«Кхетачен керттера декхар - кхувш латтача къонача тӏехьенна мехка истори довзийтар, тхьоврача ханашка деналца, майралца яхь лораеш духьаллаьттарий цӏераш йовзийтар дар. Вай исторе лоархӏаме денош да уж»,- аьлар «Сердалога» кхетачен кулгал деш хиннача Пхьилекъонгий Тамилас. Кхоана доккхача вахара наькъ тӏа баьнна, дуккхадараш довза дезаш болча къонабарашка Даьхен истори довза дезилгах, цунца лоархӏам хила безилгах дийцар культуран Цӏен болхлоша. Вай къаман вахаре дуккха а хиннад деналца духьалъотта беза денош. Вай из цӏаккха а дицде йиш яц! Таханарча керттерча декхарех да ала йиш йолаш да шоай Даьхен истори довзар. 

Долакха-Юрта лаьттача тӏема юкъе дакъа лоацаш хиннача вай къаман яхь йолча къонгех дийцар Пхьилекъонгий Тамилас. Цар цӏераш дӏайовргйоацача шаькъаца язъяь латт Даьхен исторе. Къаман сийдола, деналах, майралах бизза, шоай хӏама моастагӏий каракхоачийтаргдоаца къонгаш хиннаб уж. «Долакха-Юртара тӏом» яха документальни кино гойтар берашта. Къилбаседа Кавказе Граждански тӏема хана лаьтта хьал довзийташ дола сурташ, каьхаташ, иштта кхыдараш а дар видеогойтаме. 

Деникинцех шоай лаьтта лорадеш лаьттача гӏалгӏай къонгаша гойтар исторе лорадеш дар, дуккхача ханашка денз. Гуш дар, гулденна хиннача берашта из истори тахка, довза чам болга. Дукха тайп-тайпара хаттараш дар цар кхетачен кулгалхошка. Къонача тӏехьен тахан тамашийна хеташ долча хӏамаех дийцар цига. Бӏаь шу совгӏа ха яьннай Долакха-Юрта из доккха ӏаламат этта хинна. Граждански тӏема хана, Росси екъалуш латтача хана, Долакха-Юртара бахархой, кхерам яхача дешага шоаш боха ца байташ, хьалхара ӏаьдал юхаоттаде гӏерташ хьайзача деникински эскара духьала сунт хинна эттаб. Большевикаша нийсхо, наьха бокъонаш хьаоттаергья яхар хьаллоацаш, ураэттаб юртара нах, хӏана аьлча цу денга хьежаш, гӏалгӏай къамо дукха халонаш текха хиннай.

ХХ-ча бӏаьшерен ха йолалуча хана, кхыдараш санна доккхача, дикача хувцамашка сатувсаш даьхад вай къам а. Дуккхача шерашка наха низ тӏалоаттабар, шоай бокъонех эшабар, харцо лелаяр дӏадоаккхаш, керда ха оттаргья яхача дешо дегаш хьесташ хиннад цар. Чугӏертарашта духьала лата арабаьннаб уж, вӏалла хье ца луш, бакъда низаш цхьатарра хиннадац. Долакха-Юртарча нахага лерттӏа герз хиннадац цу хана, шоай денал хиларах духьалъиддаб уж. Юрта мел хинна боккхий, къона, хӏетта мара вахар довза болалуш боаца маӏа нах лийгаб цу тӏема юкъе. Шоай моарой, къонгаш, вежарий лийгачул тӏехьагӏа, царга хинна герзаш бедехка, духьалъэттаб ноаной, йижарий, истий, уллув латташ кхертӏой бедоахкаш, хинначох ма дарра ца кхеташ дола бераш долаш. Бӏаь шу совгӏа ха яьнначул тӏехьагӏа а, къаман исторена дика довзаш да уж денош. ӏоажалах ца кхераш, шоай лаьтта бахьан духьале яьча наьха цӏераш йицъе йиш ярех яц исторена!

Цхьаккха доккхий къамаьлаш доацаш, бокъонца хиннача тайпара тахан хьадувцаш латта хӏама да из. Цу тӏема юкъе лийгарашта оттадаь сийленг да тахан Долакха-Юрта. 1919-ча шера саькура бетта диззача бархӏ дийнахьа деникинций толашагӏа лоархӏаш хиннача эскара духьала лаьттаб уж нах, Буронна белогвардейцашка го ца байташ. Белгалде деза, деникинцаш чӏоагӏа тамаш еш хиннилга, иштта шоашта цар духьале ярах. Вайна юкъе оалаш да-кх, къаман бокъонца бола низ цхьа хала денош эттача мара ма барра бовзац аьле. Уж нах массахана вай дегашка хила беза! Къаман исторе лоархӏаме оагӏув хинна дӏаэтта денош да уж. Долакха-Юртарча тӏема юкъе вахар хаьдараш къаман яхь йола, деналах бизза бола къонгаш болга дӏадувца деза вай тӏехьенга!