«Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏем тӏа Котало яьккха 81 шу дизар дездеш да вай тахан. Вайх хӏаране вахаре доккха ди да из! Бӏаьстан укх хозача, сийрдача деношка Коталон Ди гаргадоаладе гӏерташ лаьттарашта баркал кхайкадеш, уж дагалоацаш да вай,- аьлар Шоанахой Любас  «Сердало» газета интервью луш.- Гӏалгӏай къаман дуккхача къонгий цӏераш  я тӏема исторе лоархӏаме моттиг дӏалаьца. Таханарча тӏема операцена юкъе вай къаман пхе сага РФ Турпал яха цӏи еннай. Даьхен хӏама лораде арабаьнна, тӏема декхараш кхоачашдеш латт вай мехкахой. Деналца, майралца цӏихеза болча къонгий цӏераш массанена йовзаш хила еза, бӏаьшераш даьлча а».

Коталон Ден хетадаь цӏай дездеча бовзийтар Любай кхоллам… Ма дарра аьлча, ший мехках, мехкахоех чӏоагӏа дог лазаш, ший хӏама хьамсара, боча долаш хьайоагӏаш я Люба. Деналца, майралца цӏихеза болча бӏухошта доккха баркал кхайкадеш я из. Таханарча вай бӏухоша гойтар Акхача дивизен никъ дӏахохьор да. «Брестски крепосте»  духьале яр, иштта мехкдаьттан шахьаре Магӏалбике моастагӏа вохавар дагадохийташ да… Гӏалгӏай къаман къонгаш тхьоврарча ханашка денз цӏихеза, шоашта тӏехьа башха лар юташ хьабаьхкаб.

«Гӏалгӏачун денал» яхача иллеца из деррига дӏаала хьежай Люба. Тайп-тайпарча ханашка Даьхен хӏама лорадеш лаьттараш ба цо ший кхолламца бувцараш. Цӏаккха а адамашта юкъе дицдала, хийрдала ийш йолаш хӏама дац, Даьхе бахьан долаш деррига ӏодилла ураоттар. Вай дика кхетаду, из никъ цхьаннена а атта хургбоацилга а, атта ца хиннилга а… Гӏалгӏай къаман къонгашта хайнад шоаш дикача оагӏорахьа дӏабовзийта, лархӏийта. Исторе даха диса хӏамаш да уж, тахан вайна ховш санна, тӏехьа тӏабоагӏарашта а довза дезаш. Культуран оагӏонцарча болхлоша лаьрххӏа къахьегилга гу вайна маьтсела бетта хьалхара денош хьаэттача, Коталон Ди дездар гаргагӏертача. Къонабарашта бовзийта гӏерт уж деналах бизза бола къаман къонгаш. Вай кхетаду, тахан бераш долча хана цар дегашка чӏоагӏденнар, ӏочудижар дӏахойодача хана царца хургдолга.

1962-ча шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа Караганде малхаяьлар Люба. 1979-ча шера вай мехка йистеяьлар из ишкол яьккха. 1982-ча шера, ший дегага ладийгӏа, Шолжа-Гӏалий тӏарча Нохч-Гӏалгӏай паччахьалкхен университете деша яхар из. «Актёра говзал» яха факультет харжаро хийцар цун беррига вахара никъ, кхоллама вахаре йолха наӏараш хьаеллаелар. Дийша яьнначул тӏехьагӏа, шийна дайзар кхыбарашта дӏадовзийта йолаелар из. Дошлакъий-Юртарча, Эккажкъонгий-Юртарча ишколашкарча берашта, кадетски корпусе дешачарна.  

2019-ча шера Дошлакъий-Юртарча культуран Цӏен кулгал де хержар Шоанахой Люба. Геттара ший балхах чуийна йолаш, Гӏазданаькъан Миланай «Даьй мохк» яхача дешашта, «Са юрт» яхача Чуранаькъан Заремай дешашта мукъамаш  даьхар цо. Иштта цӏихезача байтанчан Татренаькъан Исроапила «Байракх» яха байт ткъамаяьккхар цо. Дуккхача хӏаманга кхача гӏерташ, хьинаре къахьегаш, ше каралаьцар кхыбарашта юкъе доаржаде гӏерташ саг я Люба тахан. Культуран Цӏен кулгал деча дийнахьа денз, боккха болх боаржабеш, кхувш латтарашта кхоллама вахара наькъаш довзийташ, хьайоагӏа из.

Къахьегара тӏера волча сага цхьаккха а хала хетац, оалаш да-кх вайна юкъе, чӏоагӏа доагӏаш, товш да уж дешаш Любайга. Юртарча культуран Цӏенах къонабараш гуллуш, кхоллама, исбахьален вахара наькъаш царна дезадолийташ йола моттиг хьаяьй цо. Тахан цига бахача наха теркалдеш, белгалдеш хӏама да из. Кхоллама сайренаш, тайп-тайпара кхетаченаш дӏакхухьаш, берий дегашта сийг луш, хӏама довзара уж тӏахьехаш, къахьегаш я из. Ший болх геттара чӏоагӏа дукха безаш, ший декхараш бехктокхаме кхоачашдеш саг я из. Наьсарен кхален моттигашка дӏакхухьаш йолча яхьашка, кхетаченашка дакъа лоацаш да цо хьийха бераш. Хӏара сага вахаре цхьа никъ хорж… Хӏаьта эггара лоархӏамегӏдар – ше хержа никъ лоархӏаш, безаш дӏабахьар. Хьинар долча, къахьега ӏемача сага дега нигат цо деча къамаьлах а довзаш хул… Вай къаман тахан геттара чӏоагӏа эш къахьегара тӏера бола, бехктокхаме шоай декхараш кхоачашде зиракал дола нах.

Мехкадаьгара, республикан Халкъа Гулламгара грамоташ луш белгалбаьб цу сага болх. Ишколе хьехархо йолаш дӏайолаенна, культуран Цӏен кулгалхо хиннай цох тахан. Из беррига никъ, хьинаре болх беш, ше хержар дезаш дӏадахьа гӏерташ чакхбоаккхаш, хьайоагӏа из. Наьсарен кхален администраце, культуран гӏулакхех йолча Министерствос, мехкарча къаман Кхоллама цӏено, из дика болхло хилар белгалдеш, совгӏаташ тийннад цунна. Хӏара майдилг, грамота шийна тӏехьа доккха истори долаш, сийрда лар юташ я. Ший къаманна беркате хила ловш, могаш дола дикаш доаржадара тӏехьа ди-бийса ца къовсаш, къахьега гӏерташ хинна саг я Шоанахой Люба. Дуккхача моттигашка теркалдаь, лакха мах оттабаь хӏама да из! Хам баь варгвоацаш да ший никъ цӏена, хоза, сийрда лар юташ дӏабахьар!