Цӏолой Заремайца тахан къамаьл деш, аз кхетадир, курхьарс вай къаман тхьоврача кхалнаьха барзкъанцара лоархӏаме гӏирс хиннилга. Белгалде деза, хӏара курхьарс ше-ший тайпара хьаяь, ше-ший тамагӏа долаш хиннилга. Курхьарс хьаяь кӏада, из мишта тоаяьй, фу юкъеоттадеш тийгай теркалдича, цу кхалсага моттиг, вахарера гӏулакх довза йиш хиннай. Курхьарс яьржа хиннай къаьстта лоаман моттигашка ядача юрташка. Цу ханара цун истори хьатохкаш дувца эттача, дукха да цох белгалде. Вай къаман къаьнарча хана баьхача кхалнаха чӏоагӏа боча лелаяь хӏама я из.

- Зарема, курхьарса тхьоврара куц меттаоттадеш дӏабихьар дукха историкаш, ӏилманхой юкъелоацаш боккха болх ба. Къаман кхоллама Цӏен бӏарчча тоаба лаьттай цу гӏулакха хьалха…

- Из бакъда! Гӏалгӏай къаман къаьнача ханашка баьхача лоаман кхалнаха лелаяь курхьарс юххьанца хиннача тайпара меттаоттаяр чоалхане, дукха низ, хьинар эшаш болх бар. Теркалде деза, вай къаман культуран, исторе ӏадатий оагӏонашцара лоархӏаме гӏирс из хиннилга. Цу боккхача балха хьалхаэттар РДНТ кулгалхочун гӏонча, культуран оагӏонцара цӏихеза болхло йола Котанаькъан Марем. Иштта лоархӏаме дакъа цу юкъе лаьцарех ва культуран цӏихеза болхло, къаман культураца дувзаденнараш тохкаш хьавоагӏаш вола Йовлой Илез, РДНТ этнографех болча оагӏонна кулгал деш йола Хутенаькъан Тамила, видеограф Чуранаькъан Ислам. Дикка къахьегаш, боккха болх чакхбаккхарах, вай къаман кхоаненца яха езаш йола, тӏехьенгара тӏехьенга кхача еза курхьарс меттаоттае аьттув баьлар.

- Цу оагӏонцара тохкама балхаш тахан а дӏахьош латташ да. Тхьоврара истори хьакердадоахаш, дуккхача нахага хетташ, из дикагӏа ха мег аьнна хетараш оарцагӏбоахаш дӏахьош бола болх толам боацаш хила йиш яц. Къаман вахарера лоархӏаме хӏама а ма дий, из цадовзарашта дӏадовзийта дезаш.

- Цу оагӏонцара тохкама болх дӏахохьош, дӏадаха шу чакхдоалача хана, Гирети яхача гӏалай юрта къахьегаш хилар тхо. Тӏаваха геттара хала долча, лоаман моттиге уллаш йолча цу юрто вай къаман исторецара дукха лоархӏаме дола хӏамаш гучадоах. Атта саг тӏакхоачаш моттиг яц из тахан. Цигарча цхьан малхарча каша кораяьча хӏамашца болх дӏахьош хилар археологаш, историкаш. Къаьстта чӏоагӏа терко тӏаозаш яр кӏадах хьаяь йола хӏамаш. Таханара кердадараш юкъелоацаш; кӏада, из тегаш леладаь тайнаш, дӏахетта хӏамаш малагӏча бӏаьшерера хила мег тохкаш къахьийгар оаха. Из болх чӏоагӏа лоархӏаме ба вай къаманна тахан. Из деррига дикка техкача, цу ханашка баьха вай кхалнах фу хьае ховш, малагӏа говзал караерзаяь, фу шаьрдаь хиннаб ха йиш я. Къаьстта лоархӏаме да цу оагӏонца дувзаденнараш, ураотташ латтача вай къонача тӏехьен вахаре. Вай къаман истори, ӏадаташ, культураца дувзаденнараш лорадеш, дийндеш, хийра ца доалийташ, дӏакхачийта деза кхоана кхувргбарашка.

- Курхьарсах лаьца дувцаргдар вай кхы а…Из меттаоттаеш оаш дӏахьош бола болх тахан малагӏча мугӏаре латт?

- РДНТ оаха дийцар, курхьарс таханарча вахаре кхыча тайпара юкъеяла йиш йолгах… Бакъда массаболча болхлошта чӏоагӏа лоархӏаме дар, курхьарс вай лоаман кхалнаха хьаеш хиннача беса меттаоттаяр. Хӏана аьлча, из хьаеш юкъелоацаш мел хиннар ший цхьа маӏан долаш хиннад. Геттара кӏоаргбелар ала йиш я из болх 2022-ча шера. Вайна массанена дагадоагӏаш да-кх, цу хана Цхьори яхача гӏалай юрта лаьттан кӏалхара малхара каш чухаьрца, цига гучаяьлар уж массехк тайпара. Геттара телха хиннаяле а; историкашта, ӏилманхошта хьаэца хӏама долаш яр уж. Республикерча къаман кхоллама Цӏен болхлой геттара чӏоагӏа чуийнна уж тахка айттар. Кхычахьара гучаяьннарашта тара йий, малагӏа башхало я царна юкъе техкар цар. Курхьарс меттаоттаеш бола болх сайна тӏабиллача, цкъарчоа чӏоагӏа хала, сатем боабеш декхар хийтар сона цох, из сов лоархӏаме хиларах… Ма хетта сай из кхоачашде низ цахилар кхерар со, бакъда, болх чакхбаккха аьттув баьлча, Даьла къахетамца, чӏоагӏа гӏадъяха, дега тоам хинна яр. Тайп-тайпарча моттигашка курхьарс дӏайовзийташ хилар со. Цу юкъе яр Москве ВДНХ дӏахьош хинна «Росси» яха халкъашта юкъера гойтам-кхетаче, Севастополе дӏайихьа XVӏ-гӏа культуран, спорта фестиваль.

- Дуккхача лоархӏамеча моттигаша белгалдеш да, курхьарс вай къаман кхалнаьха ширача барзкъашцара гӏирс болга.

- Эггара хьалха курхьарс ювцаш яздаьр XVӏӏ-ча бӏаьшеренца хоттаденна да. Археологашта кораяьча хӏамаша хьагойт, бӏаьшераш хьалха денз из вай кхалнаха лелаяьлга. Тха болхлочо, Йовлой Илеза белгалду ший къахьегама юкъе, курхьарс археологически, этнографически оагӏонцара лоархӏаме гӏирс болга. Кавказе лаьтта ӏадаташ, культура дикагӏа йовзийт цун истори тохкаш хиларо. Тахан вайна массанена лоархӏаме дола хӏама да из.

- Таханарча ханага диллача, курхьарс иштта лоархӏаме хилар сенца дувзаденна да?

- Курхьарс духхьал керта тӏа туллаю хӏама хинна ӏац… Йовлой Илеза белгалдаьча тайпара, вай культурацара, исторецара, ӏадаташцара лоархӏаме моттиг дӏалоаца оагӏув ба из, тахан вайна дукха хӏама довзийт цо. Ширача хана гӏалай юрташка баьхача вай кхалнаьха вахар да цо хьагойтар. Дӏахо кхы а тохкамаш дергдола гӏирс ба курхьарс. Лоархӏаме болх ба ала деза Йовлой Илеза, Хутенаькъан Тамилас чакхбаьккхар.

- Зарема, тахан курхьарс мишта хьае еза хьехаш я хьо вай кхалнаха. Малагӏа пайда эцаш ба доакъашхой цох?

- Гойтама болх дӏахьоча дакъа лоацараш чӏоагӏа раьза болаш хул цхьацца хӏама ӏомаде, шоай аьттув баьлча гӏадболх уж. Вай къаман ӏадатаца дувзаденнараш деза дола кхалнах ба цун истори, из говзал йовза гӏертараш. Этнографаша, археологаша доккхий тохкамаш деш йола хӏама я тахан курхьарс.

- Баркал хилда хьона, тха хаттараш дашхарах!

- Баркал оал аз «Сердало» газета редакцена; оаха леладеш дола хӏама хьаллацарах, наха дӏадовзийтарах!

Котанаькъан Марем, культуран оагӏонцара цӏихеза болхло:

- Курхьарса истори боккха бувзам болаш да цӏихезача ӏилманхочунца, Семёнов Леонид Петровичаца. Цо дуккхача шерашка къахьийгад лоаман Гӏалгӏайче йовзийташ, цун истори дийндеш. 1925-ча шергара 1941-ча шерга кхаччалца. лоаман моттигашкарча археолого-этнографически тохкама тоабан хьалха лаьттав из. Гӏалай юрташка баьхача наьха культура, истори, ӏадаташ гучадоахаш; къахьийгад цо хьинаре. Дуккхача нахаца къамаьл деш, цу ханара ӏадаташ довзаш бараш юкъелоацаш, боккха болх ба цу сага чакхбаьккхар. Корадаьрашта юкъе лоархӏаме моттиг дӏалоацаш яр, кхалнах дӏабехка боахкача моттигашка корайоагӏаш хинна курхьарсаш. Семенов Леонида цох яздаьд: «Тохкама балхаш дӏахьоча моттигашкара корайоагӏа тхона цхьа тамашийна хета, керта тӏа кхалнаха лелаяь курхьарс оалаш хинна хӏама. Хьайзача муӏа тара я из, цӏеча кӏадах дукха къахьийга хьаяь, тайп-тайпара хӏамаш, батхараш хетта, дото кӏаьга делла. Цун къаьнара цӏи я «курхьарс». Курхьарса тӏа геометрически догам, гӏоарчош, маьлха хьарака белгало, хьайбай, наьха сурташ, иштта кхыдараш латт».

Курхьарс тхьоврача кхалнаьха барзкъашцара гӏирс хиларал совгӏа, тахан гӏалгӏай къаман истори, культура, ӏадаташ, оамалаш йовзийташ бола оагӏув ба. Семёнов Леонида из тохкаш дӏабихьар боккха, лоархӏаме болх ба.