хиларах. Гитлер яхача бӏехача адамо къаьстта Кавказ хьаяккха, аьнна, оттаяь хиннача «Эдельвейс» яхача тӏема операцех дийцар цо. Тӏема унзарча деноша кӏалбита хиннабале а, фашистага вай хӏаман доал дайта лаьрхӏа хиннабац нах. Вай лаьтта гӏолла ког лувзилга хиланзар фашиста, дехкеваьккхар из Советски бӏухоша, Берлине дӏачукхаччалца, лира тохаш, эккхавеш.

Из деррига берашта довзийташ къахьийгар Йовлой Мадинас. Чӏоагӏа тамашийна хеташ дола хӏамаш дукха дайзар берашта цу дийнахьа, цар кхетадора Котало аттача маьхе ца хиннилга! Хӏара бера дег чу лар юташ сайре хилар цох. Къаьстта дог чӏехкаш хул ишттача кхетаче шоай цӏагӏа тӏема ветеран хиннараш. Ший герзацара низ чӏоагӏагӏа, боккхагӏа ба, аьнна, бӏубенна хиннача фашиста хайнадац Советски салтий денал, майрал, яхь чӏоагӏагӏа йолга.

Тӏема деноех дувцаш иллеш дар цу дийнахьа, Кердача Реданта культуран Цӏагӏара хьахозаш. Бераш санна юртара боккхийбараш а бар цига гулбенна. Тӏема эггара халагӏа хиннача шерашка бӏухой дегаш ураувттадеш, цар ноаной, истий дегаш тедеш хинна иллеш дар уж. Культуран Цӏагӏарча бераша тайп-тайпара  шой говзалаш гойтар гулбеннарашта. Немце вохавеш, деналца, майралца юхатохаш, лаьттача вай ветераний цӏераш яьхар цига. Берашта ма дарра довза деза тӏема истори, вай декхар да массахана из царна хьалхадахар.

Юкъерча Ачалкхерча Культуран Цӏагӏа а дукха адам гулделар, Коталон хетадаь цӏай хьаллаца. Библиотекан, культуран Цӏен болхлоша цхьана кийчъяь программа яр из. Зале баьгӏача къонабарашка къамаьл деш, белгалдир тӏехьено тӏехьенга телаш даха деза доккха истори из долга. Коталон ди гаргадоаладе гӏерташ, дийца ца валлал йоккха хало я Советски Союза бӏухоша лайнар. Фашисташта хетар хиланзар цу тӏемах… Уж дог тийша бар деррига а шоашта дусарг ма дий, аьнна, бакъда вай бӏухоша дӏахайтар цар лаьрхӏар чакхдаргдоацилга.

Дукха яздаьд Кавказ хьаяккха аьнна вӏашагӏъелла хиннача моастагӏчун операцех. Магӏалбике чугӏерташ хинна фашист Терски дукъ яхача моттиге эттача лира тӏема юкъе вохавир вай бӏухоша. Мехкдаьтта моттигашта тӏакхача гӏийрта моастагӏа, дага ца хиннача тайпара, эшаваь висар. Магӏалбике гӏолла дехьаваьнна; Шолжа-Гӏала, Баку хьайоахаш дӏаваха лаьрхӏа хиннавар немце, мехдаьттан моттигаш каралаьца. Исторе белгалдаьд, эггара лирагӏа тӏом лаьтта моттиг Сталинград фашиста кара ца кхачар а къаьстта Магӏалбике яьча духьаленца бувзам болаш долга. Машаре даьхача Советски адама лаьтташка чӏугӏорта оттарах дехкеваьлар Гитлер, кхы де хӏама а дацар цу бӏехача адама, шийх каетташ ца вийлхача… Берлине дӏачукхаччалца фашист эккхавеш баха вай бӏухой, Рейхстаге чубаьлар, Германе байракх чуяхийта ӏотӏаегӏар Советски Союза байракх! Иштта хилар бирсача деной чаккхе! Тӏема истори-м дӏаьха, доккха да… Из деррига дӏадувца деза тахан кхувш латтарашка. Мишта ла йиш я-хьогӏ иштта дола хӏамаш, аьнна, хеталуш да вай ветеранаша   хьадийца тӏема аренашкара денош… Из деррига архиве долаш да, бӏаьшерашка дахаргдолаш да! Коталон наькъ тӏа ӏазап лайнарий цӏераш йицъе бокъо яц вайх цхьанне, лозабаьраш, ха кхаьча йоацараш, тӏехьа тӏема аренаш йита ца тугаш, фашист вохаве, эккхаве гӏерташ лаьттаб! Немций эпсараша  дукха яздаьд шоай исторенца, Советски салташка хиннача деналах, майралах. Из деррига довза йиш я дуккхача книжкашка, тӏема архивашка, тӏема хетадаьча документальни киношка гӏолла!