Къаьстта цу юрта сомабаьлар цун йоазонцара, ший къаман исторецара безам. Нохч-Гӏалгӏай паччахьалкхен университета исторически факультете дийша ваьлча, ший къахьегама никъ хержар цо. Наьсарен кхален ишколашка болх беш итт шу совгӏа ха яьккхар цо. Хьехархо хиларах тарра, ший дешархошта шоай Даьхе езаялийта, цунцара лерхӏам лакха хилийта гӏертар из. Шоай ӏадаташ, даьшкара хьаена беркате оамалаш, истори лархӏа, довза ӏомабора цо къонабараш. ӏилманхочун никъ хоржача хана а лоархӏаме моттиг дӏалоацаш хилар цун хьехархочун болх.

Ший тохкама балхашка дикка накъадаьлар цунна хьехархо волаш ӏоадаьр. Массанена атта болча меттаца къаман тхьоврара истори довзийта гӏертар из, ди-бийса ца къовсаш къахьегаш. Къаман вахаре лоархӏаме дола балхаш арахийца, кхыбараша арадоахача балхашта юкъе дакъа лаьца саг ва Коазой Нурдин. Ма дарра аьлча, ший къамах дог лазаш вола визза воӏ вар из, яхь йолаш вар! 1917-ча шерга кхачале денз, дикка хьалхагӏара вай къаман истори довзийташ, къаьнара ха мишта лаьттай белгалдеш, хьинаре болх лоаттабир воккхача говзанчас. Магас яха цӏи шахьарах тилла еза аьнна дагадехар а из вар. Вай республикерча моттигашка дӏакхихьача археологически балхашка дакъа лоацаш хилар из.

Къаман метта хӏама лорадара тӏехьа къахьегаш хиннача Коазой Нурдина массехк дошлорг арахийцар ӏилма-тохкама института болхлошца цхьана. Гӏалгӏай-эрсий дошлоргаш биологех, астрономех, теологех долча дешаех, иштта компьютерни дешаех дола кхаь меттацара дошлорг арадоаккхаш къахьийгар цо. Тайп-тайпарча оагӏонашца начӏал долаш саг вар Нурдин. Къаман визза воӏ ва яха дош тӏехьа долаш яьккхар цо ший дунен чура ха. Из вар тамашийна хоза дош дола байтанча, тахан цун байташ ешаш, вай теркалду цхьаволча сага вӏалла теркалъеш йоаца хозаленаш цо мел зовне хестаю.

Къаьстта дукха яздаьд Нурдина берашта лаьрхӏа. Берий дувцараш, байташ тӏайола цун книжкаш тахан массайолча ишколашка даьржа да. Россе йоазонхой, журналистий Союза доакъашхо вар Нурдин. Бера хана денз, тӏатеӏӏа къахьегаш хиннарех вар из саг. Шийна тӏехьа беркате лар йита Нурдин, шийна гонахьарча наьха дегашка тешаме новкъост волаш ваха висар.

Майкопе, Москве хиннача гойтамашка хьокха увттадаьд цун сурташ. Тахан вай мехкарча музейшка, иштта Россе гулламашта юкъе, Казахстане, Франце тӏехьа да уж. Зӏамигача, дуккханешта башха ца хетача хӏаманца хозал теркалъе ховш саг вар Нурдин. Ше мел кхеллар мехка, къаман исторена хетадаьд цо. Даьй беркате ӏадаташ дийндеш, къаман хозагӏа бола оагӏув массанешта дӏабовзийта хьожаш ваьхар из. Тахан вай дерригача къамо доаккхал де йиш йола, къаман исторе лоархӏаме, беркате лар йита, боарам боаца дикаш ше къахьегаш хиннача моттиге доаржадаь саг вар Коазой Нурдин.

«Къаман сийдола, яхь йола къонгаш къонача тӏехьен бовза беза. Къаьстта йоккха терко лоаттае еза, вай къаман вахаре доккхий дикаш дита бахарий цӏерашта. Цу мугӏарерча наха юкъе лоархӏаме моттиг дӏалаьца латт Коазой Нурдина цӏи. Дикача сагах мел дувце а, дукха хул ала… Ший къаман яхь лораеш, цун кхоаненна лаьрхӏа къахьийга саг вар Нурдин. Цо яздаьча книжкашка, байташка къонача тӏехьенна яха йисай цун беркате цӏи. Боккхача лерхӏамца доаржаде, лораде деза вай цох дисар! Сага вахар цкъа хад, Дала йилла ха кхоачаелча, бакъда цо йита сийрда лар дӏайовц, мел дукха шераш дӏаахарах»,- дийцар тхога Юкъерча Ачалкхерча культуран Цӏен болхлоша.