- Адам, сона ховчох, цу проекта чудоагӀаш, Оаш лаьрхӀад шиъ республикански, шиъ доал деча даькъ тӀара Кагирхой центраш хьаелла. Дувцал вайна, фуд цу гӀулакха юкъедоагӏар.

- ЛоархӀаме хургда ГӏалгӀайченна, цу проекта чуйоагӀаш, шиъ кагирхой центр хьаеллар.

Лоаман хьаьша-да тӀаэцара кагирхой центр - из я 168 кв. м йола майда, ГӏалгӀайчен лоаман кхале Жӏайрахьа ше къаьстта йола гӀишло, цун лакхал 1000 метр я. Из центр, республикан ерригача лоаман кхален кагирхой политикан хьалхара гӏишло хургья – из я овлангара денз керда хьалъяь моттиг, керда балхаш, иштта кагирхой къахьегам хьакхоллара доал деча дакъ тӀа хьакъоастадаь лаьттан дакъа.

Дукха нах бахац цига (2200 саг - юрта, ерригача кхале - 4 100 саг), из дика йовзаш я мехка хьаьшашта а - 100 000 совгӀа туристаш боагӀа вайцига шера – цига дӀахьоргья «туризм», «доалахьара хӏама хьадар», «халкъа кулгаговзалаш», «лоаман Ӏадаташ» дукхагӀа цу кагирхой вахарца доагӀаш дар. Цига бах 14 шерагара 35 шерага кхаччалца ха йола кагирхой, уж берригаш а 1913 саг ва.

Кердача гӏишлонна чуйоагӀаш хургья центра говзанчашта, кагирхой организацешта йола кабинет, лоаман Ӏадатий пхьоалле, топпара гӀирсаш ду пхьоалле, иштта кхы дуккхадараш а.

Кагирхой «Кулгаговзала парк» яхача центре кхоллам дегӀабоалабе, кагирхой проекташ кхоачашъе дукха таронаш я. Укхаза хургья тайп-тайпара цу программа чуйоагӀаш кхетаченаш, цар таро лургья хӀара доакъашхочун таронаш йовза, уж маьхалъяха. Къаьстта йола терко лоаттаергья кердадараш шаьрдара йолча программашта. Кагирхой таро хургья тайп-тайпарча гӀулакхашка шоашта фу карагӀдоал хьажа, дахчан балхаш деча, пхьегӀаш еча, кхыйолча оагӀонашка.

Из доацаш а, центро хьаллоац кагирхошта маьхалдаьккхача бакъахьа хетар. Укхаза таро хургья шоайяр санна уйла йола нах лаха, царца бувзаме хила, шоашта хетар вахара юкъедаккха. Къонача наха доккхалца тӀаэц проекташ дика кхоачашъяр, цар дӀахо таро хул дегӀааха, тоабашца болх бе, шоашта ховш дар гойта.

720 м² йолча даькъ тӀа таро я кагирхой тайп-тайпара болх дӀабахьа, говзанч-классашкара гойтамашка кхаччалца. Из моттиг кийчъяьй кхоллама болх дӀабахьара дола хьалаш а хургдолаш, иштта Ӏомавала, деша таронаш а хургйолаш, шоайла доакъашхоша ховш дар дӀа-юха эцаргдолаш. Центре хьалъергья 10 пхьоалле, кхетаченаш дӀаяхьара цхьа фусам. Хӏара кабинете эшаш дола гӀирсаш а, материалаш а хургья, цо таро лу доакъашхошта кхоллама болх дӀабахьа, шоашта хетар маьхалдаккха.

Из хьалъергья дахчах, кизгах, цо укх заман экологически моттиг хьакхолларгья, хозача моттиге уллача гӀишлон кепара хургья из. Боккъонца йола материалаш, къаьга кизгаш хиларо, из еррига йийлла йолаш санна хетийтаргья, цул совгӀа хоза а хургья, цига къахьега, кхоллама болх дӀабахьа геттара атта хургда.

Наьсарен-Шахьара кагирхой центр – из дукхача оагӀонех латташ йола 400 кв. м йола ГӏалгӀайчен эггара дукхагӀа нах бахача шахьаре, кхозза вӀаштӏардаьча цӀен хьалхарча гӏата тӀара майда я.

Из центр хургья кагирхой политикан шахьарера хьалхара проект – из я овлангара хьалъеш йола моттиг, иштта керда балха моттигаш, моттигерча бюджете чудоагӀаш дола хьалхара ахча.

МЦ хургья Наьсарен-Шахьара чуйоагӀаш, иштта тӀахьожам лоаттабеш хургья ГӏалгӀай Республикан кагирхой гӀулакхех йола Комитет. Цу чу болх беш хургья хӀамаш тега Ӏомалуш йола кхалнаьха ишкола, кхыча говзалех Ӏомавалара моттигаш, зӀамига типографи, кагирхой «Наьсарен Оаз» яха студи, юкъарлон организацешта балха моттигаш, цу чу хургья («Хьалхарчар болам», Дешара юкъарло), иштта «Кагирхой трактир» яха даара моттиг. Уж моттигаш хиларах, «дукха балхаш чудоагӀаш» яха цӀи лу центра, цу дешо, ма хулла дукхагӀа, хӀара квадратни метрах пайда эцаш лелаергья из моттиг.

Кагирхой центре кхетаченаш дӀаяхьа таро хургья доал деча даькъа а, иштта республикан боарам тӀа а, тайп-тайпарча лостамех: дешара, гӀулакхера, лаьрххӀа йоаца оагӀув, кхоллама болх.

Проекта чудоагӀаш да, 400 кв. м совгӀа йола майда кийчъяр. ХьалхагӀа, кагирхой политикан урхаллен моттиг Магас-Шахьаре (МЦ), МагӀалбика кхале (Лагере) мара яцар. Оаха Ӏалашо ергья, дешарца, салоӀамца, кагирхошта долча хьалашца шахьара ахаш болча кхалнаха, уж ба (къона ноаной, мехкарий, йиӀигаш). Мехка цу тайпара таронаш тахан йоацаш я.

Иштта карарча шера Шолжа-Шахьаре хьаелларгья «Россе хьалхарча Турпалхочун С.С. Осканова цӀерагӀа «Кагирхой патриотически центр».

Шолжа шахьаре вах 62 525 саг, царех 26 790 - уж ба къона нах, цу доал деча даькъ тӀа бахаш бола. Шахьаре 14 юкъера профессиональни дешара моттиг я. Укхаза дешаш ба 7000 кхыча шахьарашкара хьаухаш бола дешархой.

Оаха хьалъе лерхӀача шахьара юкъара моттиг я - 2465 м. Цун гонахьара доазув МЦ-69521 м.

Гӏишлон чу хургья интерактивни моттиг, «Лаборатори БПЛА», БПЛА операторашта лаьрхӀа кабинет «Гӏаттар Академи», зӀамига музей «Магӏалбика латар» ВОВ оагӀорахьара, иштта йоккха зал 160 сага лаьрхӀа, кагирхой юкъарлон пхьоалле КРАТ-КЛУБ, спортивни зал, столови 70 моттиг йолаш, даар кийчду моттиг, иштта кхыйола болхлошта лаьрхӀа кабинеташ, цу юкъе лорий моттиг, КПП.

Цунца цхьана, МЦ доазон тӀа хургья, тӀема-тактически ловзарашта лаьрхӀа йола аре (2000 кв. м), чоалхане оаса (бӀоахал 100 метр), арара тир (25 метр йолаш), «хьаькъале» спортивни майда (1200 кв. м), иштта тоабергба теплични боахам (450 кв. м).

- Вай мехка юкъарло дегӀайоалаяра йола кӀийле я, Ӏадатий мах бараш лорадар. ГӏалгӀай Республикан КДМ малагӀа новкъостал дергда мехка Ӏаьдала а юкъарлон а цу лоархӀамеча даькъ тӀа?

- Из проект кхоачашъеш ГӏалгӀайче дӀахьоргья цхьацца йола юртарча кагирхой, дезалий «ЮРТ-ГАНЗ» яха фестивалаш. Из вай мехка (хьалхара дӀахьош йола) дика майда хургья, из гаьнарча юрташкарча дезалий мах бараш доаржадара, иштта физически, хьаькъале, кхоллама, Даьхенцарча безама хьал сома даккхара лаьрхӀа я.

Дӏадахьа лерхӀ кхоъ культурно-массови цӀай республикански боараме, яьссача ара, цӀенача фега 9000 юртара кагирхой а болаш. Хӏара фестивала дика программаш я вӀашагӀъехка, цига хоза шоайла тарлуш хургья спортивни, хьаькъале яхьаш, сакъердаме тоабай яхьаш, берригача дезалашта лаьрхӀа йола гастрономически а юртбоахама а яхьаш. Фестивала хьаьшашта, цар цу дийнахьа тайп-тайпарча яхьашка дакъа лацарах лаьрххӀа йолча номерах латта билеташ лургда, юххера а сцена йистейоалаш, цу билеташка хьожаш, царех доагӀаш дола совгӀаташ тергда. СовгӀаташта юкъейоагӀаш да юртбоахама чоалх, гӏирс.

Хӏара кхетачене дакъа лоацаш хургва 3000 саг, уж ба гаьнарча, къаьстта из кхетаче дӀахьоча юрташка баха нах, иштта берригача мехка бахархой а хургба цига. Цул совгӀа, цига дакъалаца таро йолаш ба къона дезал, бӀарчча боаца е дукха бераш дола дезалаш, ЛаьрххӀача тӀема операце доакъашхой гаргара нах.

- МалагӀча тайпара эскаре тӀахьеха ха йоацарий безам тӀабахийта лаьрхӀад оаша?

- Оаха кийчъяьй масса оагӀорахьара тӀема- патриотически кхетам балара программа, къаьстта цу нахаца дӏахьорг йолаш, цар безам совбоаккхаш РФ герзах дизача мугӀарашка амал дара, ГӀР кагирхошта из дагахьа хургдолаш, эскаре баха безаш хилар, уж цунца кийчбеш.

Проекта таро лу кхувш йоагӀача тӀехьенна ший Даьхе лораяра болча наькъ тӀара безам совбаккха, уж дикагӀа кхеташ хургба тӀема хьалах, кийча хургба эшача Даьхен мугӀаре отта.

Программа чудоагӀаш да, «Марша йоагӀийла иккий къонал» яха, тӀема гӀулакх Ӏомадеча даькъ тӀа дӀа а ухаш, юкъерча ишкола 1000 лакхерча класса дешархой, СПО студенташ юкъе а боалабеш, кхетаченаш дӀаяхьар. «Хӏаране декхар» яха дешара семинараш дӀахьоргья тӀема служба хьал довзийташ, цар мах лакхбеш, тӀема гӀулакх дезадолийташ 1000 кагирхой викалашта юкъе. Цул совгӀа 500 тӀема гӀулакх Ӏомаде дезача кагирхошта довзийтаргда «РОКОТ» яхача патриотически проекта юххьанцара тӀема кийчон хьал. Иштта дӀаяхьа лерхӀаш я 50 кхетаче.

«Практически герз кхоссар» – цхьаькха оагӀув я, из лаьрхӀа я эскаре баха ха йоацача 400 кагирхошта, уж Ӏомабергба герз кхосса, юххьанцара оагӀув гойташ, керттера дар хьалхадоаккхаш. Курс дӀахьош, доакъашхошта довзаргда РФ герза закон, герз кхоссар бокъонаш, иштта говзал а эцаргья.

Цу тайпара дисциплина Ӏомаяь хиларо таро лургья царна эскаре бахача дика оамалаш лелае, тӀема гӀулакх шаьрагӀа довза, из лоархӀаме да Российски Федераце Герзах дизача низий мугӀарашка служба дӀахьоча. Уж Ӏомабеш хургба кхераме доацача хьалашка, говзал лакха йола инструктораш.

- Бахархошта езаелар «Хьаькъале МАГАС» яха дукхача даькъах лаьтта чемпионат. Хьежилга дий цунга 2026 шера?

- Хьежилга да. «Хьаькъале МАГАС» яха чемпионат дӀайолайир 2024 шера ГӏалгӀайчен столице. Цу проекта чудоагӀаш да из хӀара шера дӀаяхьар, диъ даькъа йийкъа (бӀаьсти, ахка, гуйре, Ӏа). Кхыча тайпара аьлча, мехко хьаӏоаду баллаш, цхьан шера ерригача яхьашта чудоагӀаш дола; юххера а, яхьаш йолча хана белгалъю СКФО чӀоагӀагӀа йола тоаба. Иштта хила тарлу хӏара къаьсттача кхетачен ше-ший котбаьннараш.

Чемпионата таро лургья СКФО начӀал долча, Ӏилман кагирхошта шоайла бовза, говзал эца, из хургья царна «шоай» лаьрххӀа йола моттиг. Йиъ чемпионате дакъа лоацаш хургва 250 саг, 12 тоабанна чувоагӀаш.

- Адам, хӏама ховраш-м бовзаш бар вайна. Из хьал дешархошта, студенташта юкъедаккхара дер фуд?

- «Хьаькъале Магас» яха яхьаш яржар бахьан долаш, тхона хьалхадаьккхар цу тайпара кхетаче кагирхой викалашца дӀаяхьар. Карарча шера, хьаькъалерча ловзарий Республикански лига чуйоагӀаш, оаха дӀахьоргья цхьацца йола кхетаченаш (ловзараш, яхьаш), уж лаьрхӀа я вай мехка кагирхошта юкъе хьаькъале кхоллам боаржабара, дегӀабоалабара. Цо таро лургья дика кхеташ дола бераш юкъедаха цунца чам болчар дешара моттигашкара тоабаш вӀашагӀйохкача (вузашкара, СПО, СОШ), иштта керттерча лига ловзарашка (1/4, ½ финал). Оаха хьахоржаргья, йийлла яхьаш дӀахьоча хана, массехк эшаш йола тематика. Из я историко-культуран, патриотически, экологически кхетам балара оагӀув.

Кхетаче дакъа лоацаш хургва 1000 саг. Оаха лерхӀ 44 йоккха йоаца кхетаче дӀаяхьа дикагӏбараш хоржача ловзарий, иштта 2 къовсам мехка боараме. ДукхагӀча даькъе ишкола лиган ловзарашка шоашта ховш дар гойтаргда 120 сага, уж хургба 24 тоаба чубоагӀаш, студентий лиге яхьеваргва 60 саг,12 тоабанна чувоагӀаш.

Къаьстта ала дезаш да, дешархошта юкъе дӀахьоча хьаькъалеча ловзара Россе Чемпионат, тӏеххьара дакъа да 2026 шера «Дешар» яхача Российски юкъарлон чудоагӀаш; цул совгӀа лоархӀаме оагӀув а я берригача мехка кагирхошта юкъе дӀахьош долча ловзарий.

Яхьашка дакъа лоацаш хургба эггара дикагӀа ловза ховраш. Чемпионате дакъа лоацаш хургва Россе чӀоагӀагӀа йолча тоаба 100 саг (бӀарчча сезон йолча хана дукхагӀа баллаш даьхараш). Хьаькъале яхьаш дӀахьош оаха юкъевоаккхаргва вай мехка моттигашкара 500 саг.

Вай чемпионата белгало «лакхача лоам тӏа хилар» хургья, хӀана аьлча из дӀахьоргья ГӏалгӀайчен хозача моттиге - Жӏайрахьа кхале – из я форда тӀара 1370 метр лакха уллаш йола «Аьрзи» яха комплекс.

- Вай республике дукха ха яц чаьтарий лагерашка туристий кхетаченаш дӀаяхьа йолаяь; бакъда лоаццача хана цар таро хилар кхыча моттигашкарча викалий а безам тӀаоза. Хьона фу хет цу даькъ тӀа дӀахо болх дӀабахьарах?

- Из иштта да. Цудухьа тхоай проекта чудоагӀаш, оаха юха а цу тайпара кхетаче дӀахьоргья. «БЕЙНИ» даькъ тӀа туристически вӀашагӀкхетар хургда, пхе дийнахьа лакхача лоам тӀа майда хьакхоллаш, цига гуллургба ерригача Кавказа кагирхой, иштта туризма 250 викал – уж ба туристически факультета студенташ; дӀаболалуш бола туристически бизнеса доакъашхой; хьаьший тӀаэцара болх лелабу волонтёраш; иштта блогера болх лелабераш; туризма культура йоаржаеш, кагийбарашта юкъе туризм дегӀайоалаяра болх лелабераш; туристически кхетаченаш Ӏалама даькъ тӀа дӀаяхьара гӀо деш, кагирхошта балха кердадараш довзийтараш.

Доакъашхошта лаьрхӀа кийчъеш я кӀоаргга ддешарадешара дешара программа, практика- юкъейоалаеш йола дешара программа , из тохкаш я паччахьалкхен объединенешца цхьана, туристий бизнеса викалашца, иштта туризма даькъ тӀарча дешара моттигашца.

Кагирхой лагерь дӀахьоргья ГӏалгӀайчен лоаман даькъ тӀа, Маьтлоам тӀа, 1350 м лакха - из мехка эггара дикагӀа йола моттиг я экологически туризм дегӀайоалаяра. Из моттиг, лагерь цига хьакхоллара, дӀахо а лелаяра бокъо енна я кхетачен доакъашхо йолча Жӏайрахьа кхален администраце. Цига туристаш а, лоам тӀа боалаш бола нах а гуллу массайолча хана ( шера цкъа цига йоккха лагерь йоаржаю) моттиг атта а хоза а хиларах, цул совгӀа экотуризма эшаш дола хьалаш а цига да.

Кхетачено таро лургья чурча туризма эшаш дола хьалаш хьакхолла, цунга гӀолла таро я унахцӀенон, хьаькъала, дина, кхоллама оагӀошкахьара, патриотически кхетама даькъ тӀа дегӀава, вахара хьалашка вала, иштта РФ культуран, дина оагӀонаш лархӀа, Кавказа кагирхой чу а лоацаш.

- Укх тӀеххьарча массехк шера ГӏалгӀайчен дешархой дика дакъа лоацаш ба Республикан «Турпалхой» яхача тӀема чулоацам болча ловзарашка. Кхы хургйий цу тайпара таро?

- «Турпалхо» – уж я 30 тоабах латташ йола тӀема-денала кхетаченаш, уж чуйоагӀа Республикан тӀема чулоацам болча ловзарашта, юкъара хьаийцача, 1800 ондарг, иштта ГӏалгӀай Республикан эскаре баха ха йоацараш чулоацаш да уж.

2026 шера, тӀема лостам болча ловзарашта чудоагӀаш хургда хьалхара ха дезараш, чоалханеча оаса тӀагӀолла вадар, лазертаг яхача тактически ловзара тоабаца дакъа лацар, хьалхара лорий гӀо Ӏомадар, лаьрххӀа йола совгӀаташ лу моттиг дӀаяхьар.

Яхьаш дӀахьош ловзараш шин даькъа декъаргда - лазертага дакъа дӏадоладалар, чакхдалар, «Халонех чакхвалара» оагӀув; иштта «Моттигера лораш» яха хьалхара лорий новкъостал дара дакъа.

Проекта чудоагӀаш, моттиг хоржаргья, эскараш Ӏомадеш йола моттиг санна, ловзараш дӀахьош йола майда, уж ловзараш чакхдаьнначул тӏехьагӏа а юсаргья, кхы а дукхаза накъаяргья кагирхой центра. Ловзарий майда (полигон) – из да 5 000 кв. метр йола доккха доазув, цига хьалъе лерхӀ бӀарчча гӀишло, мухь кхухьача машиний тӀера гом а, машинаш а чухоша гӀишло хургья из, пенаш хургда машиний чархех хьалдетта, иштта хургда кораш а, лаьттан кӀалха яьккха тол а, педаш чудола моттиг а хургья, иштта кхыдар). Эшаш мел долчунца Ӏалашо яь хургба «халоний никъ» - цу моттига гонахьа 100 м оаса хургба из чулоацаш, цунна чудоагӀаш да чархий никъ Ӏобиллар, саьрга кӀалха текхаш вахара бола оаса хьакхоллар, кхы а бархӏ тайпара халоний доакъош а хургда, цу юкъе дӏандарг кхоссар а долаш.

- ЛоархӀаме да тайп-тайпара профессеш лелаяр. ЛаьрхӀадий оаш гӀетташ йола аппараташ лелаяр вай кагирхошта Ӏомаде?

- ЛаьрхӀад. Юххьанцарча кийчон лаьрххӀа йола программа оаха дӀаяхьа лерхӀ, эскаре тӀахьеха ха йоацача кагирхошца. ДукхагӀча даькъе цунна чудоагӀар да «Гӏеттара академе» БПЛА операторал царна Ӏомаде, иштта интерактивни оала «БПЛА Лабораторе» дешара дакъа. Цу юкъе йоагӀаш хургья МЦ даькъ тӀа кабинеташка материально-технически Ӏалашо яр, цу программан дешара-кхетам балара оагӀув кхоачашъяр (из дӀаяхьа тарлу Шолжа-Шахьаре), МЦ чуйоагӀаш а йоацаш.

«Гӏеттара академи» – компьютерни класс я, программа-аппарата комплекс шийца йолаш, цо Ӏомабергба пилот чувоацаш гӀетташ йола аппараташ лелае (гражданскияраш санна, тӀема даькъ тӀара яраш а). Из деррига гӀулакх Ӏомадеш хургва 150 саг.

«БПЛА Лабораторе хургья пхьоалле, цу чу дешара-лабораторни комплекс, из я лелаеш йола тайп-тайпара БПЛА вӀашагӀйохка Ӏомалуш. «БПЛА Лаборатори» яхача интерактивни дешара курсашка Ӏомалургва 150 саг.

- Укх замах башха дукха бац вайна юртбоахамера хьал довзараш, е из леладе ловраш. Фу лаьрхӀад оаш цу даькъ тӀа кагирхой юкъеозара?

- Кагирхой гӀулакхех йолча комитето дӀайолаю «АГРО-сдвиг» яха проект. Из дика кхетам балара программа я деша дагӀача берашта, студенташта, болх беш болча кагирхошта, къаьстта шоай доалахьара хӀама дӀадоладе ловш барашта.

Комплекса чудоагӀаш да, хӀанз йолаш йолча МЦ доазон тӀара баьцадаараш леладара моттиг юха меттаоттаяр, цига эшачунца Ӏалашо яр. Программа чудоагӀаш хьакхолларгба 400 кв. м совгӀа теплица боахам.

ШоллагӀча даькъе хургда, дӀа-юха ухаш, боахамашка экскурсеш дӀаяхьар, дешархошта МЦ ферма хьал гойтар.

КхоалагӀча даькъе дӀахьоргья Ӏомавеш йола «6 сотка тӀара бизнес» яха программа. Цунна чудоагӀаш да доалахьара хӏама хьадеча даькъе дола дешар, иштта шоай доалахьарча даькъ тӀа бизнес хьакхоллара йола таронаш царна йовзийтар. Хетаргахьа, из геттара эшаш дар да тахан кӀезига лаьтташ долча мехка (ГӏалгӀайче – из эггара зӀамагӀа йола РФ мохк ба); цул совгӀа, балха моттигаш а яц.

400 кв. м совгӀа баьцадаарий боахам хьакхолларгба МЦ даькъ тӀа. Кагирхой центре хьакхелла, тахан болаш бола баьцадаарий боахам а тӀехьара тӀа тоабергба, ше санна кхы боацаш хургболаш, мехка кагирхой политика даькъ тӀа.

Юкъера хьаийцача 1200 саг хургва дӀа-юха ухача кхетаченашка дакъа лоацаш.

- Мичахьа, маца кхоачашъе лерхӀ оаш «Лоаман Ӏадатий пхьоалле» яха дешара программа?

- «Лоаман Ӏадатий пхьоалле» яха дешара программа – из я дешара кхетачений оагӀув, цига хургба мехка «къоаной», боккхагӀбараш (историкаш, мохк тохкараш, йоазонхой, цӀихеза болхлой), цар кхетаченаш дӀахьоргья кагирхошца, иштта мехка хьаьший а хургба цу юкъе дакъа лоацаш, лекцеш дӀахьош, уж хургья «хаттар-жоп» яхача кепара, лоаман культура, Ӏадаташ дувцаш.

Цу тоаба болх дӀахьоргба республикан, Лоаман хьаьша тӀаэцара кагирхой центра АНО даькъ тӀа санна, шаьрача даькъ тӀа а- ГӏалгӀайчен столице Магас шахьаре, лоӀамхой тароний центра зале а. Цу гӀулакха оаха лаьрхӀад 1200 кагирхой юкъебаха.

- МалагӀа белгалонаш я «Къаман даарий пхьоалле» яхача программанна чуйоагӀача йиӀигашта, мехкарашта Ӏомабалара лаьрхӀа?

- Кхалнаха лаьрхӀа дукха тайп-тайпара салаӀара, дешара хьалаш хьакхолларгда. ГӏалгӀайчен лоаман даькъ тӀа цу тайпара хьалаш геттара кӀезига да, цудухьа лоархӀаме да къонача ноаношта, мехкарашта, йиӀигашта уж хилар. Къаьстта из декхар кхоачашду «Къаман даара пхьоалле» хьакхолларо.

«Лоаман хьаьша тӀаэцара центр» яхача АНО проекта чуйоагӀаш цхьа моттиг хургья, цу чу хургья мебель, кхыйола техника, пхьегӀаш, даар кийчду моттиг, цига эшаш дола гӀирсаш, хьехархочун болх дӀабахьара лаьрххӀа йола моттиг.

Пхьоаллен дешархой (лоаманхой) таро йолаш ба къаман даарий говзал Ӏомае, из кийчдара оагӀонаш шерагӀа йовза.

Керттера терко тӀайохийт къаман Ӏадатий даара, из хургда ГӏалгӀайчен дикагӀа дола даар - чӀаьпилг, из ду дикагӀча хьоарах, кӏолд чуелла.

Иштта кийчъергья 30 кв. м йола моттиг, дерригача эшачунца Ӏалашъяь, цунца цхьана таронаш йолаш цу чу говзанча хьехамаш де, из тоаба хургья 8 сагах латташ.

Цу тайпара вӏаштӏехьадаргда, 20 кӀезигагӀа йоацаш, 160 йоӏ чуйоагӀаш дола дешар дӀадахьа.

- Шун проектага гӀолла таро хургйий кагирхой балха оттабе?

- Хьалха балха профессеш лакха мах болаш яр. Хӏанз а балха моттиг- из хӀама хьакхоллара керттердар да. Бакъда, из кхы а лакха говзал йолаш хилча, цун мах баь саг варгвац. Юхадоаладе деза хьалха хиннар, говзанчий мах беш дола хьал, из болх дӀаболабе беза дешархошкара, студенташкара; цунна хетадаь да хӀанз болх беш йолча «ПРОМ-тур» предприятешка экскурсеш дӀаяхьар, хьал довзийташ дола проекта дакъа да из.

ПРОМ-туризм – уж я каст-каста ГӏалгӀайчен предприятешка дӀахьош йола экскурсеш, болх беш боаца кагирхой балха оттабара лаьрхӀа. Цу тайпарча гӀулакхо 600 студента таро лу промышленноста хьал ма дарра довза, царна шоашта гуш хургболаш профессиональни болх.

Бӏарчча шин шера «Ноахал 18-35» яха Ерригроссийски лоӀамхой вӀашагӀкхетар хилар, даима дегӀабара кийча бола, начӀал дола кагирхой тӀахьехаш, из лаьрхӀа да дикал йолаш болх бе Ӏомабалара, тоабашца хургболаш уж кийчбара, шоашта ховш дар чӀоагӀдара, накъайоала говзал лелаеча лоӀамхой болх дӀахьоргбола кулгалхой царех бара.

Кагирхой аттагӀа ба Ӏехабе моллагӀа долча хьала юкъебоахаш, цудухьа дукхагӀа царна тӀагӀерташ хул шоай политически е кхыйола уйлаш кхоачашъяра во гӀулакхаш юкъедаха гӀерташ бараш. Къаьстта цу тайпара хьал юхатохара, дезача дош ала ховш хилара, шоашта тӀехьа кагирхой баха, царна хьалха отта ховш бола нах, наха юкъе нийсбелча шоай фу дувца деза, малагӀа вахара оагӀон тӀехьа хила беза ховш хургбола кагирхой ба цу юкъебаха безараш.

Из проект лаьрхӀа я болхлой таронаш лакхъяра, мехка лоӀамхой болама даькъ тӀара хьал кхы а дикагӀа дара, иштта РФ кагирхой балхацара кийчо яь, уж дикагӀа кхеташ хургболаш. Карарча шера кхетаченна чудоагӀаш диъ дийнахьа говзанча хьехамаш, герга истолаш дӀахьоргда; из бахьан долаш, мехка лоӀамхой болама 100 викало шоай говзал лакхъергья лоӀамхой балха даькъ тӀа.

- ХьалхагӀа аьлар, Жӏайрахьа лоаман хьаьша тӀаэцара, Кагирхой центра даькъ тӀа топпара гӀирсаш дара гӀулакх хьаделларгда. Хьанна лаьрхӀа да из дешар?

- «Топпара гӀулакха пхьоалле» яхача довзийтара программа чуйоагӀаш хьакхолларгья кхоллама майда, цо таро лу ГӏалгӀайчен къаман Ӏадатий, исбахьален кулгаговзала оагӀув дегӀайоалае.

Цу программанна чудоагӀаш де лерхӀараш дукха да. Цу юкъе да гӀирсий кхоачам, Ӏохайна вагӀа йиш йолаш дола топпара гомаш, топпара гӀулакх дӀадахьара лаьрххӀа йола пишкаш.

Ӏомалуш бола мехкарий, кагий нах практически говзал эца таро йолаш хургба 40 говзанча хьехам дӀахьоча цу даькъ тӀа, ӏомалураш 320 саг хургва.

Из кхетаче дӀайихьача бакъахьа я центра даькъ тӀа санна, цул арахьа а. Цул совгӀа, таро я туристашта лаьрхӀа хьакхолла мах бехаш дола хьалаш. Уж хургда кагирхой центре.

- Дукха ха йоацаш вай мехка дездир Сийлахь- боккхача Даьймехка тӀем тӀа Котало яьккха 80 шу дизар. Цу ханарча турпалхой, Даьхен исторе дагалоаттам лорабара фу де лерхӀ оаш?

- Сийлахь-боккха тӀом латташ дукха нах байра. Царех дуккхабараш мичахьа дӀабехка боахк ховш а дац. Уж лахара тохкама болх дӀабахьар, цар дагалоаттам чӀоагӏбар вай декхар да. Цу гӀулакха юкъе ба боккха, беза ГӏалгӀайчен а, иштта мехкал арахьара а тохкама болам. Кагирхой Комитета тоабо вӀашагӀйолларгья «МагӀалбика латар» яха регионашта юкъера тохкама экспедици, цу юкъе хургва 100 саг. Иштта кийчо еш да, 1942 шера тов бетта 1-ча денгара 28-ча денга кхаччалца, Сийлахь-боккха тӀом бодаш, МагӀалбика моастагӀа тӀавенача хана, из юхатохаш байна бӀухой лахара бола болх дӀабахьара. Цул совгӀа, тохкама балхаш дӀахьоча хана кораяь еррига хӀамаш дӏайохьийтаргья ВОВ зӀамигача музее.

Къаьстта ала лов «МагӀалбика латар» яхача тӀема-исторически оагӀонах лаьца. Проекта чуйоагӀаш хьакхолла лерхӀ кердача МЦ даькъ тӀа, ВОВ тамашийна музея оагӀув, из гӀишло хургья 70 кв. м дӀалоацаш.

Проекта керттердар да, ВОВ шерашка советски халкъа карагӀдаьнначох бола исторически дагалоаттам лорабар.

Музея гойтама даькъ тӀа дешархой а студентий а таро хургья цига дукха хӀама бӀаргаго, уж да сурташ, МагӀалбикан тӀема доакъашхой шоай доалахьара каьхаташ, цу шерашкара хӀамаш, из деррига ший тайпара, оаз тӀа а юллаш, кийчдаь хургда, боккъонца хӀанз из ха йолаш санна хетийташ.

- Комитета лаьрхӏадий, 2026 шера дицденна гӀалгӀай кулгаговзала балха дакъа, нийсагӀа аьлча, дошо хьоаса бохийташ маха баккхара говзал кердаяккха? Цох дувцал вайна.

- Дошо хьоаса бохийташ маха баккхара болча говзанчий «Došuv» ишкола («дошув» гӀалгӀай меттала - «золото») дешара майда я дошо таьшюкъе доахаш хӀама тегара, кхыдолча къаьнарча кулгаговзала Ӏадатий балхаш дара, уж балхаш леладаьд дӀаяхача замах вай кхалнаха.

Ишкола чудоагӀаш оаха хьаергья 32 кв. м даькъ тӀа моттиг, цхьатарра болх а, иштта говзанча хьехамаш, шиъ практически курс а дӀаяхьа таро хургйолаш. Царех цаӀ я дошо хӀамаш тегара Ӏомавеш дола керттера дакъа. Цун чудоагӀа 72 академически сахьат, цига кулгаговзала керттердар хьаэцаш, 10 саг Ӏомалуш хургва. ШоллагӀа курс- из кӀеззига кхыча тайпара я. Цига 72 сахьата керттерча даькъа пхе пхи дешархо я, иштта Ӏомалуш йолча 5 говзанча кӀоаргга карадерзадергда чоалхане йолча техника хьал, уж ба шоай балха говзал лакхъе ловраш.

Проекта шоллагӀа дакъа дувзаденна да даимара 10 гойтам хьакхолларца. Уж къаман культуран организацешка (музее, культурно-туристически центре, арахьа болх беш йолча ГӏалгӀайчен викалий фусамашка ) дӀадала деза.

- Хӏара шу массаза доал, дукхагӀа хулаш боагӀа шоашкара дика дакъа юкъеда ловраш. ДукхагӀа дагадоаллаш да царна Ӏалама хьал. Кагирхой гӀулакха йолча Комитета малагӀа дакъа лоац цига?

- Статистико хьагойт, «Спаси Грута» яхача Республикански экологически боламе-яхье тиша каьхат гулдеча дика дакъа лаьца хилар. Цун маӀан дар, ГӏалгӀай Республикан кагирхой экологически хьал тоадеча юкъебахар, царна тиша каьхат къаьстта хила дезилга ловзарий кепага гӀолла гойтар, из царна хьалхадаккхар.

Карарча шера, «Спаси Грута» яха эко-яхьаш дӀаяхьа лерхӀ, ГӏалгӀай Республикан 96 дешара моттиге (ишколашка, СПО). Иштта оаха лаьрхӀад цу юкъебоалабе 48 500 студенташ, дешархой; 72 000 кийла каьхат гулде лаьрхӀад.

«Эггара дикагӀа толаме ишкола» яхача даькъах луш ганзе да 492 000 сом ахча. СовгӀаташ луча хана хьалхара моттигаш яьхача 12 ишкола лургья видеопроектораш.

Эггара дикагӀа дакъа лаьцача 3600 доакъашхочунна ахчанца доаца совгӀат дергда. Уж салаӀа бугаргба арахьа, цу юкъе доагӀаш да кинотеатре бахара билеташ, кафешка даар. Цу гӀулакха хьакъоастадаьд 2 340 000 сом.

Цу юкъе дикагӀа йола оагӀув я, яхьа доакъашхошта совгӀаташ далара болх ховш вӀашагӀбелла хилар: тоабаш, классаш шоайла яхьейоал, хӀаравар гӀерт ше-ший тоаба хьалха хилийта, цхьана салоӀама центре экскурсе гӀоргболаш.

Цунца цхьана моттигий кулгалхой а къахьегаш ба, «ДикагӀа йола ишкола, СПО» яха цӀи яккхара тӀехьа болаш, шоашта материально-технически хьал тоадара керттера совгӀат даккхар духьа.

- 2024 шера тушола бетта, Дерригача дунен кагирхой фестиваль йолааш, ГӏалгӀайчено дӀадихьар ГуржегӀарча викалашца культуран кулгалдар. Цхьа шу даьлча вай мехко тӀаийцар вошал долча къаман викалаш вайцига. Дӏахо чӀоагӀбе лерхӀаш бий из бувзам?

- Россе-Гуржий кагирхой кхетачено хьаллоац, 2024 шерара Дерригача дунен кагирхой фестиваль, дӀахо а «Культуран кулгалдар» аьнна цхьана дӀайихьа хинна программа лелае дага ба. Оаха цхьана дӀахьоча кхетачено таро лургья, Халкъашта юкъерча доттагӀала клуба хьалхашка латта керттера декхараш кхоачашде. Российски Федераце доазон тӀа цхьана кхетаченаш дӀаяхьара чудоагӀа, паччахьалкхений викалаша шоайла балха говзал эцар, тайп-тайпарча даькъ тӀа российски, кхыча паччахьалкхений кагирхоша даьха толамаш гойтар, цу юкъе кагирхой политиканна, Ӏилманна, культуранна, спорта, технологена карагӀдаьннараш гойтар. Кхетачен кхаь дийнахьарча программанна юкъе дакъа лоацаш хургва 100 доакъашхо.

Из белгалдоалаш да РФ ерригача моттигашта юкъе, хӀана аьлча ГӏалгӀайче – из цаӀ мара боаца мохк ба , 2026 шера Россеи Гуржий мехкеи бувзам беш, юкъерча майдан тӀа кхетаче дӀахьош.

- Баркал хилда, тхоца къамаьл де таро хиларах. Аьттув балба Шун, из йоккха проект кхоачашъе.

Лоацца хоам:

Малсаганаькъан Абукара Адам ваьв ГӏалгӀай Республикерча Наьсар-Шахьаре 1993 шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа.

2007ш. - 2010 ш. из деша ваьгӀав Наьсарерча ахархой техникуме, цо тӀехдика караерзаю «Экономика, бухгалтерски учёт» яха балха говзал.

2010 ш.-2014 ш. из лакхара дешар дийша воал «Паччахьалкхен, доал дара даькъ тӀара кулгал» яхаш дола, ГӏалгӀай паччахьалкхен университете.

12. 2011 ш.- 02. 2015 ш. из болх беш хул, ГӏалгӀай Республикан «СевКавЭнерго» ООО энергоаудита отдела кулгалхо волаш.

06. 2015 ш.- 05.2017 ш. болх беш хул «СтройМаркет» ТК электрика отдела менеджер волаш.

07. 2017 ш.- 12. 2019 ш.- ГӏалгӀай Республикан кагирхой гӀулакха йолча Комитета юкъарлон организацешца, студенташца бувзам лелабара отдела говзанча.

02.2022 ш. - 03. 2024 ш. ГӏалгӀай Республикан кагирхой гӀулакхех йолча Комитета кулгалхо, таханарча денга кхаччалца, из болх беш ва.