«Укхаза Денала орден Лаьттан наькх тӏа ӏойож…»
ГӏалгӀайче бицлуц Сталинград лораеш лаьттараш
Саькура бетта 2-гӀа ди вай мехка исторен лаьрххӀа дола ди да. Цу дийнахьа белгалду Сталинграде лаьтта тӀом чакхбаьнна хилар, из лоархӀаме дакъа лоацаш хилар Сийлахь-боккха Даьймехка тӀом бодача даькъ тӀа хувцамаш юкъедахара. Сталинград ер дуне мел латт дицлургдоаца денал гойтача исторе оагӀон тӀа йисар, цига моастагӀчоа духьалъэттар, дунен тӀа мел дола адам цецдоаккхаш, вай советски салтий, цу шахьара бахархой; цар гойтар шоай Даьхенцара безам чӀоагӀа хилар, саг дӏааларах цатешшал чӀоагӀа денал, турпалал. Цу денна хетадаь Дола-Коарча культуран ЦӏагӀа «Укхаза Денала орден Лаьттан наькх тӏа ӏойож…» яха патриотически сахьат дӀадихьар. Из кхетаче дӀаяхьара бахьан дар цӀаькха а хьалхадаккхар, бахархой денал, турпалал, моастагӀчоа цар духьалъоттабалар гойтар, исторически дагалоаттам лорабар.
«Кхетаче дӀахьош хиннача Бохтаранаькъан Иманас ма дарра дийцар Сталинграде лаьттача тӀемах, цун исторически оагӀонаш гойтар, иштта белгалдир шахьар лораеш лаьттарий денал, майрал. Кхетачен доакъашхошта дайзар Мамаев Кургана лоархӀаме дакъа - из бахьан лаьтта тӀом, цӀихеза Павлова Цӏа лорадарах, моастагӀчун цу тӀа кхача ка цаяларах дийцар царна. МоастагӀчун гӀозара юкъе висача массехк советски салтечо, деналах ца бохаш, турпала тӀом беш шоай моттиг чӀоагӀйир», - аьлар «Сердало» газетага Дола-Коарча культуран Цӏен кулгалхочо Алероевгӏар Билала.
Кхетаче дӀахьош хиннараша, цига дакъа лоацаш хиннарашта гойтар Сийлахь-боккха Даьймехка тӀом латташ эггара лоархӀамегӀа дола дакъа дӀалоацаш хинна моттигаш; документальни, исбахьален фильмашка гӀолла. Хьажархой кхаьчар 1943 шера саькура беттага, цар таро хилар бӀаргаго Сталинград лораеш лаьтта тӀом боккха а унзара а хилар.
Из фильм гойташ дийнбелар «Сталинград лораеш лаьтта тӀом», го йиш яр хӏалакдаь шахьара урамаш. Цу шерашка хӀара цӀагӀа тӀема кӀийле яь латташ, салтий бар, кӀаьдбенна, Ӏаьржача кӀурзах хьалбиза; бакъда духьалъ-отталуш бар.
Документальни бакъдар даьнначул тӀехьагӀа, программа дӀахойихьар исбахьален оагӀорахьа - «Дӏайха лоа» яха, режиссёра Егиазаров Гавриила фильма цхьа дакъа гойтар. Из да Бондарев Юре романах даьккха фильм, цхьана халонаш екъаш, тӀемах лоралуш хилар дар цига белгалдаьр.
Иштта кхетаче дӀахьош, байташ йийшар тӀема деношта хетаяь культуран-салоӀама моттиге Ӏомалуш йолча Ӏумаранаькъан Аишас, Исаевгӏар Иманас, Амаевгӏар Ясминас. Цар вӏаштӏехьадаьлар из деррига Сийлахь-боккхача Даьймехка тӀема сурт гулбеннарашка кхачийта.
Программа чудоагӀаш кхоъ кхоллама дакъа дар – «Мамаев Кургана тӀа сатем эттар» Боков В., «Шозза герз кхоссар» Коган Л., иштта «Герз чудеттар» Воронов Ю. Уж кхоллама мугӀараш хозаш дар тӀема васкет санна, иштта шоай са дӀалуш, Котало гаргайоалаеш, байнарашта баркал оалаш санна. Царца дар, Эдал тӀарча шахьара вахара оаз хазар, мел чӀоагӀа шахьар йохаярах, уж дӀахо бахаш бар цига шоай массазара вахар дӀахьош.
Кхетаче дӀахо дӀахьош «Сталинграда кӀалха лаьтта тӀом» яха гойтам кийчбаьбар, из болх вӀашагӀбеллар юртарча библиотека болхлоша. Гойтаме го йиш йолаш яр цӀихезача советски бӀухой биографеш, царех дола дувцараш, тӀема-исторически очеркаш, ма дарра тӀема хьал гойташ, Даьхен йоазонхой исбахьален кхолламаш, уж хетадаь дар Сталинград лораеш турпалхой хинна цу тӀема духьаллаьттача бӀухошта, цар сийна хӀанз Мамаев Кургана тӀа дагалоаттама сийленг латт.
Кхетаче чакхъяьлар - вай Даьхе бахьан бейнарий сий деш йолча Йист ца хулача минотаца. Цу моттиго царна хӀаранена хьалхадаьккхар Коталон мах лакха хилар; цига гойта денал, турпалал адамаша шоай дагахьа леладеш хургдолга.
Эдал хин бердашка дукха цӀий ӏомехкадеш, къиза латар хилар 1942 шера кӀимарса беттагара 1943 шера саькура беттага кхаччалца. Урамашкара урамашка боалаш дӀахьош хиннача, цахаддаш чуетташ дӀандаргаш а йолаш болча тӀем тӀа советски бӀухоша хӀара цӀа, хӀара урам, хӀара лаьттан чӀегилг лорайора, моастагӏчунга ца кхачийта гӀерташ. Цига мел хиннараш, салтий, эпсараш, болхлой-ополченцаш, лораш, бувзамхой - берригаш а духьалъэттар моастагӀа эшавеш, турпала денал гойташ.
Сталинград лораеш латаш хиннача бӀухоша тамашийна шоай син низ гойтар. Уж латаш бар, цхьаккха а тайпара доацача хьалашка, халача таронашка, цхьайолча хана хеталора, цхьаккха тайпара аьттув бац, аьнна. Из дар герзацара низ эшабенна хилар, даар цахилар, йохаяь гӀишлош, яьссача ара, эггара чӀоагӀагӀа шелал эттача хана. Бакъда моцало а шелало а юхатохаргболаш бацар советски эскара низ.
«Шоай вахар, вай кхоане сийрда хилийтара дӀаденна нах бицбе вай йиш йолаш дац, - из вай декхар да,- аьлар Алероевгӏар Билала. Хиннар дагадоагӀаш хиларал совгӀа; деша даха, вахарцара безам баа вай таро хургйолаш шоай са дӏаденнача бӀухошта хьалхашка вай бехктокхаме да. Сталинграде лаьтта тӀом дагабаро вайна таро лу машара хам бе, коталон мах кхетабе.
«Сталинграда тӀема Турпалхошта» яхача Мемориальни моттиге Ӏаьржача мрамор тӀа тахан 84 гӀалгӀачун цӀи я - уж ба Сталинград йоаккхаш моастагӀчун духьаллаьттараш. Царна карагӀдаьннар цӀаккха а довргдац. Хӏара ноахало из дагалоаттам дӀахо дӀахьоргба; книжкашка, фильмашка, музея гойтамашка, дезалерча сурташка гӀолла. Мамаев Кургане латташ дола Сийленг, дӏайовргйоаца цӀи, турпалхой, урамий цӀераш - из деррига духхьал белгало хинна Ӏац, из да дӀаяха ханаш, таханарча ханашца ювзаеш дола дийна тай.
Тахан латтача ханашка, Сталинграда тӏемо кӀоаргга хьалхадоаккх вайна, халкъ цаӀ хилар. Вайх хӀаравар ший моттиг йовзаш хилча, вай цхьоагӀо, барт хилча, цхьаккха хӀама кхераме дац. ДӀабахача даьй турпала гӀулакхаш диц ца деш дӀадолхаш хилча, вайна карагӀдаргда моллагӀа вола моастагӀа эшаве.
