Гӏалай моттигашка корайоагӏаш мел йола хӏама боккха лерхӏам болаш я къаман вахаре. Цу хӏамаша довзийт вай даьй вахар, цар культура, гӏалай юрташкара цар вахар. Кхоанарча вай тӏехьенга дӏакхача деза, царгара тӏехьа тӏабоагӏарашта довза деза истори да из.

«Из боккха болх дӏабахьа вӏаштӏехьадаьннад вай мехкадаь Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьлий, цӏихезача мецената Гуцаранаькъан Микаила новкъосталца. Къаман вахаре лоархӏаме моттиг дӏалоацаш йола даьй баьха гӏалаш меттаоттаеш дӏахьош латтар боккха, дукха рузкъа дӏалоацаш болх ба», - белгалдир института кулгалхочо. Мехкарча НИИ этнологех болча оагӏон болхло, «Тӏехьале» яхача тӏоговзанчий ишкола кулгалхо волча Султиганаькъан Рамзана тахан гӏалай юрташка дӏахьош латтача балхех йола доклад йийшар семинаре. Цо теркалдир, тахан цу моттигашка дӏахьош дола балхаш йоккха говзал, начӏал эшаш, ӏилман оагӏонца чӏоагӏо йолаш долга.

«Моллагӏча тайпара дӏабахьа йиш йолаш бац гӏалашцара болх. Юххьанца хинна куц меттаоттаде, лораде гӏерташ къахьег цига тахан. Лораде, фийла хила везараш дукха да»,- белгалдир Султиганаькъан Рамзана. Хӏанзчул бӏаьшераш хьалха вай даьй баьха, шоай кулгашца йоккхача говзалца цар хьалъяь гӏалаш исторера дӏаяла йиш йолаш яц.

Из оагӏув лорабе гӏерташ да тахан леладеш мел дар. Археологически балхаш дӏахьош, цигара кораяьча хӏамаех дийцар Рамзана. Хӏара хӏама боча, чӏоагӏа лоархӏам болаш я вай къаман исторе. Гӏалашка баьхараш малагӏа тайпара гӏулакхаш леладеш хиннаб хов вайна, царга хьежача. Къаман селханара истори дийндар да из! Лоамашкара хаоттам, цигара хьал теркаме лоацаш, хьалъеттай гӏалаш хьаькъалах бизза хиннача вай даьша.

Таханарча балхашта юкъе а из лораде хьож. Гӏалгӏай гӏалаш тхьовра санна тахан а дерригача дунен тӏа цӏихеза, дуккхача говзанчаша тамаш еш я. Хӏаьта вай тахан доаккхал ду даьй иштта кӏоарга говзал, начӏал долаш хинна хиларах. Доккхий балхаш да тахан нах бахаш хиннача, иштта тӏема гӏалашца, малхара кашамашца дӏахьош латтараш. Гӏалаш хьалъеш болча балхацарча ӏадатех, цу ханашка лорадеш хиннарех йола доклад йийшар семинаре этнологех болча оагӏонцарча воккхагӏа волча болхлочо, «Тӏехьале» яхача тӏоговзанчий ишкола археолога Мадуров Дмитре. Гӏалгӏай архитектурни балхех, говзалах дийцар цо семинаре.

Дӏадахача бӏаьшере хиннача тӏоговзанчаша гӏалаш хьалъеш болча балхаца эггара чӏоагӏагӏа лорадеш, теркалдеш хиннараш малагӏаш да, гӏалан кӏалхара лард, юкъебохийташ бола маркхал мишта хиннаб дийцар цо. Лоаман юрташка бахача наха чӏоагӏа лоархӏаме хиннад хӏара гӏишло кхерамзлен хьал лорадеш хьалъяр. Моллагӏа кхерам тӏабеча а духьале е аьттув хургболча тайпара хьалъяьй гӏалаш. Тахан уйла е эттача, чӏоагӏа тамашийна хет цу ханашка иштта болх вӏаштӏехьабалар, мичахьара ена хиннай царна иштта кӏоарга говзал яха хаттар а отт хийла…

Бакъда, вай даьй хьинарах бизза болаш, къахьегара тӏера болаш баьхаб, тайп-тайпара говзал ӏомаеш ураоттабеш хиннаб шоай дезал а, вахара наькъ тӏа царна аттагӏа хургдолаш. Харсенаькъан Бориса белгалдир, дӏахойодача хана гӏалай юрташ лораеш, меттаоттаеш кхоачашде дезараш, теркаме лаца дезараш. Гӏалай юрташка болх дӏабахьа доккха начӏал хила деза, дукха хӏама ӏомадаь, довзаш хила веза цу оагӏонцара болхло; хӏана аьлча шийна хетачох, моттачох кхоачашде йиш йолаш гӏулакхаш дац къаман истореца лоархӏамедараш.

Лохера Пхьуй, Гирети яхача юрташка тахан дӏахьош латтар боккха болх ба! Ширача хана гӏалашка баьхача вай кхалнаьха, маӏача наьха вахара денош духьалъотт тохкама болхлошта. Цу моттигашкара корабоагӏаш мел бола гӏирс цу дерригнена тешал деш ба. Лохера Пхьуй яхача гӏалай юртара лоамашка лелача акхача газа муӏах яь ӏаса корайир. Цу ханашка хиннача тӏемахоша, говзанчаша, пхьараша лелаяь тайп-тайпара хӏамаш дукха кораяьй цигара. Гирети яхача гӏалай юртара археологашта кораяьй говза пхьараш хиннача вай даьша цӏагӏа, вахарерча цхьацца гӏулакхашца лелае хьаяь хӏамаш.

Мехкарча музейшка йизза моттиг дӏалаьца, шоай вахар дӏахохьош я уж хӏамаш. Хӏараяр ший истори долаш, цхьацца хӏама довзийташ я. Бӏаьшераш даьнначул тӏехьагӏа, из деррига гучадоаккхаш, къаман истори дийндеш бола болх лакха терко, тӏахьожам болаш дӏахьош ба республике. Белгалде деза, тахан кхийнарашта а уж хӏамаш чӏоагӏа боча йолга. Лаьрххӏа массайолча миӏингага хьожаш, тохкам бе отт цу хӏамашта тахан. Лоаман юрташка бахача, дикка ха яхача къоаношта а дагадоагӏаш хул малагӏа гӏирс фу болх беш лелабаьб.

Цу хӏамаша хьагойт вайна, гӏалай юрташка малхаваьннар, бера хана денз, бокъонца вола къонах, бӏухо хила ӏомавеш ураоттавеш хиннилга; ноаноша йиӏигашка цу ханара массайола тайпа говзал караерзаяйташ хиннилга. Хала балхаш деш, атто яхар фуд ца ховш лийнабале а, тайп-тайпара куцала лелаю хӏамаш хиннай вай кхалнаьха. Тахан малхарча кашамашкара дукха корайоагӏа уж. Кхыметтел курхьарсаш а, тӏерча барзкъех диса даьре зигаш а корадаьд цигара. Мах баь, хам баь варгвоацаш; доккха да из деррига вай исторена! Тӏемашта, довнашта юкъе баьхабале а, хоза хила гӏийртаб лоаман кхалнах…

Дӏадахача шера Гирети яхача гӏалай юртарча малхарча кашамашкара «Тӏехьале» яхача тӏоговзанчий Ишкола доакъашхошта, МГУ болхлой юкъе болаш, дукха хӏамаш корайир. Цу ханашка кхалнаха дийна болча хана лелаяь, болх беш хинна хӏамаш царца малхарча кашамашка юташ хиннай. Хӏара хӏаман истори тохкаш, боккха болх дӏахьош, малагӏча ханага кхаьчача кхалнаха уж хӏамаш лелаеш хиннай хьожаш, къахьийгад археологаша, историкаша, этнологаша. Цу хана баьхача наьха говзалах тамаш яйташ дола хӏамаш да тахан гучадувлараш. Чухьара сомача кӏадах даь, тӏаккха даьри тӏатеха долча барзкъаша хьагойт, гӏалашка баьха вай кхалнах хозача хӏаман мах бовзаш хиннилга. Лоаман халача наькъашка гӏолла лелаш, вахар дӏадодаш хиннадале а, шоаш хьадеш дола хӏама бӏарг тӏаоттаргболча тайпара хьаде гӏийртаб уж. Хьинар, говзал, начӏал хилар да из.

Шоай кулгашца хьаяьча, тайп-тайпарча кӏадай зигашца тоаяьча курхьарсаша; ханахьа тишъенна дӏаяргйоацача сомача кӏадах хьаяьча кочамаша, иштта кхыдараша хьахьокх хьаькъалах бизза хиннача вай кхалнаьха кулгаш дикка говзал йоаллаш хиннилга. Меценат волча Малсаганаькъан Ахьмада, Малсаганаькъан Тухана цӏерах йолча музея болхло йолча Местой Заретас, мехкарча къаман кхоллама Цӏен методист йолча Цӏолой Заремас, археологически оагӏон доакъашхо волча Тӏонганаькъан Мухьмада, иштта кхыбараша дакъа лоацаш хиннача лоархӏамеча семинаре белгалдир, къаман истори лорадара тӏехьара балхаш боккха тӏахьожам, терко еш дӏадахьа дезилга.

Семинаре теркалдир, вай мехка цу оагӏонцара лаборатори цахилар. Йӏаьхий йола кхоане йолаш я, бакъда из лораяра эшаш дар доацаш да тахан… Кораяь хӏамаш яйна дӏаялар кхерам болаш хьал да из. Хӏана аьлча, бӏаьшераш доахаш тӏох яьча гӏалашка даьда кӏадаш, тӏоарска, дахча фо долча кхаьчача дуаденна дӏадалар кхерам ба тахан.

Лабораторе ший къаьстта болх дӏабихьачул тӏехьагӏа мара, музее ӏояхка йиш яц уж хӏамаш. Цу оагӏонцара лаборатори хиларо доккха дика, пайда бергбар вай исторена. Лаьттан кӏалхара хьалехаш, малхадоахаш дола хӏамаш дом хинна дӏадала йиш я, лаборатори ца хилча. РДНТ методист йолча Цӏолой Заремас семинаре дийцар, курхьарс меттаоттаеш ше дӏабихьача балхах. Гӏалай юрташка лийннача вай кхалнаха керта тӏа лелабаь из гӏирс дукха тохкамаш дӏадихьа ба. 2022-ча шера Цхьори яхача лоаман юрта кораяьча хӏамаша дикка аттачахьа баьккхар курхьарс меттаоттаеш бола болх. РДНТ говзанчий тоаба яр тохкама болх дӏахьош хиннар, Котанаькъан Марема кулгал деш.

Гирети яхача юрта болх беш хиннача тоабо гучадаьхарашка гӏолла, боккха болх чакхбаьккхар РДНТ говзанчаша. Лоаман наькъашка лийннача вай кхалнаьха тӏера гӏирс мишта хиннаб тахка аьттув баьлар цар. Цигара корадаьрашка гӏолла, гӏалгӏай къаман кхалнаха бӏаьшераш хьалха леладаь барзкъаш меттаоттадеш хилар Цӏолой Зарема. Цу ханарча вай кхалнаха боаккхаш хиннача тайпара маха боаккхаш, цар санна догам дилла хьожаш, хьадир барзкъаш.

Тахан уйла е эттача, мах баь, хам баь ца валлал боккха, лоархӏаме болх ба из вай къаман истори ца лорадара тӏехьа. Далла хоастам ба, уж хӏамаш меттаоттаде ховш бола говзанчаш вай болаш а. Даьла къахетамца, тахан дуккхадараш дийнде аьттув баьннаб вай. Гӏалгӏай къаман вахара истори довза, тахка ловраш-м; тхьоврача ханашка денз; кӏезига хиннабац, хӏаьта эггара лоархӏамедар да вай къонача тӏехьен из деррига довзар, боаггӏача боараме царга дӏакхачийтар. Хӏара сага лоархӏаме декхар да ше хьаваьнна моттиг, ший дай, цар вахар довзар! Из хьалхадоахаш, ураоттабе беза дезал. Таханарча дуккхача, тайп-тайпарча хӏамаех вахара денош диза долча ханаца, къаьстта чӏоагӏа лоархӏаме да из.

Цунга хьежжа, юххьанца шоай хинна куц толха ца деш, меттаоттае гӏерт тӏоговзанчаш вай дай гӏалаш. Гӏалай моттигашка лелараша моллагӏа шоашта кораяь вай исторецара хӏама лерхӏам боацаш йоае мегаргьяц! Бӏаьшераш хьалха иштта йола хӏамаш мичара ена хиннай, аьнна, хеталуш да; цхьадола Лохера Пхьуй, Гирети яхача гӏалай юрташкара корадаь гӏирсаш. Туристаша, йоккхача шахьарашкарча историкаша, ӏилман болхлоша тамаш еш да гӏалай моттигашка хинна вахар, вай даьша леладаь гӏулакхаш.

Тайп-тайпара дото, дошо куцала лелаю хӏамаш хьае ховш пхьараш хиннаб лоаман юрташка. Цу балхашца цар леладаь гӏирсаш а да, цигара корадаь. Музейшка дӏакхачанза йолча, хӏетта кораяьча хӏамашка хьежар семинара доакъашхой цу дийнахьа. Вай къаман истори дӏаьхий, доккха хиннилга белгалдеш дар укх тӏехьарча хана корадаьраш. Дӏадахача бӏаьшере гӏалашка баьхараша цӏагӏа лелаяьча цхьацца хӏамаех кулг техар гулбеннараша, хӏаьта дегашта-м из тхьоврара царцара йӏовхал хоалуш санна хеталора.

Тахан цу оагӏонца кхоачашдеш латтараш мах баь варгвоацаш долга кхетаду вай, цунга хьежжа исторецара хӏара хӏама ший моттиг йолаш, кхоаненга дӏакхача дезаш да. Дӏахойодача хана а доккхий балхаш кхоачашде аьттув хилба вай тохкама оагӏонцарча болхлой! Гӏалгӏай къаман истори дӏаьхий долга кхетаду тахан дуккхача мехкашка, кхетаде деза из кхоана ураоттаргйолча вай тӏехьено а. Цунга хьежжа, истореца бувзам бола хӏамаш меттаоттадеш, дийндеш; къахьега деза вай боаггӏача боараме!