Гӏалашцара вай къаман бувзам цхьа моллагӏча тайпара хинна ӏац… «Гӏалгӏай» яхача деша маӏан «Гӏалашкара бахархой» хул. Тхьоврача бӏаьшере денз вай хьаькъалах, говзалах бизза хиннача даьша чӏоагӏа къахьегаш хьалъяь, тахан вайга хьакхаьчай уж. Жӏайрахьа кхален моттигашка эзар совгӏа гӏалаш латт тахан. Гӏалгӏайчен меттел, ерригача Кавказа цӏи дӏахазийта я цигара тӏема гӏалаш, иштта нах бахаш хиннараш. 

Ширача хана баьхача, тӏоговзанчаша, дувцилга доацаш, чӏоагӏа баь болх ба из. 30-35 метр лакхал дола гӏалаш кӏалха лард йоацаш чхара тӏара хьалъеш хиннай. Къаьнарча бокъонга диллача, цхьан шера хьалъяь яла езаш хиннай гӏала, цудухьа чӏоагӏа йоккха говзал, фийла хилар эшаш болх хиннаб из. Хӏара хӏама теркалдеш, цхьаккха гӏалат хургдоацаш дӏабихьача цу балхах цецбувлараш тахан а дукха ба. Советски археолог, кавказовед хиннача Крупнов Евгене чӏоагӏа лакха мах оттабеш яздаьд цу гӏулакхах ший балхашка. Ӏилманхочо теркалду гӏалаш хьалъяьраш лакха говзал йолаш, начӏал долаш нах хиннилга.

Масал кхувлаш дийцад воккхача археолога, вай даьша еттача гӏалаех. Космосе бодача наькъ тӏа ХХ-ча бӏаьшере керда гӏа баккхар санна тамаш е езаш хӏама лоархӏ цо из. Тхьоврарча хана баьхача наьха говзалах, начӏалах цецваьнна вала ца могаш дукха тохкамаш даьд ӏилманхочо цу гонахьа. Тӏема гӏалашка моастагӏашта духьале еш теркалдаьча хӏамаех чӏоагӏа тамаш еш хиннав из. Бӏаьшераш хьалха хьалъяь гӏалаш укх ханналца иштта латтарах цецваьнна волаш, боккха тохкама болх ба цо дӏабихьар. Ший балхашка цо белгалдаьд, гӏалаш хьалъеш хиннараш доккха начӏал дола, из гӏулакх шаьра довзаш бола тӏоговзанчаш хиннилга.

Бӏаьшерашка ца харцаш латтаргйола гӏала хьалъе цхьа моллагӏча сага ховргдац тахан а. Вай даьй хьаькъалах бизза бола говзанчаш хиннаб. Къахьегара тӏера долаш хьаденад вай къам, гаьнарча хана денз. Тамаш е мегаргдола хӏамаш дукха да тахан вайга хьакхаьча. Ширача деной истори довзийташ, вай дай мел йоккха говзал йолаш, деналах бизза хиннаб белгалдеш, кура дӏахьежаш латт гӏалаш тахан дукха адам тӏалатташ. Вай чӏоагӏа лоархӏам лелабе безаш оагӏув ба из. Моцагӏарча, иштта таханарча историкаша, ӏилманхоша дукха яздаьд гӏалаш ювцаш, яздеш а латт. Дукха да гӏалаех лаьца дувца, кердадаккха. Вай къаман культура, дӏаьхий дола истори, даьша лорадеш хьадена тахан вайга хьакхаьча беркате ӏадаташ довзийташ бола оагӏув ба из. 

Гӏалгӏай лоаме бӏаьшерашка денз лораеш латтача курача, дуккхача халонашта болат хинна духьаллаьттача гӏалаша дукха дувц вайга. Цхьа гӏала хьалйоттар мел йоккха говзал, къахьегам эшаш хӏама хиннад кхетаду вай тахан, вай санна дерригача дунен тӏарча историкаша а белгалдеш да из-м. Дукха яздаьд гӏалаех лаьца вай къаман йоазонхоша шоай произведенешка; дӏаяхача ханаца хиннача халонашта, кхайканза баьхкача моастагӏашта духьале еш хинна гӏалаш шоай байташка йийцай турпалча куца тӏа йоалаеш. Тахан вай мехка дукха туристаш, хьаьший тӏалатт, белгалде деза уж берригаш гӏалай вахар, цар истори довза ловш, юххера царга хьажа ловш ухилга. 

Тайп-тайпара говзал караерзаяь хиннача вай даьша доккха сабар, кӏоарга начӏал эшаш болх болга белгалдаьд эггара зӏамагӏа йола гӏала хьалйоттар а. Хӏаьта тахан уж гӏалаш гуш мел болча нахага эггара чӏоагӏагӏа тамаш яйтар да укх ханага кхаччалца уж латтар. Гӏалаш хьалъеча лелабаь маркхал сенах, мишта хьабеш хиннаб-хьогӏ вай даьша; оалаш хоз тахан а, цхьацца къамаьлаш деш. Цхьаккха бехк боацаш вай къам мехкахдаьккха гаьнарча, хийрача Казахстане ӏодахьийтар дувцача а гӏалаш хьею гӏалгӏаша. Масала, лакха начӏал долча Лаьнанаькъан Марема ший байташка дувц, гӏалгӏай арабаьха, бой санна заман халонашца къувса йисача маьлхара дуненга хьежача гӏалаех.

Гаьнарча мехка лелаш, ма дукха бийлхаб вай даьй цхьаь латта йисача даьй гӏалаех, ма дукха сатийсад цар мехкабаьнна эггара хьалха царех бӏаргтохарга, гӏоргӏача кхерех кулг хьокхаш уж хьастарга, дега эггара бочагӏа дола хӏама хьоасташ санна! Бирсача миха, догӏашта, вахара къизача деношта духьаллатташ, шоай Даьймехка баларга хьийжай кура гӏалаш йоазонхой байташка. Лакха лоамаш, даьша хьалъетта гӏалаш мел йолча хана, дӏаьхий дола гӏалгӏай хургда вайх. Хӏаьта даьшкара хьакхаьчар лорадар, тӏехьа тӏабоагӏарашка сийленца дӏакхачийтар тахан вай массане лоархӏаме декхар да. 500 совгӏа гӏала я тахан вай лоаман юрташка меттаоттаеш латтараш.

«Сафмар» яхача гӏо деча ганзага гӏолла дӏахьош ба из боккха болх. Таханарча дийнахьа, шоай юххьанца хиннача куца тӏа йоалаеш, 200 гаргга гӏала меттаоттаяь баьннаб лакха говзал йола тӏоговзанчаш. Вайх хӏаравар уж моттигаш чӏоагӏа лораеш, даьша воашта дитачох доаккхал деш хила веза. Гӏалаш вай культура, ӏадаташ, истори довзийташ бола оагӏув ба! Хала ханаш лаьттача шерашка, дийца ца валлал чӏоагӏа къахьегаш хьалъеттай уж вай даьша; из кхетадеш, лоархӏаш хила деза вай! «Гӏалгӏайче - гӏалай мохк» яха цӏи вайна тӏалатташ я, цунца лерхӏам хила беза вай.