Маьтсела бетта яьча чӏоагӏонга гӏолла дӏахьош болх бар из. Ер таханара дувцар оаш дикагӏа кхетадергдолаш, цу юкъе хиннача сагагара да, укх йоазон автор ше а цигара тамашийна хоза малхбоален-европейски моттигаш тохкаш лийннай. Казань дуккхача шерашка денз ший хӏама тоадеш, экономически, дешара, ӏилман , культуран, дин, спорта оагӏонашца дувзаденнарашка гӏолла белгала йолаш, лакхаленашка кхачара тӏехьа къахьегаш хьайоагӏа шахьар я. Цига даьккхача кхаь дийнахьа оаха дика кхетадир из.

«Магас» аэропортера Казане ӏохайшар вай мехкахой. Ший хозалца цӏихеза йолча шахьаре ӏобессараш дог айденна, массайола моттигаш йовза чам болаш бар. Сурташ, видеош йоахаш; къахьийгар цар. Хӏаране ший декхараш дар – сурташ дахар, сюжеташ яр, иштта кхыдараш а. Моллагӏча моттиге шоаш кхаьчача, из деррига массанена дӏадовзийтаргдола болх чакхбаккха безаш бар викалаш. Хӏаравар ший болх лакхача боарам тӏа хургболаш чакхбаккха гӏертар.

Туризмаца дувзаденнараш дӏа-хьа эцаш, истореца лоархӏамедараш белгалдеш болх бар дӏахьош хиннар. Татарстана бахархой шоай хӏамах доаккхал деш, хьаьша чӏоагӏа лоархӏаш, хоза тӏаэца ховш ба. Шоай Даьхе чӏоагӏа боча йолаш, безаме, тешаме нах хеталу царех. Шоай мохк безарга хьежжа, цун хӏама тоадара тӏехьа тайп-тайпара проекташ йоаржаеш къахьег цар тахан. Татрий мохк иштта аьттув болаш шахьар хилар сенца дувзаденна да? Болх боаггӏача боараме хьаоттабаьб цар шоай мехка. 

Паччахьалкхено моллагӏа хӏама дӏадоладича, бахархоша геттара раьза болаш хьаллоац из, шоай дакъа юкъехьу. Культураца, истореца, экономикаца, промышленни оагӏонца дувзаденна гӏулакхаш лорадара тӏехьаэтта латт уж. Иштта, бахархоша дӏадоладаьр хьакимаша а паччахьалкхено а хьаллоац. Из деррига теркалдеш, вай зув, наха хьадаьр цӏаккха а дувца йиш йоацилга, хье ма хетта хьай хӏама тоадаь ваьннавеце. Белгалде деза, мехка тахан нах тӏаийбеш 150 отель йолга. Пхе седкъах, биъ седкъах болча оагӏонца хьаьший гӏулакхага хьож цига.

Иззал отелаш хиларо хьагойт; хьакимашта, бахархошта юкъе бувзам болга. Цар фусамашка сага эшаш мел дар долаш да, хӏаьта моллагӏа хӏама дезаш хилча, оарцагӏа сиха боагӏа. Казане туристаш хоза тӏаэц, лоархӏ, цар хьашташ боаггӏача боараме кхоачашде хьож. Къаьстта чӏоагӏа яьржа, хьаллоацаш я Татрий мехка туризм. Цигарча туризмах йолча Паччахьалкхен комитета кулгалхочун гӏонча йолча Балахонцева Айгуляс дийцачох, цу республике массадолча тайпара йола туризм йоаржаяьй таханарча дийнахьа. Тайп-тайпара цу оагӏонцара фестивалаш, яхьаш, кхетаченаш дӏакхухь цига каст-каста. 

Шахьара арахьарча туризмах лаьца аьлча, 50 совгӏа глэмпингаш, наькъаш, цхьацца моттигашка гобахар да цига даьржа. Къаьстта чӏоагӏа яьржа я цу мехка термальни оала туризм. «Туризми, хьаьша тӏаэцари» яхача къаман проектага гӏолла республикерча клинически дарбанче йоккха термальни моттиг я хьалъеш латташ. Экологически оагӏонцарча туризмах дувца велча, тахан цу республике дукха заповедникаш, къаман, ӏалама паркаш я. Къамашта юкъера этнически фестивалаш, «Рахлински ханаш» яха халкъашта юкъера фестиваль, масленицах йола кхетаченаш дакхухьаш боккха болх ба цига боаржабер.

Ма дарра аьлча, хӏара дийнахьа ший хӏама тоадеш, беркате наькъаш хьаделлаш, массадолча мехкашкара адам тӏаозаш, къахьегаш моттиг я Татрий мохк, хӏаьта къаьстта Казань дукха хана денз ший хозалца цӏихеза, наха езаенна шахьар я. Чӏоагӏа хоза тоадаь да Казанера маьждигаш, ишта киназаш, кхыйола истореца бувзам бола гӏишлош. Боккъонца дог ураоттадеш я цигара гӏишлош сов говза, хоза тоаяь. Хӏаьта Казански Кремле кхачар-м къаьстта терко е эшаш хӏама да… «Кул-Шериф» яхача маьждига хозал йийца ца валлал я, укх дунен тӏа эггара доккхагӏа дола Къорӏа да цига уллаш.

14 шу хьалха Итале хьабаь болх ба из республикерча исторен, культуран хӏама хьаллоацаш йолча ганза дехарах. 800 кийла да Къорӏа, 2 метр лакха, 1,5 метр шера да. Къорӏа 632 оагӏонах латт, 250 грамм хӏара оагӏув йолаш. Дерригача дунен хозал чуэзача санна хеталу «Кул-Шарифо», туристически балкона тӏа ваьлча. Вӏалла а ца соцаш Корӏа дешаш ба цу чу хафизаш. Мах баь варгвоацаш да къаьстта из хӏама! Динах воаллача сага чӏоагӏа лоархӏаме да каст-каста ше цхьаь висар, паргӏатта ше Кхеллачунга дуӏаш дергдолаш, вахара уйла ергйолаш. Кхыча динах болаш а дукха нах бах Казане. Белгалде деза, царца цига лерхӏам лелабелга, паргӏатта хӏама новкъа доацаш баха аьттув болга. Моллагӏча динах бале а, адамашта юкъе массахана машар, цхьоагӏо, лерхӏам, барт хила безилга белгалдеш моттиг я из.

Тхоца хинна кераста динах волча шин сага Казански Кремла Благовещенски киназе багӏаш ха яьккхар… XVӏ-ча бӏаьшерен эрсий архитектура оагӏонцарча цӏихезача моттиге ха дӏаяхьа, шоай уйлаш меттайоалае ловш бар уж. Казански Кремле латташ йолча Сююмбике гӏалага хьажа, цун истори довза ловш бар беррига викалаш. Гӏибухен-малхбоален оагӏорахьа хоалуш оагӏорайийрза латт из тахан, кӏалхара къаьнара, тахан дӏатӏахетта керда лард бахьан долаш.Гӏаланна лакхера Казанка яха хий, Эдал бӏаргагу, иштта кхыйола хозленаш а.

ЮНЕСКОй теркаме йола тамашийна хоза моттигаш яйзар мехкахошта, Свияжск яхача моттиге экскурси еш лелаш. 192 лагӏа лакхе даьлча, Свияжски-Успенски маӏача наьха киназа гарга хилар тхо. 1555-ча шера архимандрит хиннача Германо хьайийлла моттиг я из. XVӏ–XVӏӏӏ–ча бӏаьшерашка цига бахаш хинна кераста нах тӏалаьтта моттиг лоархӏ цох. 1764-ча шера лаьттача киназа реформага хьежжа, 1-ча классах хьалдаьд из - Российски импере эггара лакхагӏа. 1809-ча шерга кхаччалца, Казански епархи эггара лакхагӏа лоархӏаш дола цаӏ мара доаца киназ хиннад из. 19-ча бӏаьшаре эшадала доладеннад цун хӏама, мозгӏараш кӏезига хиларах, цунга хьежжа киназа хьатӏадоагӏар а лохденнад.

Дукха хувцамаш да цун истореца дувзаденна, 20-ча бӏаьшерен ха чакхъяла йоаллача хана, меттаоттаяьй из моттиг. ӏаьржа тхов, кӏайча кирпишках даь пенаш чӏоагӏа бӏарг тӏаозаш да юххьанца денз. Хьалха хинна мозгӏарий къаьнара ӏадаташ лоархӏ цу чу, киназа чу гостиницаш, цӏенолгаш, ишта кхыдола цу чу гулбеннарашта мел эшар да. Николюк Янас белгалдечох, кхерах из киназ хьалдаьр а цхьа тамашийна да, хӏана аьлча цу хана еррига моттигаш дахчан кхоачамца вӏашагӏйохкаш хиннай. Белгалде деза, Татрий мехка бахаш бола нах чӏоагӏа хоза, чам бола даараш кийчде ховш болга. Тха аьттув баьлар уха, борщ яа, иштта кхыболча, ший тайпара кийчбаьча кхачах кхета. Дӏахо тхо кхаьчар «Татрий слободка» яхача дахчах яьча археологически музее. 

Юкъерча бӏаьшерен, таханара истори вӏашкаотташ моттиг яр из. Археологически балхаш дӏахьоча хана гучаяьнна дахчан шахьар яр из. Тхо дерригаша цецдоахаш хӏама дар цу чу хиннар. Дахчан шахьар Россе эггара хьалха йовзийташ бола болх дика чакхбаьннаб ала йиш яр цу дерригнех. Из хьайийлла ворхӏ шу да, цу юкъа тайп-тайпарча яхьашка толамаш даьхад цо. «Bella Tour» яхача турагенствон болхло йолча Тиймарзанаькъан Хьавас белгалдир, Свияжск гӏайрен-шахьар тӏарча вахара истори довзар шийна лоархӏаме дар, аьнна. Дахчан музее дайначох тамаш еш яр из чӏоагӏа. 

Гӏайре-град Свияжск» яхача историко-архитектурни, исбахьален заповедника Паччахьалкхен музея болхло Муртазинов Тимур вар викалашта гӏишлон балхашцара технологи, тахан хьадаьннараш, 16-ча бӏаьшаре лелаяь куцала эхка тайп-тайпара хӏамаш, пхьегӏаш, барзкъаш, кхыметтел когсоалозаш тӏехьа цига бӏаргаяйтар. Къаьстта хоза, беркате хеталора Казань бус. «Казан» яха дезал кхоллалуш йола проект хьайийллай цига бурятски архитектор, скульптор волча Намдаков Дашеса. Шахьара керттерча моттиге латт из гӏишло. 12 шу да цу къаман наьха безама, вӏаший нийсхо лоаттаеш хилара моттиг хинна из латта.

Белгалде деза, дезал дӏа-хьа къасташ дола гӏулакх цига чакх ца доаккхилга. Цкъа вӏашагӏкхийттараш юха къастийта лаьрхӏа яц из моттиг. Теркалде деза, Пушкин Александра «Руслани Людмилаи» яхача поэма тӏа ӏилманхо-циск, « Тамашийна болча мехкара Алиса» яхача Кэролла Льюиса книжка тӏара Чеширский циск ч1оаг1а тамашийна болх лелабе ховш, хьакъал дола къамаьл дукха де ловш хиннилга. Хӏаьта Казанера цискаш бокъонцахьа дола чарахьаш долаш хьадоагӏилга массанахьа дувцаш хиннад тхьоврача хана денз. Казанера цискаш бӏаь шу хьалха денз цӏихеза да дехкий дика лувцаш хиларца… Российски императрица хиннача Елизаветас доал деш хиннача ханашка, Санкт-Петербург цицхолгех хьалйиза хиннай. Геттара чӏоагӏа яьржача цар цун цӏагӏара боккха мах бола хӏамаш, барзкъаш толхадеш хиннад. Казанера цискаш цицхолгий фу хоададеш да аьнна хезача цо, 30 циск доаладайтад шийна цигара. Йоккха юкъ ялалехь, цицхолгий лар йитаяц цар цига. 

1745-ча шерарча ардара бетта 24-ча дийнахьа цискаш ший доазон тӏа леладе аьнна чӏоагӏо яьй цо. Цу хана денз, деза лоархӏаш да Казанера цискаш. Цигарча тикашка дукха хӏамаш го йиш я, циский сурташ тӏалатташ. Иштта лакха лоархӏаш, дезаш да уж цига. Татрий мехкарча моттигашка хьона довзаргда азиатски, эрсий, европейски, гӏуозлой, иштта кхыдолча къамий даараш. Моллагӏа тайпа кхача хьабеха аьттув ба цига туристий. Белгалде деза, бусалба наьха даар кийчдеш, цига къаьстта дукха моттигаш йолга. Хьаьнала дола даар лехаш гобаха безаргбац цига кхаьчача бусалба наьха. Пресс-наькъа доакъашхой аьттув хилар эчпочмак яха татрий къаман кхача кийчбе ӏомабала. Эчпочмака цӏа-музей Казански Кремлера гаьна ваха везаш дацар. 

Татрий даараш довзийташ хиннача театра, кинон актриса йолча Сейфулина Розалияс чӏоагӏа къахьийгар, массанена цу кхетаченах тоам хилийта гӏерташ. Цо хьахьехаш, оаха а кийчйир эчпочмак, тӏаккха чам баьккхар. Вай республикерча культуран гӏулакхех йолча Министерствон кулгалхочун гӏонча йолча Ноакастхой ӏайнас белгалдир, Татрий мехка культура, истори дийца ца валлал дӏаьхий хиларах. Хьаьший камаьрша тӏаэца ховш, массанеца безаме, машаре, беркате нах ба цига бахараш. Къаман барзкъаш, къаьнара тӏормигаш, пхьегӏаш, кхалнаха тхьоврача ханашка лелаяь хӏамаш яр тхо хиннача моттиге дукха. Кхо са бола хингилг хьадоалача юкъа, татрий юртарча шоайла чӏоагӏа везаш хиннача шин сага исторега ладийгӏар оаха. «Бик тамле. Бик матур» яхар казанхошта лоархӏаме хӏама да, цо чулоац цар къаманца дувзаденна дуккхадар. 

Татрий мехкарча Гӏалгӏайчен массазарча викалца Хьаьшанаькъан Амираца бувзам лоаттабир оаха, цига йоаккхача юкъа. Цун оагӏув хьаллоацаш бола дика новкъостий ба Казанерча «Гӏалгӏай къаман культуран автономи» яхача оагӏон хьалха латта Баьтаранаькъан Ахьмад, кагирхошца дувзаденнача гӏулакхех вола Коазой Мухьмад. Оаха Казане даьккхача кхаь дийнахьа гӏо лоаттадеш, цига дӏадихьа денош тхона цӏаккха а дицлургдоацача тайпара хилийта гӏерташ, къахьийгар цар. Цар хӏара дешаца теркалде йиш яр цӏена нигат хилар, хьаша везар, лархӏар, эздийча вайнахаца хила деза беркате, хоза гӏулакхаш.

«Ший Даьхе езар, дега боча хилар эггара хозагӏа долча гӏулакхех да.Вай хьаькъалах бизза хинна дай, ноаной къаман маӏа нах, кхалнах мишта хила беза, фу лорадеш баха беза белгалдеш, массанена дӏагойташ хьабаьхкаб. Тӏаккха йий вайх цхьанне а бокъо даьша, ноаноша иштта лорадеш халача ханашкара денз хьаденар доаде, дохаде, ца лархӏа!?. Вай къаман нах шоллагӏча Даьхен лаьтта тӏаэцаш дега тоам хул тхона! Татрий, Гӏалгӏай мехкашта юкъерча бувзамга, чӏоагӏонга гӏолла туризмацара лоархӏаме проекташ йоаржае, хала дарашта цхьана духьалъотта, кердача тайпара деррига а тоаде аьттув, низ хургба вай, Даьла къахетамца»,- белгалдир Хьаьшанаькъан Амира.

Татрий мехкацарча бувзамо вайна доккха дикаш дергда аьнна хет, хӏана аьлча дуккхача дикача гӏулакхий юхьиг дӏайолае ховш нах ба цига бахараш. Бус шахьара моттигашка гӏолла гобахар, цигарча истореца бувзам бола лоархӏамедараш довзар къаьстта моттиг дӏалоацаш хилар вай мехкара бахача викалий дегашка. Ма дог хьоасташ хӏама да-кх гонахьа машар, барт, цхьоагӏо хилар! Дика нах бовзар, царцара гаргало чӏоагӏъяр лоархӏаме дар тхона массанена. Баркал хьона, Казань, ала лов тахан!